Literarishe bleter · 1933-01-20 · 4 (20.1.1933) · p. Seite 61

וייט 61 ■ דגזוןר&ץ־יטון *רוזטוןו 1\ט. 4 531*1 נייד״ר- וו/נ7*ט=ליטעדאט1ױ פאטאצןונישע עגדערוגנען, װע5כע זעגען םארגעהימען אין דער רא־ זיקער םודותדיעער נעשטאצט. צויט דער קאנצעפצ־ע םון שריםטשטעיצער איז דע האן דער־ טאדדעט דורך א צױניםט, װעלכער דארןי אויםדריקן די :קמ־ פון ײדישן ישוב דערםאר, װײצ דע האן האט זיך ארײננעצאזט אין ה*וט־ בינאציעם ט־ט די אראבער און טיט אנדערע םאקטארן, װעצכע האבן זיך ט־ט אאע ט־טאען אנמהעננגעשטעלט דעם אויפבוי םון ײדישן צאנד. אין דער װ־רמיצעבקײט איז דעד םערדעד פון דע האן נישט אנט־ דעקט נעװארן. מ׳האמ נעדעדט, אז א־ם האט דעדטאדדעט אן א־א־ בער, ם־ט װעאכן עד האט ז־ך נעםונען א־ן אוטנאדטאלע נעשרעכט־ דעכע באצױננען. צװײנם קאנצעפצ־ע איז א דדײפטע. דעד דאמאן אר״ן, װערכע־ רר־ננט טיױ ארײן א־נם דײכן און עקזאט־שן פארעסט־נעד צעבן און טאצט טיט בונטע פארבן דאם יצאנד און ד־ טענטשן, א־ז אײנם פון ד־ אטםײםטן־נעאײענטטםע װעדק אויםן ביכעד־טארק. א רײסר ראוזא\ פו\ מראןץ װסרפטל דער באדיםטער דײטש־ײדישער שדײבעד *־אנץ װע־פעצ האט םארענדיקט א־צט א נרויםן דאטאן װענן דעם, װי אזוי א םאצק װע־ט אויםגעראטן און אפגעטעקט םון דער װעצט. אין ראטאן שייצדערט ער דעם העלדישן קאטױ םון אן אונטער־ דד־קטער מינדערהײט. םראנץ װערפעצ האט אויםנעװ־יצט אצם זײן םוזשעט דאם צעבן פון די ארטענער, װאם די טע־קן האבן אויםנעשאכטן אין דעד צ־יט םון דער םיצחטה. בעת זײן פאצעםט־נע־ד״זע האט זיך *־אנץ װערפעצ אפנע־ שטעצט אין דטשק און דאדט האט ער נעזען אדעטע א־טענישע יתוטים, װאס זײעדע עצטעדן זענען אוינעשאכטן געװארן. דער צער םון רי יתוםיפ האט פארפאצנט דעם דיכטע־ און ער האט נ־שמ נע־ דוט, ביז ער האט אננעשריבן די טראנעדיע םון אן אונטערנעדר־קטן פאיצק. דער ראטאן ה״םט: ״םעדצ־ק טענ םון טוזא דאננ־. דער הויפט־ העצד איז אן ארטענער, װאם האט געאעבט אין םאריז. עד א־ז ם־יע־ נעװען אן עוצם־הזהניק, א געניםער םון ״צעבן. עד האט ז־ך אפנענעבן ט־ט עסטעטיק און קונםמ, און ער האט םארנעסן א־ן זײן אפשטא־ מונג. דורך א צוםאצ םאיצט ער אד״ן אין אן ארטענישער קאצאניע, אין דער צײט םון קרי:, װען ד־ קאצאניע װעי־ט באצאנערט. ב״ם ארמענער דערװעקט זיך דער נאציאנאלער םוגק און ער פילט די נע־ םײנזאמקײט פון נורל. ער טדײםט זײן םאצק און ם־רט אויך צום העיצדישן קאמר. אין די ארטענעד קומט םאר אן א־בערברוך. אינם ערשטן טײל םון װערק װערט נעשײצדערט דער דאזיקעד איבערברוך. דאם בוך םארנעמט אן ערך 500 זײטן. דער דיכטער האט עם שוין אײניקע טאל א־בעיגעשריבן און ער האםט, אז דאס װעט זײן זײן לעבנם־װערק. װערםעל האםט אויםצודריקן די טדאגעדיע נישט בלניז םון א־־ םענער, נאר אויך םון אלע אונטערדר־קטע פעלקער, װאם קעמםן םא־ ז־־ער קױם. טןזריאפ־רם סרױער\\גפ\ אי\ פראגצוױיפו דאם בוך ערינערוננען םון םיאדאר שאליאפין איז איבעדזעצט א־ן םראנצויז־ש. אין ״נוװעל ליטעדער״ איז םאדעםנטלעכמ א נרויםע־ אדט־קל פון ט. מארטען דױ נארדא. דעד ארמ־קל איז םול מ־ט לויב־ נעזאננען (״עכטער אדיסטאקראט, װאם קוםט םון פאלק״, ״גרויסער, העצ־האריקער מײװצ, — װונדערבאר קינד״, ״אים װעצן נעשטעלט װערן דענקמעצער״), װאם ענדיקט זיך אט װי אזוי: ״איך צויןז שטעצן אויױ םײן נראםאםאן א פציטע םון שאציאפין, איך האב עם םארדינט טיט םײן רעצענזיע״, רי גזאנזעװסר בעפר־א\י(\טי3וול\גג ״5\ ־ןזר א?3אבטר״ אין סאםקװע איז םארנעקומען א ביכער־אויםשטעצונג: ,15 ־אד אקטאבעד״. ם׳זענען נעװיזן םארשײדענע אויסנאבן אויח דרײ־ און־זעבצ־ק שפראכן. די אויםנאבע םון דער אויםשטעצונג איז נישט צונו־פצוזאםצען ארס ביכער, װאם זענען ארוים םאר די יארן םון זינט דע־ ־עװאצוציע, נאר צו װײזן די פפעציעצע ראצ, װאם דאס בוך דאט נעשפיצט אין אט דעם װיכטיקן פעריאד. די אויםנעשטעצטע ביכער װײזן דרײ םארשײדענע צײט־ אפשניטן: דער פעד־אד םון ב־דנער־קרינ; דעד פעריאד םון אויםבוי און ־ע־ פע־יאד סון םינף־יאר־פצאן. באזונדערס שמאדק זעען זיך בײ אט דער אויםשטעצוננ אן ד־ :־בעד םון די נאציאנאצע טיגדערהײטן. א־ן 1913 האט דאם נישט־דום־שע בוך א־ן דער צארישער -־סצאנד אויםנעמאכט בצויז זעקם פראצעגט םון אצע ארויסנענעבענע :־כעד; א־ן 1931 םארנעטט דאם נישט־רוםישע בוך שוין א גאנץ פעדטצ םון דער אצנעט״נער צאצ. אין אוקראינע זענען םאר די צעצטע 15 יאר ארוים םיר טאצ אזוי םיצ אוקראינישע ביכער, װי אין די הונדערט און צװאנציק ־א־ םאר דער רעװאצוציע. א באזונדער װינקצ םאדנעטען בײ דעד אויםשטעצוננ יענע בי־ :ע־, װאם וױיזן דעם אנטײצ אין דעם פינף־יאר־פקאן םון די אזוי־ :עדוםענע ״שצאגצער״, די ספעציעצ־סצ״םיקע, ענערגישע ארבעטער. עס װערן אויך געװיזן ביכער װענן דעם םאװיעטן־םארבאנד, װאם זענען אדויסנענעבן נעװארן אין אויםצאנד. אויך זענען אויםגעשטעצט ד־ ב־כער םון םאװעט־שע שרײבער, װאם זענען איבערגעזעצט נע־ װארן אויף אנדערע שםראכן. דעם צענטראצן ארט בײ דער אויסשטעצונג םאתעטט די אפ־ ם־יצוננ, װאם הײסט ״די בעםטע אויםנאבן םון דעם דאטנפארבאנד״. אויף דער אויסשטעצונג װערן אויך נעװיזן םוםטערן םון דעד :ארשעװ־םט־שער פרעםע םאר דער רעװאצוציע. ואגז ב\ג פ\\ \\־סי א\\ 3י־\ דער אינםטיטומ םאר געזעצשאםטצעכער װירטשאםט אין װארשע ־אט דערקצערט א קאנקורם אויף באשרײבונגען םון ארבעטםצאזע זוענן זײעד צעבן. עם זענען אננעקוטען 774 באשר״בונגען, םון װעצ־ :ע ם׳זענען ארויםנעגעבן נעװארן 67. רי זאמצוננ םון אט די טע־ דוארן האצט איבער 600 זײטן, זײ אנסהאצטן טוראדיקע ביצדער בון דער נויט און דחקות, װאם ס׳הערשט צװישן די ארבעמםצאזע פו־צישע ארבעטער. אין דער פדעסע זענען םאדעםנטצעכט גרויםע א־ט־קצען טיט נרעםערע אויסצונן םון דעם טרערן־ און פײן־בוך. א־ינ־קע באשרײבוננען זענען נעשריבן םיט נרויםע םעיקײטן. ארגארד צװייגגז \יי ב\ר ״רסר אריס\3?סרם אהײנז״ דער באװוםטער ד״טש־״דישער שריפטשטעצער, דער מחבר םון :עדזשאנט נרישא״, ארנאצד צװײג״, האט צעצסנם םארעםנטצעכט א נייעם ראםאן ״דער אריענט קערט אה״ם״. אין זײן נײ בוך פרװוט ארנאצד צװײנ צו צײזן א זײער םאר־ װ־קצם םסיכאפאטאצאגיש פראבצעם. ער פרגװט אנאציזירן די נשםה ם־ן האצענדיש־ײדישן דיכטעד און שריםטשטעצער דע האן. דאם בוך א־ז נעװ־דטעט דער םארפצאנטערטער נשסה םון דאזיקן םודותדיקן :■ענטשן, װעצכער איז אינניכן נאך זײן קוטען קײן ארץ־ישראצ םאד־ ״אנדצט נעװארן פון אן אטעיםט און נאסצעםטערער און נצײכצײטיק ״־־־םן אנהענגער םון צױן אין א שטארקן םארערער םון דער אנודה. ע־ םצענט זיצן גאנצע טענ אין די אדטאדאקםישע שוצן םיט שנאה צום צױניזם. א. צוױינ פרװומ זיך םארםיםן אין דער קאםפציצירטעד נשטה *ון ז״ן העצד. ער פרװוט אויסטייטשן די פסיכישע און פם־כא־