Literarishe bleter · 1933-01-27 · 5 (27.1.1933) · p. Seite 66

ליתנורארישזנז בלזױטר ג\גז. 5 ו456) בל זטן עם איז דא נאך א האםענוננ פון אזיםבלי, מוז סען גײן א־ן נעשפאן, פארהוקן יזלײנצעביזײטן פון אנדערע, און אויב נישט ברענ־ נען די נאוגה נע־״טער, איז װינצ-קכ&לם אבהא׳צטן די קאםאסטראםע, און אויב די קאטאסטראםע זאק ח״ו אין א 200 יאר צי מער תומ־עי, דאן וױיםן מיר, אז לכל הפחות האבן מיר צונעגרײט א רײבע ירוש־. צי קאנען עטלעכע םענטשן, אבער םיט א״נענע 10 םיננער עפעם אויפטון? אויה דעם קאנען מיר נעפינען דעם בעםטן תירוץ אין דע־ געשיכטע. אפילו א״ן מענטש, און דוותא איין טענטש, האט אין יעדער עפאבע באװיזן א נם. אונזער איינענער ײזו״א, װאם איז איצט דער אײנצ־קעד שטאנדהאפטיהער צענמער פון דער ײדישער?זיצטזר, איז דאך נא׳־ די ארבעמ פון געצ״לטע םענטשן. םיט אײן װארט, םיט אונזערע אצע אנטוישוננען, האבן םיד נישט קײן רעכט זיך טיאש צו זײן. אן אונזער אפמיטיזם אדער פע־ םיםיזם העננט אפ דער קױם פון א פאלק. רער גורצ םון דער ײדישער קוצטור איז אויך אונזער נורצ. פונקט װי דער אונטערנעמער קאן דורכפאצן אײן םאצ נאבן אנדערן אין זײן מםחד און דאך נישט אויפגעבן דעם נעדאנק זיך ארויפצוארבעטן, אזוי טארן מיר זיך נישט אפשרעקן פאר דער קריטישעד צאגע, װאס איז דאך אײננטצעך אריויםנעװאקסן פזן דער אצנעמיינעד עקאנאמישער צאנע. זאצ זיך יעדעד קולטו־־טוער באזונדער נישט ארוינצעםען םין כצצ, פונקט װי אן אים קאן נישט זײן קײן כלצ. נישט װי פון פאניק ׳געטריבענע פאסאוזשירן דארפן מיר זיך זוכן ראטעװען פון אונזער קוצטורעצעד שיף, נאר װי א קאפיטאן, װאם שטײט אויפן פאםטן ביז רי שיך זינקט. פאר קוצטורטוער איז אויך פאראן א קאדעקס. י״ס 66 װאצט דער ײװ״א נישט געשטאגען אויח אן אוםפארטײאישער פצאטפארם, װאצט אפיצו נישט נעװען קיין געצט אדויםצונעבן דעם זשורנאצ. און װאם װאצט דע־ אינםטיטוט נישט אויפנעטון, װען זײן בודזשעט איז דעד זעקביקער װי פון רעד מאנטרעאצער תצסוה־תורה אין נארמאקע צײטן? אפטמאצ כאפט אן אזא מין װײטיק, פארװאם םיר זאצן נישט האבן קײן רעצענאטן, קײן םנדבים, װי אנדערע פעקקער, פארװאם מען זאצ נישט קוקן אויך ײדישע שאפונגען װי אויױ א קרן־ק־מת. דער ענטפער איז, אז נוני אױ ויטיפא גבװג גלויבו בײ אווו אלייי. יעדעד אײנער װיל, אז פון זײן געצט זאצ עפעס װערן, אז עם זאצ נישט ג״ן אין ניװעץ. יידן, װאם זענען ביכוצת או־סצונעבן עמצעבע טאקער אויף אזעקכע צװעקן, װאם זענען אונז ציב, האבן פשוט טורא, אז פון אונוערע באװענוננען װעט זיך איויםקאזן א טײך. אײנער פאדקוקט ז־ך אויפן אנדערן. די טוער אצ״ן װערן דערוױיצ או־ך מםופק, און אזוי הויבמ עם אן נײן בארנ אראפ. ריכטיק װי דעד פײעדקעשער אין שצום־עקיכמם ״בעדדיטשעװעד שרפות״ יטאקקט ע־ זיך אפ פון דער שדפה אויף דער נײער שטאט — צװ״ שרפות א ן אײן נאכט איז ער נ־שט םחויב... ס־י־וױ איז דס דאך א פרײװיציקע ארבעט. פון ק־ק װעט מען א־ם נישט נוימן. ער האט אצײן א װײב םיט קינדער. פאר אונזערע מענטשן איז עם אבער ק״ן תירוץ נישמ. אזוי טריוקן זיך אפטדײסקען פון דעד ואםיטיצאצ־ע־שרפה קאנען מיר נישט. יעדע־ אײנער פון די אנסו־שנזע ראירף װיםן, אז בצ זםן עס איז דא נאך א נרופע מענט־םן, װאס ארבעמ אזיף דעם נעביט, װאם זענען זיך אפשר םוםר נפש, און װאם האבן אויך, פונקמ װי ער, התחײבות;,?עד׳דעד/ניז״יז^דק/ א ו י ף א ז אלטעד ם עם ע אויסנאנג־פונקט, װאם איז גצײך גיצטיק פאר ב״דע צדדים, איז קײן שום ד־םקוםיע נישט םעג־עך. װען מיר האבן דאם אין זינען איז קצאר, אז קודם כצ דארפן ם־ד אבטונג נעבן אוייפן פינקטצעכן טײטש פון דער פאדמוקע ״קונכט לשם קונםט״; דאם דארף זײן א טײטש, װאם טראנט אין זיך אקו־ ראט די זעקביקע באגדיפן פא־ אצע רעבאטאנטן. װארום ערשט דעמאצט, א.־ז בצויז דעמאלט, קען מען אײנזען בנונע װאם מען צעגײט זיך און װו מען דארף זוכן דעם אמת, װאם די פאקטן פין קעבן דיקטידן. נעמען םיר אבער דעפינירן די דר״ װערטער םון דע־ דעדמאנטער פארטוצע, װערס אזא מישכואש אין קאפ פון די פא.־־ ש־ידענע טײטשן, אז עס שאפט זיך א דוד־הפצגה, און אײן צד ה״בם נישט אן צו פארשטײן, װאם דער צוױיטער רעדט. עם איז פשומ קײן זיבעדקײט נ־שטא, אז בײדע רעדן װעגן די זעצביקע עגינים. דעד־בער איז אן אומזין זיך צו שפאדן, װער עם איז נעדעכט, א״רער עס װערט קלאר פעםטגעשטעצט, װענן װאס עם האנדלמ זיך. צו װאם נוצט אין גאנצן דאם שפארן זיך, װען א גענויערער אנאציז באװײזט, אז די פריערדיקע היציקע טענות האבן אפט נישט נעהאם קײן שײכות צום ענין, און אנשטאט צו יצאזן רעדן דעם שכצ, האט זיך נאר צעשפיצט ״טעמפעראמענט״? אט אזעצכע זענען נעװען מײנע סענות, װעצכע איך האב זיל באמ־ט צו דערוױיזן דיורך אן אנאציז פון דער פארםוצע. און אזוי ױי ק״נער האט די דאזיקע סענות נישט אפנעפרעגט און ק״נער האט נישט אננעײיזן קײן צאגישע טעותן אינם אנאציז, האב איך נע־ סײנט — װאם א נאױון טענטשן קען זיך אויםװײזן אין זײנע זיגדיקע מאםענטן, — אז מיט דער דאזיקער פראבלעם זענען סיר שוין ב״ה פאדטיק. אראפ, הײםט עם, אן עול פון קאפ. אין ה״נטיקע שצעכטע צײטן קען מען אפיצו אזא פיטשינקפארדינסטצ אויך נישטאװעקמאבן מ־ט דער האנט. לאזט זיך אבער אוים, אז איך האב כסדר נעלעבט אין טעות. װי זאנט דארט םײן פראגרעםױוער שכן: א מענטש סראבט און די נאטור לאכט. לאזט זיך צו מיר אראפ א נאםט ערנע׳ז פון מרחקים, װאס די פדאגע לאזמ אים ממש נישט תען. זי האט אים שוין אויסנעברענט אן אלטע טעמע — עס רעדט זיך נאר אזוי. ט־גםעם זענען װ־ ארנאניזםען, ז״ װערן אלט, װען זײ ל<װו\.• הוילע עקזיםטענץ מאכט נישט אלמ אין ביאלאנ־שן זינען פונם װאדט. דעריבער א־ז שװער צו זאנן אויף א טעמע, אז זי װעדט אלט אין אונזעד סביבה. װא־ום דארט, װו װיכ.שאפטלעך לעבן איז אװי שװאך װי בײ אוגז, האבן טעמעם פשוט קײן געלענגהײט נישט אנאליש אויםנעשעפט צו װער־ דודבצוגײן די םדדנות פון קינדה־יט, ױגנט און עקטעד. זײ װאלנערן זיך ארום אזוי װי שטײנעד אין די גאםן, און װערן צונענעםן פון װארפן זיך צו אפט אין די אוינן, אבער נישט פון דורכנײן כםדרריקע פדאצעםן פון ט־פע אינעװײנ־קםטע ענדעדוננען. דעריבער, װען מ־־ זאגן אויף א טעמע, אז זי איז אקט אדער נײ, האט עם גיכער א שײכות צו דער אפטקײט אדער זעלסנקײט, מ־ט יײעלכער אונזער אויג אדער או־עד האט איו־פנענומען דעם ינאמען א־רן, אונטעו װעלכן זי םיגורירט, אבער נ״עט צום דעםאלן אנאקיטישן פראצעס, צו דער נרינטקעכער קדיט־ק, װאם זי איז דורכנענאננען אין אונזער נעדאנק. און דאך, װען עם קומט צו אזא טעמע, װי ״קונסט לשם קונםט,״ האב איך נערעבנט, אז מיר האבן א רעכט זי אװעקצושטעלן אין דער קאטענאר־ע פון ״אלטע״ טעמעם. װארום נעםײנט האב איך, אז מ־ט רער דאזיקער פ־אבלעם זענען מיד שוין אין נאינצן פארטיק, אין נעמען נעמט זיך עם פון אביםל פערזענלעכעו־ נאװה, װאם איז אזוי באראקטער־םט־ש פארן זינדיקן מענטשן. םיט עטלעכע יאר צורייק איז ־ מיר או־םנעקומען ציו ישדײבן בפי־וטרוט װעגן דעם ענין. א־ך האב דעמאלט אננעװיזן, אז ד־ פארמולע ״קונכט לשם קונםטי■ איז ארויםגעזאנט נעװארן אין לײכטז :עמ־ט, צוליב ׳עקעגאנטקײט פון אויםדרוק, און זי קען דעריבער בכלל נישט באנוצט װערן אין ערנסטע פ־לאזאפישע חילוקי דעות. װארום עם איז ראך א בלל גדול אין לאניק, אז כדי א װיבוח זאל באמת האבן א האפט, דארפן, ראשית, מערמינען נענוי דעפיגירט װער״ און, שנית, דארפן בײדע צדדים פונם װיכוח מםיים זײן אויף גע־ װ־סע דעפ־ניצ־עם און אננעמען געװיםע פונדאמענטאלע הגחית. װארום רארט, װו עס איז נישטא ק״ן באשט־סטער אננענומענע־