Literarishe bleter · 1933-01-20 · 4 (20.1.1933) · p. Seite 53

וי^זרגזריסס ברסגימג 1\גז. 45514.) זייט 53 #דער זוער האט, לסשל, אויםנעםארשט דעם פראצעס םון *רי־ בער״ײן םון ײדיש צום היגן העברעיש? װןום םאר א בםירושע רעגרע־ םױוע װירםונגען (רענרעםױו דערםאד, װײל שוין בײם אריבערנײן צו אן אנדעד שםראך מוז זיך ד*וך אויף א נעװיםער צײט *פשטעלן רי םי־יערדייןע אנטװיתצוננ!) הןזט אט רער איבערנאננ? װו זענען די תחומים, װען אט די צװײ שםראכן ט־עסן זיך צונויף און ם׳װערס :עיםאםן א שעטנז־ינשון םון ״דיש־העבדעיש (העברעיש — נערערט און ײדיש — נעטראכט!)? װאם פאר א װ־רםוננען, װידער, ה$ט די ײדישע שםראך אויפן נערעדטן העברעיש? (אזעצכע אויםדרוקן װי ״הוא מחבה עצי״ — ער װאדט אויח מיד, ״השעה חצי שמונה״ — האאב אבט א זײגעד און;אך צענדציקער אזעצכע, זענען דאך ײריטוב אויםדרונןן!). דער 5לא\ שון אט דער אויסםא־שוננם־אדבעט װאאט בערך גע־ הענט זײן אזא: 1. די נעשיבטע םון אלטן אשבנזישן ישוב. 2. דער םאלםאאר םון א׳לטן ישוב. 3. דער ארץ־ישראי!דיקער ײדיש (די א״נפרוםן פון העברעיש, אראביש, שפאניאציש, טערק־ש א. אנד. שפדאכיצעבע עצעמענטן, םדא־ ועאצאגיע, װאדט־אוצר, דיארעהטן א. א. װ. — אן אנהײב צו אזא ארבעט איז נעמאכט נעװארן דורכן שרײבער םון אט רי שורות אין זײן א־טײןל ״נאטיצן צום יידיש שון איצטן אשכנזישן ישוב אין ארץ־ישראל״ אין ״ײװא־בלעטער״ םון חודש אוינוסט, 1932 י.). 4. די ײרישע פרעםע אין א׳־ץ־ישראל (ביבליאגראםיע, איר נע־ שיבטע און באשרײבונג םון ד• םאדשי. אױסנאבעם). 5. םאדצ״כענען די ביבליאגדאשיע םון ײד־שן בוך אין אדץ־ ישראל (און דערבײ ל״גן אוישםערהזאמהײט או־ך די ־םפדאכלעכע עלעמענטן, קװעלן און מאטעריאלן צו דעד נעשיכטע םונם ישוב, שאלקלאר־מאטעדיאלן, װאם מ׳קאן נעםינען אין די שארש. דרוק־ אויםנאבעם). 6. דערנײן פרט־ם װענן פארגעגזטגט ײריטע טרײבער אי\ ארץ־ יפיראל און אויםזאכזאען דעם נעהעריקן םאטעריאל װענן זײ. 7. םארצײכענען די פארקם־מוזיק (װאם א נרויםעד טײי פון אידע מעצאדיעס טדאנן אן אריענטאלישן באראקטער). 8. די םאלקם־קונםט און ײדישע םאלקס־קינםטצער. 9. ײדיש טעאםער אין אדץ־־ש־אצ (װאם האט םערםטנטײל אראפנעװאנדערט אהער םון דערבײאיקן ענ־פטן אדער םון קאנםטאנ־ ט־נאפאל. דבנים — םון אײן זײט און העברעיםטן — םון דער צװײמער זײט האבן קעגן אים שאירביטעדט נעקעמפט. אביסל מא־ טעריאלן װענן דעם זענען שארעםנטלעכט אין ערשטן באנר םון ״ארכיװ םאר נעשיכטע פון ײדישן טעאטעד און דראםע״, ארו־םנ. רודבן ײװא). 10. אויםזאמלען אביעקטן שון םוזעאלן כאראקטע־ (דערצו דארח מען אונטערנעםען עקספעריציעם אין ירושאים, טבריה, צםת, אויך אין חרוב־געװארענעם חברון, װו םען קאן ארויםבאקומען אדער אײנקויםן אזעלכע אביעקטן). 11. רי דערצױננ ב״ם אקטן און;״עם ישוב. 12. עקאנאמיש־סטאטיסטישע אויםםארשוננען װענן אלטן און נײעם ישוב. אט צו אזא אויםםארשוננס־אדבעט אין א בר״טן םאדנעם װאלט מען שוין לאננ נעדארםט צוטרעטן און דורכםירן איר. דער ײװא דארח אװעקשטעלן אט די אדבעט אויח ז״ן םדױהױם, זאל ער פאר־ אינטערעםידן נעװיםע קי־ײזן אין דער זאך און זיך םארבינדן מימ די נעהעריקע מענטשן אויח אן אדט, זאא געםאכט װערן דער אנ־ ה־יב — און די ארבעט װעט זיבער ב־עננען ד• נעהעריקע רעזולטאטן! ^־ ײ ד י ש ► װאכנשרישט פאר קולטור־עניגים, ליטעדאטור און קונסט װיסגעגעבן פון דעו יידישעו?ולםװ ־ געזעלש גפם אבאגאגזבגם־פריױ.■ אין די שטאטן: 6 חדשים 2.60 דאלאר, אין אויסלאנד — 6 חדשים 3 דאלאר. .*נס¥-ע\6א .ז1פ 17-111 ,ע 130 מ15סס¥1 אי\ פ\יל\ — אראױרסי ר\רץ רי ״ריסינור. גיוןםמר״ פריױ פאר א עװארםל — 6 גילר\. אדרעם: ״ליס. רלפסבר״, װאר&וע, רבפױא ס\ שארשוננ פון אלנו\ אשכ\וים\ ישוב אין ארץ־ישראל, זועלבער חאט שוין הינטער זיך א נעשיכמע םון איבער 200 יאר און םיחט אן אײגנארטיקן לעבן אין כמה הינזיכטן ביז הײנטיקן טאג. נעקוטען םון אמאציקן רוסצאנד, פויצן, עםטר״ך, אוננארן א. אנד. לענרער האבן אט רי ײדן םימנענוםען מיט זיך זײער שסײנעד־צעבן און אים אפ־ נעהיט ביז איצט. מנהנים און םירוננען, װענן װעצכע טען װײסט אפשר נ־שט םער אין די אויבנרערמאנטע צענדער, א רײכן םאצקצאר, װעצכער האט םיט רער צײט באקוםען א הינן קאצארימ, פאצקם־ צידער און םאצקס־מעשױת, שפריכװערטער און װ־צן, װעצכע םען קען אין ערנעץ נישט הערן, סיםנים םון א ײדישער םאצקס־קונםש. שיצםארביק און שארשײדנארטיק איז דאם צעבן םון אט דעם ישוב, װעצכער איז נישט אײנהײטצעך און װעצכער איז צעשפאצטן אויף פרושיגו און װנוידינו, און זײ םון זײער זײט — אויח כגלריס אויםן נאםען פון די צענדער, םון װאנעט זײ זענען נעקוטען. אט דער ישוב האט זיך אויך זײן נעש־בטע, װעצכע איז נאך ביז אויח הײנסיקן טאג כםעט װ־ נישט אויםנעםארשט געװארן. אין די שארש״דעע כוצצים װאצנערן זיך פנקסים, ראקומענטן אזן מאטער־ יאצן צ\ דער עקאנאםישעד נעשיבטע, צו דער קוצטורעצער צאנע, צו נעזעצשאפטצעכע געשעענישן, צו װירטשאםטצעכע אויםטוען, בקיצ־ר — צו דאם אצץ, מ־ט װאם עס צײכנט זיך אוים א שאםנדיקער קיבוץ. אדינינעצ אױ נישט נאר די נעש־כטע םון אט דעם ישוב; ארי־ נינעצ אױ אויך זײן טאנ־טענצעכע פיפראר, זײן ײר־שער צשון. נע־ פינענרית זיך צװ־שן אראבער םון אײן זײט און שפאנ־אצישע ײרן מכצ המינים — שון דער צװ״טעד ז״ט, א־ז אוממעגצעך נעזוען, אז זײ זאצן צישט קומען צװ־שן זיך אין בארירוננ — מערםטנטײצ טקאנאמישעד — און ם׳איז אוסמענצעך נעװען, אז די ײדישע שפראך ואצ נישט װערן באאײנםצוסט פון די א׳־וםיקע צשונות. אזא ש#ראכצעבע ריםוזיע איז טאתע םארנעקומען און אויח אזא אוםן האט זיך נעשאםן א ספעציעצער ײדיש: דער ארץ־ישראצריתעד ״דיש. דאט קוצטודעצע צעבן םון אט דעט ישוב האס זיך אויסנע־ דריקמ נישט נאר אין דעם, װאם טאטעם או| תינרער האבן נעצערנט אין ישיבות, אזן טאמעס זענען נעזעסן אין די ה״זער און נעזאנט תחינות. די רעציניעזע ציטעראטור האט װ״זמ אוים װײט נישט בא־ פרידיתט דעם עוצם און צוזאםען םיט דער אנסװיקצונג פון דער דרוק־קונםט אין ארץ־־שראצ (מ־ט א 90—100 יאר צוריק) האט זיך נעשאםן א צםי־ערך קענטיקע םאצקס־ציסעראטור, װאם איז נעװען נוט נעצײענט און נוט פארשפדײט. עס זענען נעװען פארשײדענע םאצתם־םחברים, װאם האבן געשריבן םעשה־ביכצעך אויםן שניט םון איױית־םאיר דיק א. אנד. שםעטעי־ צו, םיט רער םארנרעםעדונג םון ישוב, איז אויך אויםנעקומען א ײחשפ פרפפפ, װאס די ערשטע אויםנאבעם אירע זענען בײ הײנטיקן טאנ א יקר־המציאות (םרום־ תינם ״די ראזע״, א שמײנער, װאם איז דערשינען אין ירושצים אין יאר 1874), תײנער האט זיך נאך צו דעס כמעט גישט צוגערירט און קײנער האט נאך כמעט נישט אראפנעטר״סצט דעם שטויב םון דורות, אונטער זועצכן ס׳באהאצט זיך דעיי אײננא־טיקער קוצטורע־ צער פרצוח םון אט דעט ישוב. ׳ אריבערנײענדיק םון אצטן ישוב צום גײפגז — שטויםט םען זיך װידער אן אויח א םך אינמערעסאנטע פראצעםן און װיבטיקע דערשײנוננען. יעדע נײע ״עציה״(אימיגראציע) האט דא איבערנעצאזט אירע קענטיקע שפורן. זענען, א שטײגער, נעקוםען אהער ײדישע אר־ בעטער און נעארבעט אין ״פרדסים״ (מאראנצן־גערטנער), אויױ שאסעען און נעב״ען — האבן זיך װירעראםאצ נעשאשן ארבעסער־ צידער טיט א הינן קאצאריט. איז םען נעקומען אין בארירוננ םיט דער אײננעבוירענעד באםעצקערוננ (אראבער און שםאניאצישע ײדן) — האבן זיך נעשאםן אויםדרותן, װעצבע שפינצען אפ די קעננ־ ז״סיקע באצױנג צװישן אנאנד. האבן ״דן נעקוםענע םון דוסצאנר, ציטע, פויצן א. אנר. אננעהויבן רעדן אראביש — האט זיך בײ ארא־ בער נעשאפן א ספעציעצער אויםדרוק םאר אט רעם ״אראב־ש״: ״אראב־איצ־יאהוד״, ס׳הײסט א ײריפוגגר אראביש (א שטײנער װי א ײדישער ר״סש מיט םתחן). אדער: ײדישע ארבעטער זענען דא ארײננעדרוננען אין פאר־ שײדענע בוי־םאכן, און ס׳האט זיך נעשאםן א טערמינאצאניע, װאם נישט קוקנדית אויח איר נעמישטן באראקטער (ײדיש־העברעיש־ אראביש) — איז זי דורכויס א ײדישע. דארח םען איר אויםנעםען, םאדצײכענען און זען, װאס םא׳־ א נײע טערמינען האבן זיך דא געשאפן.