Literarishe bleter · 1933-01-20 · 4 (20.1.1933) · p. Seite 60

די<ז<ז\־%\־י8<ז גרפוזזרנמי^ךפפ*.) זײש 60 0 סון וא און וארט \ םיצא, םאראן םארשײדענע ״חטאת־נעוריםם״! אבער טשעסאווע איז אזא םין שטעצע אין די זכרונות: ״שרײבנדיק דעם בקשה־בריזו (צום םיגיםטעד) ה$ב איך פיר אױח אן אויגנבליק אםגעשטעצט אויף דער שפראכנםראנע. כ׳האב גוט נעװוםט, אז א ײדישע צײטוגנ זועט םאטעריעצ האבן א נרעסערן דערםאצג װי א העברעישע. אבער םיזןזד פארבדײב\ \זײ\ זא<זט\ 9ארבזזו\ זזים א גדװז־טגראג — נ״ן! און נעשריבן באצד — ״נא דדעװנע־יעװרעיםקאם יאזיסע״...״ םיצא, די ״דישע פרעםע האט זיך צעװאקםן, כידוע, אן א. א. םרידםאן און אן דער היילף םון ז״נע ״חטאת נעורים״! אבער װיבאצד ער האט נישמ נעװאצט, אז ״זײן נאטען זאצ זײן םארבונדן מיט א גצות־שפראך״, הצםאי שר״בט ער איצט אויך אט דער ״נצות־שפראך״! װעד צװינגט עם אים?! דוטר צ\וים\ <זא\ אר\ פרוי א גאנצע װאך זענען נענאננען גרויםע אנאנםן אין לאדזער ״םאצקםבצאט״, — נרויםע, שרײענדיקע אנאנםן מימ קעפ אזן אונ־ טערקעפצעך: ״דועצ צװישן מאן און סרוי״, ״װער איז נערעכט״, — און עס זענען נעגעבן אזעצכע םיני טעזן: ״דער ריטער, דער הערשער, דעד דאן־זשואן; די ״פרייע ציבע״ םון דער פרינצעםין און די ציבע פון דער אײנפאכער פדוי; װאם זאנט דער דאקטאר צו די היינטיקע פארהעצטענישן צװישן םאן און םרוי; די אײביקע צוױי און זייעד בענקשאםט ציום דריםן; די םעקונדאנטן םון דעם דועצ און די תע־ צאנטן״, און אזוי װײטער און װײטער אין דעם זעצבן םטיצ און כאראקטער... דאס אצץ איז נעװען נישט טער װי אן אנזאנ אויױ א דיםקוםיע־ אװנט, װאם האט נעדארםט םארקוטען אין צאדז. און דאם טראגיש־ סטע דערבײ איז, װאם אין דעם זעצבן שרייענדיקן םענםאציע־אנאנם זענען נעװען אויך עטצעכע שודות מיט קידוש־צבנה־אותױת, אז זוענן דעם אצעםען ״װעצן רעםערירן די באריםטע יידישע שריפטשטעצער ױאצ םאםטבוים, אהרן צײטצין, טצך דאװיטש, שאוצ װאגםאן*. קאנען מיר נישט םארצאננען םון ײדישע שריםטשמעצער םער אכטוננ צו זיך אצײן און םער אבטוננ צו דעם עוצם, פאר זועמען מען קומט טיט אזעצכע סענםאציע־רעפעראטן און טיט אזעצכע םענ־ סאציע־רעקצאםעס?! װאגו רי?רײװזפזיעוז אל?<מי?י <זן\\.י םאדאן ערגעץ ארום װיצנע א קציין שטעטצ אצקענ-יקי. האבן ךי אצקעניקער ױננעצ״ט םער םאדשטאנד און טער פארנעם פאר קוצטור־זאכן װי די טוער פון נאר גרויםע שטעט. די טוער םון דער אצקעגיקער ײדישער ביבציאטעק האבן באשצאםן צו שאפן א היים םאר די ײדישע ביכער. האט םען םארצאננמ םון דער ארטיקער קהצה, אז זי זאצ געבן אן אדט אין דעם ניײאויםנעבויטן קהצה־בנין. איז נעקוטען אן איםור םון דעם ״חםץ־חײם״. האבן זיי באשצאםן אויס־ צובויען אן אייגענעם בנין. פען האט נענוםען זאמצען געצט. טען האט ארױםבאקוםען ב״ דער קהצה א פאר הונדערט גיצדן, אצע אצ־ קעניקעד ױננעצייט האבן זיך דעקצארירט צו באשטיםטע םוםעם, און עם איז צםווי באשצאםן נעװארן, אז יעדער אצקעניקער ייד זאצ זיך באשטײערן טיט 10 גראשן א װאך צטובת דעם בנין. און די ארבעט גײט! מען האט שוין נעבראכט בוי־םאטעריאצ, און םען טרעט אינ־ גיכן צו צו בויען. די יידישע אצקעניקער באםעצקערוננ האט נחת, אט־אט און מען װעט האבן אן אײגענעם בנין םאר דער ביבציאטעק. די טוער פון דער ״דישער ביבציאטעק אין װארשע ארום דער םינאנאנע װעט מען דארםן שיקן קײן אצקעניקי, זיך צו צערנען ביי די דארטיקע ױננעצײט, ווי טען בויט אוים אן איינענעם בנין םאר דער ביבציאטעק. םארשטײט זיך, אז ראם אצץ איז נישט אזוי צי״כט, װי עם שרײבט זיך! די אצקעניקער ביבציאטעק־טועד װעצן נאך דארםן האבן מיטהיצח םון זייערע צאגדםצײט םון יענער זייט ים. אבער די טיט־ היצף װעט קוםען, װעם נעװים קוטע:! ראגז ײרחפ\<ן?װ<ז\ר־ל<ו<ך\ אי\ 9\יל\ 9אר א \װוא<ז<ז<בר\ג *. ם. נײםאן אין ״הײנט״, אין אן ארטיקצ ״אצארם״, אצאר־ מירט די ײדישע באפעצקערוננ אין פויצן די געםאר, װאם דראט די ײדישע קוצטור־אינםטיטוציעם. עד דעכנט אוים א רײ אינסטיטוציעס און אנשטארטן אין פויצן, װעצכע דאננצען זיך פאר זײער קױם. ״םיר שטײען אין פו־צן פאד א םאנאנדעדםאצ, פאר א ידידה״. ער דערצײצט װענן דער םינאנאנע־ביבציאטעק אין װארשע, װאם קויפט נישט קײן נײע ביכער, ער ניט איבער װענן דער קאטאםטדאפאצער צאגע םין דער ײדיש״ג־ קונםמ־נעזעצשאםט אין װאדשע, װעצכע האט באװיזן פאר די יעצטע צװײ יאר אויםשטעצן ארבעטן םון אן 80 ײדישע קינסטצער, ע־ רעדט װענן דעם באװוםטן רעזשיסער דוד העדמאן, ײעצכער האמ נישמ בײ דעם איצטיקן צושטאנד םונם ײדישן טעאטער װו צו א־בעטן. ער רעדט װענן דעם נײםטיקן חורבן םון די ײדישע שוצן, װעמען עס דראט אױויםנעװאדםן צו װערן םון זײעדע צאקאצ;, װענן די צעדער, װעצכע ארבעטן מיט מסירת־נפש, װענן שריפטשטע־ צער, מאצער, שיישפיצער. ער דערםאנט אויך די ״ציט. בצעטער־, װעצכע דערשײנען איצט דאם דענטע יאר און םאטערן זיך פא־ זײע־ עקזיםטענץ, און די חודש־ש־יפט ״נצאבום״. םען װאצט נעקענט די רשימה פון די ײדישע קוצטור־אינםט־טוציעס ציען װייטער. מען װאצט געקאנט דע־צײצן ז״ער םיצ װענן דעם חורבן םון די ײדישע פארצאגן, ײענן דער שװערער צאנע םון דעם ״דישן װיםנשאפטצעכן א־נםטיטומ א. א. װ. ־. מ. נײםאן ענדיקט זײן ארטיקצ: ״מען םוז אויפהויבן דעם אצאדם־דוױ. טויזנט מאצ עצנטעד װעט זײן אונזעד קױם, װען די נשמה װעט אויסהויכן דעם אטעם. אונועד צעצט ביםצ אנזען װעט םאצן אין דע־ װעצט. אן קוצטור־ארבעמ װעצן מ•־ אדאפנעדריקט ײערן צו דער מדרנה פון פאראזיטן, םון שנארער״. אבער םתם אצאדם־ירוםן װעצן נישט העצםן. עס מוז קומען א רוף אויך םאר אדבעט. עס םוז קוםען א נײע אויםםונטערונג םון בחות, װעצכע זאצן זיך א־נאניזירן אין א נעזונטער, פעםטער נעזעצ־ שאפט פאד פאזיטױוער, רענוצערער ארבעמ צטוכת אונזערע קוצמור־ אינםטיטוצ־עם. א נײע מאביציזאציע םון די פרײנט פון ײדישער קוצטור. א נרויסע, נוט־ארנאניזירטע קוצטור־נעזעצשאפט װאצס גע־ קאנט אין דער איצטיקער אפנעצאזנקײט םיצ אויםטון. און נצייכצײטיק אויך א מאביציזאצ־ע םין אצע קוצטוד־כחות אויף די ערטער. יעדער פדײנט פונם ײדישן ײאדט אין שטאט און שטעטצ טוז םאביציזידט װערן פאר רעם ײדישן קוצטור־פראגמ. יעדער מיטנציד םון אן אר־ ט־קער ביבציאטעק, פון אן ארטיקער שוצ ערנעץ אין א פראװינץ־ שטאט מיז נעדענקען די אחרױת, װאם ער טראגט פאר זײן אנשטאצט, פאד די צענט־אצע אנשטאצטן. מיר מיזן םאדשטארקן אונזערע םאדערוננען צו דער רענירוננ, צו די זעצבםטבאדװאצטוננען. מיר סראנן־םיט די צאםט פון דער מצוכה, דארםן םיר זײן בארעכמיקט אויף נארמאצע, נערעכטצעכע םובם־דיעס. עם דארף קוםען אן ארנאנישע, רעגוצערע אדבעט צטובת אונ־ זעדע האצב־חדוכע ײדישע קוצטור־אינסטיטוציעס! װו זענען זײ, די בויער און טוער? זאצן זײ זיך אפרוםן! די ״גרוװ־סיפדאג״, נבבעךו םאראן א ײד אציעיר אציהו םדידםאן, װאם םיט זיין גאםען איז פארבונדן די העברעישע צײטוננ ״הצפה״, װעצכע איז דערשינען םיט 30 יאר צוריק אין װארשע. און אט דער א. א. פרידטאן, דער נע־ ײעזענעד ארויסנעבער פון ״הצםה״, דעדצײצט איצט אין רינער ״םרי־ טארגי״ זײנע עדינערונגען, װי אזוי ער האט ארויםבאקוםען די דער־ צויבעניש או־ף דער צײטוננ בײ דעם באריםטן מינ־םטער פצעװע. די מעשה איז נארנישס אזא נעהויבענע. ם׳הויבט זיך אן מיט ״א םאר־ עצטערט פאפירצ״... א ״חטאת־נעורים״: ״א קײזערצעכער דאנק־ברױו םאר ז״נעם (א. א. םרידמאנס) א העברעישן שיר, װאס ער האמ אםאי* נעשיקט צום קײזער אצעקסאנדער דעם צוױיטן אנהויב 1880״,