Literarishe bleter · 1933-01-27 · 5 (27.1.1933) · p. Seite 75

זייט 75 דיפסרארױווון בדוןסיוזר ז\זז. 5 0 פוז רא און וארט;עםוגנען און האױ, עז דעם זעצבן וװנט׳זז האט יעדער פדוזיעעגזנ־ און יעדער אאנדםמאן, װאם האט געאייענט אײער פנקס. סיט בעםטן דאגק און םןזציא־יסטישן גרום א״עד לואי בא?וא\>, נױ־יאר?.״ רי ײריפוע ניסיגדנװסעטאפסי א\\ רי ײרױטע?ורסױד געװען צײט, װען די ״ד־יעע םטורענטניצאפט א־ז נעיםטאנען א־ז אװאננאדד שון רע־ ײדי׳גדגד נאצ־אנאאעד און םאצ־אצעד באװעגונגען. דער ״דישער םטודענט איז נעװען דעד ט־ענער פון ציבט, װיםן און פדײה״טם־א־דעען א־ן דעד ייד־־צע װעצט. א־צט א־ז ד־ יידישע סט־דענטנשאפט אפגעדוקט אן א זײט, יצט־יט דעדװײטעדט פין ײד״״ן אהטיװן ׳טעפעד־שן אעבן. ם׳א־ז נוט, װאם אויך די סטודענטשאפט נוםא האט דערפיצט די שפצע .־אצע, װאס א־ד נןוטט או־ס צו דפ־צן אינם יידישן אעבן. זי ניט די י־ד־־צע טאםן זײעד וױינ־ה, און א־ן אן עת־צרה אפעצירט זי דאך צו די ניאםן נאך היצף. אין צעצטן נוםעד ״טריבונא אקאדעט־צקא״ שטערט ז־ך אפ צ. םאדקםאן אויף דעם פראבצעם ״ם־ר (אקאדעט־קעד) און די יידישע הוצטור״. ״מ־ר וױיסן שוין םון צאננ — שדײבט עד — איון ם־צן טאקע רי איגנאראציע־באצױננ םון דעם ייד־שן אקאדעמיהער צו זיין הוצטור, ציטעיאטוד און װיסנשאפטצעבע אנשטאצטן... רער ײדישעיד סטודענט האט זיך אצײן געשטעצט אין די הינ־ טיעדשטע רייען פון דער נעזערשאםטלעבער באװענוננ, — האט זי־ נענומען ב־ם־לעבװײז פאדצאזן זײנע םד־ע־ד־קע פאז־צ־עם און אי־ד טייצוױיז ז־ך א־נגאנצן א־ויםצוציען םון וועצבע ס׳איז ם־טאדבעט. דאם האט געבראבט דערצו, אז א־ם האט שוין אפ־צו נ־שט נעהזאנט א־נטערעםירן די ײדישע נצצטור, — ער האט אן א־ד א־נגאנצן פארנעםן." און צ. םאדקםאן הומט צום אויםםיר, אז ״אויב די ײדישיע םטודענטש־אפט וױצ זיך נישט אפדײםן פון צעבן, אויב זי װיצ באםה װעדן א שאפנד־קעד כח, םוז זי ז־ך דערנעענטעדן צו אונזעד נײע־ ײדישער קוצמור און זיך דורבדריננען םיט איר״. דער ארט־קצ װעדט נעענד־קט םיט ד־ װערטער: ״ם־ר נצו־ב;, אז רעד ײדישעד אקאדעםיקער װעט נ־שט בצ״בן שט״ן אן א ז־יט װי ביז אצינד און װעט אויך צוצײנן זײן האנט צום בויען ד־ ײדישע קוצטור! ״ ביאר״פנזאע בויגי א גסײוגו אימזםײסװציע.' נאך א באוױיז, אז עם איז רא װיצן, קאן מען דאך אפיצו איצט עפעם אויפטון! עטצעבע ב־אצ־סטאקער ײדישע טוער בדאש מיט דעם באוװםטן ייד־שן שד־םטשטעצעד, דעדאקטאר פון ״אונזעד צעבן״ פםייז קאפצאן, האבן ארגאניז־רט בײ דעד קהצה א ״דישע ״שטוד־ד־ ב־בציאסיעק״. פאדגאננענע װאך איז פאדגעקוםען דער ם״ערצעבע־ הנובת־הבית״. פ. קאפצאן, דער פארז־צער פון ביבציאטעק־קאמ־ט־עט, שר־יבט װענן רעם א־ן ״אונזעד צעבן״: ״א־ן דער צײט פון אצנעמײנעם עקאנאם־שן חיורבן האט ביא־ צ־םטאק שמ־צעדה־יט זיך אויםגעבויט,איר ״יבנה״. ...נישט ־ח־ד־ם האבן דעמדאז־קן נדעםפצ פון נײםט או־פנע־ שטעצט, ם׳א־ז א פאצקס־א״נסמ־טוציע. 110 מנדב־ם האבן םפ־ צ־ םפ־ געטראנן, ב־ז ס׳האמ זיך, אין משך פון א קנאפן ־אד צונו־פ־ נעקציבן אן אוצד פון איבער 6000 םפדים, א־ן פא־שײדענע שפדאבן, פון פארשײדענע אינהאצטן, אבעד אצע די שאפונג־םדובמ פון ײרישן נייםט אין אצע דורות, פון ט־םן עצטעד ב־ז די צעצטוע טענ. קצײן א־ז נאך אונזער ביבציאטעק אין כמות, אויב מ׳זאצ א־ר פאדנצײבן מיט א 80 טויזנט בענד־קעד ביבציאטעק םון טעאצאנישן םעמ־נאר אין נױ־־ארק, אדעד ם־ט א 40 טו־זנט בענדיקן ביבעד־אוצ־ פון ײווא אין װ־צנע. אבעד פאד אונזעד ביאציםטאק און פאד אזא ק־רצער צײט איז עם א גרויםעד דעדגרײכוננ, און שוין איצט פאד־ מאנט זי א שפע מאטעריאצ צום צײענען און שטוד־רן, א טיפן ברונעם צו שעפן םון אים װיםן און תורה מיט םוצע הויםנם.״ װארטנו וזסג, װ־לוע סיאר ויפיסיד דארף מען דערצײצן טיט װיםצ איבערמענטשצעכער מי און קדבניזת עם איז אויםנעקומען די ײדישע ארטיםטן און טעאטע— םענטשן ם־מ יאנאם טורקאװ בראש אויםצושטעצן די נײע מדופע א־ן וױצנע און צוצוגרײטן די אויםק־ונג ״דעו־ בונט אין אויסבעסע־ ־־ננם־הױז״? עטצעכע װאכן פון געװאצדיקע אנשטרעננוננען, בײ ד־ באנדע־שװערםטע מאמער־עצע באדענוננען, האט מען עקשנותדיק נע־ נ־־־ט די פאדשטעצוננ, און קוים דערצעבט דעם נציקצעכן אותט, ותן דעד פארהאננ דאדף אויםנעהויבן װערן, און מען װעט קאנען םײעדן דעם נצחון םון װיצן, דעם נצחון פון ארבעט. — אבעד די םײערוננ א־ז פאג־װאנדצט נעװארן אין א פ״נצעכן טרויעד. — הארט פאר דע־ פא־שטעצוננ איז אננעקומען די ידיעה, אז װיצגע טאד נישמ זען א־ן ־ע־ן דאם, װאם װארשע, צאדזש האבן נעמענט הערן און זען. נאך םיצ השתדצותן, האט םען קוים או־סנעפועצט אויפצ־םירן - פאדשטעצזננ יעטצעםע םאצ, און דערבײ האט די צענזור נעשניטן :אנצע שטיקער, צעבעדיקע איברים פון דער פ־עםע. — נאנץ־אומ־ שײדיקע װעדטער זענען אויסנעמעקט נעװארן. די אויםירוננ האט אנגעװױרן איר רייץ. ז. ר. שר״בט א־ן ״װיצ־ נע־ טאנ״: ״די פיעסע, װאם איז נעװארן א טעאטעד־טרױמף סיי או־ף דע־ פו־צישער בינע, סיי בײ די ״וויצנער״ אין צאדזש און אין וואר־ שע, א־ז אין װיצנע דערשטיקט נעװארן דורך דעד הינער צענזו־ ־עד־צ־דט נעװארן צו א כדאנ־ק. — װאם ם׳איז דערצויבט אין װאײ שע אזן אין צארז — אױ פארװערט אין װיצנע? — פדענט א קש־א ד• א־בעדאשטע ײדישע נעזעצשאפט און םאדערט צו דעםטאײרידן ד־ פ־עםע, וואם האט נעדארםט א ריר טון אונזער טעאטעד דא פז, ב־־טן פונקט״. אין װיצנע צ״דמ ד־ ײדישע פדעםע פון צו־אפטע קאנם־םקא־ צ־עס, אין װיצנע האט םען צוריק מיט א פאר חדש־ם פאדמאבט א ני־ט־נג, אויף װעצבן מען האמ נערעדט ווענן דעם טרו־ער־קן מצב פ־ן אונזער ײדישן שוצ־װעזן! אין זויצנע א־ז מען שמארק מחמ־־. װאס װאדשע מענ — טא־ װיצנע נישט? — פרענן די ײיצנער, א״ א־־ך מיר, דא. און װער איז דא׳־ט דער מחמיד? װער קוקמ דארט אין װ־צנע :ו־ט ספעציעצע בריצן אויף דעם ײדישן צעבן? איז דא׳־ט נישטא עפעס א ״נעה״מע האנט״, װאס טייטצמ און זאנט אונטער? אנד־עדש װא־ט דאך װיצנע אויך נעמענט דאס, װאם דאם יידישע װארשע מע:, װאש דאס ײדישע צאדזש מענ! רירוריעע װזורפפר פו\ א פרװמנװער לאורגװזאץ ־אם װאכנבצאט ״פרוזשענער צעבן״ כ־עננט אין צעצמן נומע־ א :ד־װ םון א פדוזשענער צאנדםמאן צואי באקנאף פון נױ־יארק, װאס עד האט נעש־קט אין דער רעדאקצ־ע םזן דער צייטוננ, נאך דעם, װ־ ׳;־ האט באקומען דעם ״פדוזשענער פנקס״: .דער פנקם װעט ביי מיר פארבצײבן די בעסטע םתנה, װאם א־ז מ־ר װען־עם־איז געיגעבן נעװארן. איך נצויב, אז אזוי דארף ז־־ פ־צן ינורער ףרײפונװנור לאורגװזאו, ײעצכער נעם־ינט אין רעם פ־־דנ־ענער פנקם א װעצם מ־ט דעד־נעדוננען םון זייז אצטער ציבע־ '־־:. עד האט מיך צוריק ארייננעבראכט א־ן דער סביבה, א־ן װעצכער ב—;אבן זיך אצס נציקצעבע קינדער נעפונען. עם האבן זיך מ־ר :א־נעשטעצט אײן ב־צד נאך דעם צוױיטן, ײי מיר האבן געצעבט א־ן א־־ן קרײז טיט אײן גייסט, םיט אײן שט־עבוננ. טײעדע אזן הארציקע ע־־־נט פזן ברוזשענע! איך קאן מײן ט־םן און הארצ־קן דאנק נישט א־־כדדיקן אין אײנפאכע װעיימער, אבער איר װעט אפ־טר אציין דעד־ :־־; די ש־ינע און העכסט־באנײםטעדטע מאמענטן, װאם איך האב יי־״יעצעבט א־בעדצעזנדיק דעם פרוזשענעד פנקם. ...הנם דעה פנקם באשרייבט נאר פרוזשענע, א־ז ער אבער או־ך, לײש מיין מײנוננ, א״־מנעהױעד אינטערעסאנט פאר יעדן אנדערן, מענ <~ ז־ין נעבזירן אין אן אנדער שטאט, אד־ער אפיצו אין אן אנדעי ־אנד. איך װינטש א״ך וױימע־דיקן דערפאצנ אין אצע אײעדע אונטעי־־