Literarishe bleter · 1933-01-27 · 5 (27.1.1933) · p. Seite 74

————_לױזוזראריבױ; רלבוזבר 1\סי. 5 (56*1 גאסטשפילן פדן פיא ארדזשידאשאכד אין דעד אפעדע ם־טזואך דעם 11 און זזנטיק דעם 15 ד.ח. זעזען פאידנעקז־ םען ד•נאסטדאצן פון דער פדיםאדאגע פון דער בוקארע׳עטער ־עגיגלעבער אפערע, פ־א אידז׳נזידא׳טאנו. םיד האין זי געזען אין צוױי פארעײדע־ גע דאאן, אצם ״ניא־ דאם פעםערםצײ״ פון פוטשיני און ארם דזשיצדא אין װערדים אפעדע ״רינאצעטא״. שוין אצם ״םאדאם בעטעדפציי״ האט די קינסטצערין ארויםנע־ װיזן פיצ םוזיקאציש־ דראםאטישן טא־ לענט. די שטיםע, א ציריש ־ דראמאטי־ שער םאפדאן פון א גדויםער םהאצא, נעהער צו דער פארמא ציע, װאם די איטא־ צייענישע שוצ האמ באצײבנט מיט: סםאדזשאמא. דאם זענען סא־ פראנען פון א נרויםן אומפאנג און םון א םארשײדנארטיקן פארבן־ קאצאריט. די דאזיקע שט־מען קענען פונקס אזוי זיננען — דראמא־ טישע װי ציר־שע און קאלאראטור־פארט־עכ. דעדיבער איז קײן װונ־ דער נישט, װאם טײצ קריטיקער זענעין זיך טועה, און אין דער צײט, װען אײנער שרײבט, או דאס איז א רראםאטישער םאפדאן, זאנט א צװ״טעד, אז עם איז א צירישעד םאפראן, און בײדע זעגען נע־ ־עבט. א שאד נאד, װאם םען האט איר נעגעבן אועצבע שװאבע פאדטגערם. דעריבעד איז דעד עדשטעד אקט פון ״מאדאם בעטער־ פאײ״ אויםנעפאצן אביםצ שװאכער. אבער דערפאר איז דער צוױי־ טער אקט (װו זי נעפינט זיך אאײןי אויד דער ביינע) אדורך נאענצנד. דא האט זיך די קינסטצערין צעשפיאמ און איד נאנצע ׳העדצעכע שטימע איז געקומען צום פוצן אויםדדוק. זי האט די שװעדעי פארטיע פון ״בעטערפצײ״ באהערשט םײםטערהאפט, און ז״עד אפט נאך נעטוזט אירע םיטשפיצערם ארױםהעצפן פון א שװערעד צאנע. נאר אנדערש האט איר שטימע געקצוננען אין ״ריגאצעטא״. פר׳ אידזשיראשאנו האט זײער פיצ זין פאר םטיצ — און דאם האט מען געקעינט הערן אין דער ארט טדאקטידן טון דער ראצע דזשיצדא. אין דער צײט, װען אין בעטעדפצײ האט זי די ראצ אויפנעפאםט טראניש און מאנ׳ומענטאצ — איז זי נעװען אין ״ריגאצעטא״ פיצ צײבטעד — במעט פאסטעצ־ארטיק. רי אריעם האבן געקצוננען צײכט און העצ א.ין די קאצאדאטודן האבן נעמאבט א שטארקן ר׳ושם. ימ װאצט נעװען געװונטשן, אז פרוי אידזשיראשאנו זאצ אונו נאך מהנה זײן םיט א יאנצ״גרט םון רומענישע פאצקםצידעד, אין װעצכע, װי איך האב נעהערט, איז זי א ״־ויסע מײססערין, מהמת זי אױ צװישן רומענישן פאצקם־נעזאנינ אויפגעװאקםן. דעדקלעדונג * צויט די צכתחיצהדיקע איינפא־מאציעם האט רי פויצישע אויסגאבע ״ײדן אינם אומאפהענגיקן פויצן״ געדארפט טדאנן א רײן אױפארוזא־ פיװ\ באראקטער. דער צ״ט־ארטיקצ פון ד״ד טאן ניט צו דער נאנ־ צער אויםנאבע א בוצט־פאר״גייטזע באפארבוגנ. דעריבער באדויע־ א־ך, װאם איך האב שוין נישט באװיזן ארויםצונעמען סײן אדטיפצ ״װעגן דעד אויםערצעכעד ג׳עשיכטע םון די ײרן אין פויצן״ פון רעם ערשטן העפט פון דע־ אויסגאבע. װארשע, 19 יאבואר 1933. זײט 74 ז אין ז״נע דראמען ביז א טראניש־פעטא<פיזישן פונקט; די ציבע אין זײנע דראמען אױ תמיד א דעמאנישע, פאטאצע: פערמאנענטער, קעננזײטיקער צינן, פאצשקײט, אײפעדזובט אין פאראט — דאס זענען די עצעמענטארע בוחות, װאם דאמינירן אינם פאמיציען־צעבן און אין ר־ פעריפעטיעם פון די דראמאטישע פינורן. אומעט־ם אין ז״נע דראמען זוכט .־אװיטש ד• טראנישע טערםינען פארן פאמ.־צעבן און פאר דער ציבע צו נעפינען און דיבטעריש־קינפטצעריש אויסצודריקן; נישטא קײן דו, קײן גציק, ק״ן טרײםט א־נם פאמיציען־צעבן — דאם איז ד־ער ק־נםטצ׳עדישער דעװ־ז א־ן די דראמיגן. צו א קענט־קעד טראנישעד הויך דערםירט ראװיטש די פרויען־;עשטאצטן אין זיינע דדאמען. ד• ס־ו• א־ן דאװ־טשעם דראמען — םײ די, װאם אױ זיך מקריב צוציב ד• ק־נדער און צוציב דער נאנצ־ קײט פון דער פאפ־ציע, סיי די, װאם פארצירט צוציב דעד ציבע איר צעבן, איר נעװ־סן און א־רע אוינן, — אצע, אצע זענען ז״ מ־ט יעדן קנ״טש פון וײער נשמה, נעפיט און באראקטער דורכוים םענסועצ, דורבוים םעקםיעצ אין דער ציבע און דעריבער װערן זײ תמיד פון זײעד ציבענצוט פארצערט, דעדיבער זענען ז״ אין זײער ציבע דורכוים — ט־אניש... װעבן מײן שפדאך/װאכדא^יזכױ (א בריװ אי\ רעדאמוינו.) א. אצמי אױ אדוים אין ״ציט. בצעטער״(נומ. 50) טיט א ירנזון אויף מײן דראמאטישן פ־אנמענט דער ״םני נהור״ (״ציט. בצעטער״ נופ. 35, 36, 38, 39), און נעברויכט אזעצכע אויסדרוקן, ײי װאנ־ דאצױם״. דעפאראצױירנדיקע השפעה... בצאטע... שפ־אכצעבער זוםפ... איך האב נישט בדעה אים צו ענטפערן און זיך צו פאירענט־ פערן. אויף מײן ײריש און מײן באצױננ צו ״דיש דארף איך פון אים קיין הםבפה נישט. אין מײן ״פנ■ נהור״ האב איך ארױםנעפירט עטצעכע טיפן פון אמע־יקאנער ייד־שן צעבן, װאם זענען נדונטפאדשײדן א״נער פון אנדע־ן מים ז״ע־ באראקטער, ט־ט זײער צעבן, מיט ז״ער צשון. פארשטײט זיך, אז א־טצעכע־ רעדט זײן צשון, אט מאקע אזוי װי עד רעדט. דער אצטעד שמא־, א ייד א תצמ־ד־חכם, רעדט א ־יינעם, קערנד־קן, תצמיד־חבמדיקן ״דיש. גאםי און טיצ־, האצבאמעריקא־.־־ זידטע שאפ (יא, עואפ און 1י1װסי פאבריק־) מײדצעך, רעדן זײער צשון, א צעקאצ־עטשעטן ״דיש, געמ־שט מיט ענגצישע װעדטעד. זײ זאנן דװקא: צאנטשירום, םאפער, פצאר און נישט: גארקיך, װעטשערע, פאדיאגע. אט אזו־ רעדן ז״ א־ן טאנטענצעבן צעבן. און מענ דער שר־יבער שר־יבן דעם רײנםטן, איד־אםאט־שסטן ײד־ש, נגאר ער זײ נישט צאזן ־ערן אנדערש. שטוצ, פענםטער, בחודים, יא, נײן, זאנן אין אמעריקע אפש־ די תצמידות פון די שצום־עציבם־שוצן. שאפ־ מײדצעך ואנן: טשער, װינדאו, באיעס, יעם, נא. און אזוי גזגז דער ש־ײבעד זײ צאזן רעדן, אויב עד ײיצ נישט האבן א פנים פון חוזק. אפאטאשוס םעם אין ״נױ־יארקער געטא״ רעדט אזוי פיצ אנגצא־ צױמען, אז דער םחבר םוז זײ פארםײטשן פארן צײענער. אפשר א־ז אפאטאשו אויך א ײאנדאצ פון רער ײדישער שפדאך? פעג טאקע א. אצמי װיםן, אז ״אט אזוי רעדן ײדן אין אםעריקע״ און פונדעםטװענן ז־ך אפזאנן, אז ״אט די מיפן, װאם מ. ציפםאן פיירט אדוים, דאדפן פון זײעד שאפעד ארויסגעפינען, אז מע רעדט א.דעדש, שענער. װעצן זײ אבער אר״נקוקן אין זײער אויטארס שאפונג א־ן דעדזען זיך אט אזוי װי זײ שטײען און ג״ען, מיט זײער ם־אום צשון, װעצן זײ דערפון צעדנען, אז עם איז נוט אזוי״. א־ר םארשט״ט, אז די נאםים און טיצים, די םײדים און די קײדים פון רער ײדישעד גאם אין אמעריקע װעצן אםאצ ארײנקוזן אין א ײד־ש ביכצ און זען, אז מ׳זאנט: שטוצ, םענסטעד, פאדצאנע, ' װעצן זײ היבף אצע ביז אײנע אװעתװארפן זײער צשון און אנהויבן רעדן װי אין ביכצ... און װיבאצד אזוי איז טאסע אן עװצה, א גרויםע עװצה םון מחבד, װאם ״עס זעמ זיך נישט פון רעם דראמאטישן פדאגמענמ״ אז דער םחבר זאצ אויםצאכן זייעד שפראך״. דער שכצ הישד איז אבער, אז א מחבר גי$וו נדשט אויםצאבן זײנע סיפן, זײן שאפוננ. זײן עובדה איז צו סאפג, נישט אויםצוצאכן. תצ־אביב, 5 יאנואר, 1933. וז. לימז%\ ר״ר וג. רעגזלגלגפ