Literarishe bleter · 1933-01-20 · 4 (20.1.1933) · p. Seite 52

ליצזוורגזריפ״ז גלזזםפו ו\צז. * 4551.) זייט 52 איר םימ די אוינן םון א םרעטדן, יזןון זי אויםהוםען נראסעםס. ס׳איז באקאנט, אז יעדע פרעטדע ׳םפראך, אםיצו די ׳עענםטע, איז אוי2 ם׳פארשמײט זי נישט, דאכמ זיך, װען ט׳הערט ױ, אז זי איז טשונה־ דייו קאמיש. אויב באנוצן אן אײראפעישע םאם צו דער דערשײנרננ פון א מזרחדיקן נעטאײיד, ױעט זיך ב5י סםק באקוםען אן עגאעכער א״נדרוק םון נדאטעםק. די םראנע איז אבעד, צי אױ ער נראטעםק? דער דערםאנטער אײנדרוק װעט נאמירצעך זײן נאך שטארקער, אויב ם׳װעט די דערשײנוננ םון נעטא־ײד פדאיעצירן אויםן םאן םון דער ־זערא׳שער עפאכע םון אלסער ײדישער געשיכטע. אבעד צי איז דאפ אויך נישט דער םאצ מימ אנדעדע םעצקער א•; ־אםן? נעםט, צםשצ, א ט־פ םון א ד״טשן דאר־קװארן באבריצטן ־ויבשוצ־צערער אדער צעשטרײטן פדאםעםאד און ניט זײ אצס םאציע רעם אוד־אצטן קדיגערישן און בער־ש־שטאדקן נעדטאנ־שן נבר: װי נעבעכדיק, װי צרהדיק, װי צעבעדלעך װעט אױםזען דער היינטיקער שפ־אצצ־ננ פון דעד נערםאנישער ראםע קעגן זײנע אור־אבות! פונדעםטװעגן ־אמ נראד מאננעדם טעזע װעגן דעם נראטעםקן אין דער פיז־שער דערשײנוגנ םון ײד א נעװיםע באגרינדונג אין דער וױםנשאפט. ד• דאזיקע נראטעםקע קאם־ק באשטײט אין די מיט־ באװענוננען, אין די א־בערמעסיק געשטײגעדטע אױסדרוקם־באװענונ־ נען םונם ײד. פרויד װײזט נאך פארװאם באװענוננען םון דעם מין װירקן קאפ־ש, און װי פון דער קאםיק פון באװענוננען צװײנט אויך אפ דאם קאם־שע םון קעדפעד־םארםען און געזיכטםצינן. 6) מיט א םארבציפנדער גרויםםוטיקײט נאםינירט טאננער םאדק שאגאצן צום נרעסטן ײדישן םאצער, און אצץ דערםאר, וױיצ ער זאצ עס זײן דער בעםטע אויםדדיקער םון ײדישן נראטעםק אין דער פצאםטיק. אבער צי איז שאגאצ א מאצער םון נראטעסק? צי קאן םען נישט ארוגטעדצ־ען אונטערן דאזיקן נאםען סוף כצ סוף דעם ־וב םון די םארשײדענע מאדעדנע ,־יכמוננען אין דער פצאםטיק? צ• האט דעד פוטודיזם, דער קוביזם, דער פוענטיציזם און אנדערע א־זםען נ־שט אנטהאצטן אין זיך א םך גראטעםקעם? אויב רעדן ײענן נראטעםק בײ ײדישע פצאםטיקער, אין נעװײנצעכן, אצנעמײן־םאר־ שטענדצעכן און אננענומענעם םײן םון װארט, ד. ה. אין קאם־שן, צײכט קאדיקאטודעצן זין, װאצט, דאיכט זיך, קודם כצ נעדארםט קומען דע־פאר א־ן באט־אכט אזא קינםטצערין, װ• װװז ארראװא, אדער צא־ ם־ד זאנן, אין נעהעריקן אפשטאנד, אזא צ״כענער, װי הזזרג?? גאלר־ טיא?, סאסילבר א. אנד. אבער אויך בײ די דאזיקע נראטעםק־קינםט־ יער־ײדן װעט בײם בעסטן װיצן ז״ן שװער צו אנטדעקן עפעם םפעציפיש־ײדישם. מיר זענען צום שצום. אונטערזוכגדיק אײנם נאכן אנדעדן די שט־ץ־פונקטן, אויױ װעצכע םאננער בויט זײן טעאדיע װענן דעם ײד״שן נראטעםק, םוזן מיד קוםען צום אויםם־ר, אז װי אײנ־ שםײכצענד די דאזיקע טעאריע זאצ זיך נישט האבן אויםנעװיזן, איז זי נישט טער, וױ א שײנע, אבער םארצױםיק צחצוטין אומבאנרינדעטע םברא. 2) דער פרעכטיקער אנעקדאט םימ די צוױי םשוצחים םון ״ד״ר אצסאםאדא־׳, װעצכע טרינקען זיך בײדע און אײנעד דערצאננט דעם אנדערן די צדקה־פושקע, בעטנדיק א נדבה פאר ״הכנסת כצת״, בא־ *יצט װירקצעך גדאסעסקע סימואציע־קאמיזם. מיר האבן. דא צו טון פ־ט א פאצ פון אזוי־נערוםענעם ״פםיכ־שן אויטאטאטיזם־. (װארום דער נדבה־זאםצער האט דא נישט נעװאצט באװוםטזיניק םאבן א וױץ. אין אזא פאצ װאצמ עס געװען א ם־ן נאצנען־הוםאר, דאם, ײאם ם׳זאנט אין יידיש: ״דער חכפ שכצט ױך אפיצו םון דעד תציה א־אפ״).;אצדפאדנפ נדבה־זאפצער א־ז קאפ־ש קענן ז״ן וױצן. אצזא •א גראטעםק, אבעד װו א־ז דא דאם םפעצ־ם־ש־ײדישע? 3) א נאך בוצטער ב״שפיצ פון פם־בישן אױטאםאמ־זם זענען ד• כםדר ױך וױדערהאצנד-קע יעדנסאדטן ב״ שצום־עצ־כמען, וױ צ. ב. ״האט ער נעזאנט. האט ער...־ בערנסאן םײנט, אז דאם אצעם וױרקט קאםיש, װאם דערםאנט בײ א צעבעד־קעד פעדזאן אין אן אופבאצעבטן םעבאניזם. זײן פא־םוצ פאד דעם צוימעם: ״מעכאני־ זאצ־ע פון צעבן־. םפעציעצ םיר האבן דא צו מון םיט א״נעם פון ד• פאצן פון ״קאפ־שער עדשטארוננ־ פ־ן פדאפעם־אגיעצע נעװוינ־ הײטן, פ־קםע אידעען, און רעדנםאדטן אדעד אײנצצנע זאצטײצן, װאם װעדן וױדעדהאצט בײ •יעדעד;עצעננהייט. — איזא, אויך דא האבן ט־ד נישט קײן שום םפעצ־פ־ש־״ד־שם םאד זיך. 4) אין דעד םעשה םיטן אצטן ײד בעת דעד שדפה, װאם איז אויפנעב־אבן צוציב ײאװע ביקם םפ־, קאםבינירט א נעוױםער קא־ פיזם פון ם־טואציע םיט װיץ. דער וױץ איז דאם־נ״רנד. און ער האט א קרימישע טענדענץ. ער פראטעסטירט אויף אן אײדעצן םארבאד־ נענעם אופן קענן דער פאירבעכעד-שער זארנצאזיקייט םונם םחבד, װאם צוציב זײן צײכמזיניקײט אנטשטײט א םכנה פאדן כצצ. דאם א־ז דעד עדנםטע־ אונטערשצאק םון דאזיקן װיץ. די מעכנ־ק פון װיץ באשטײט א־ן דעס, װאם עם װערט נעםאכט א כצומדשט־קע פאר־ בינדוננ צוױשן דעם אינהאצט םון װאװעם חיבוד פ*ט דעד גדױס פון דעד שדפה, ד. ה. מ׳איז מרםז, אז אויב פון װאװעם איצטיקן ח־בוד א־ז אנטשטאנען אוא שדפה, קאן נאך זײן, אז װאװע װעט אנשדײבן א חיבור, פון װעצכן די גאװוע שמאט װעט אװעק ם-טן -ויך. דאס א־ז אבעד אן אומױן. עס איז צױט ס-ידם קצאם־פ״ קאציע, א דײנעד ״אונטעדש־בוננם־װיץ״. און דאם נראטעםקע? עם נעפ־נט ױך אין דעד אנעקדאטישעד צאקאציזאצ־ע פונם וױץ, א־נם;אצנענהוםאד פון דעם ײד דעם דעזאנעד. אבעד אויך דא האבן מיד נ־שט קײן בוצטן בײשפ־צ פון נדא־ טעםק, און אויך נאדנ־שמ ספעציםיש־״דישם. 5) די פ־אגע װענן די כאדאקטעד־סטישע סיםנ־ם פון דעם ײד אצס פ־ױשע דערשײנוננ איז זיכער קודם־בצ אן ענין פאר דער אנטדאפאצאנ־ע און דאםן־ביאצאנ־ע. צ• איז פאדאן טיפ־שעם אין דע־ ײדישעד האצמוננ, אין ײדישן נאננ, אין דעד ײדישעד הצבשה? צ• איז דאם דאױקע טיפ־שע גדאטעםק? — פדאנן, בניונע װעצכע ם׳א־ז פונקט אזוי צײבט אױםצושטעצן באהויפטוננען, װי זײ אופ־ צװוארםן. ם׳איז נאטירצעך, אז יעדע אײננארט, אױב ם׳קוקט אויף ם. יןז)ס))(זעו/יון׳ן?'פ װאם האו מעז אויפטױ פארז ײװ$ איז אר׳ז ־ ישראל־־? און ייויט\\ צעבנםשטײנער. אזא ארבעט צינט נישט אויף דער ציניע פון זײערע קוצטודעצע אםפיראציעם. דער הינעד ישוב — דער אצטער װי דער נײער — קען ציפערן םאטעד־אצן פאר אלט םעקציעם פון ײװא. ער וזאצט זיך דאן אנט־ פצעקט די אײננארטיקײט פון א קצײנעם ײדישן ישוב, װאס האט א־ן עדנעץ נישט זײן גצײכן. אײן ירושצים אצײן איז דאך דער צע־ בעד־קעד מוזײ פון ײדישן םאצק, װו איר קעינט סרעפן אצע ױינע אב־עקטן־פארשסײער. איר קענט זיצן דא און אויפקצײבן מאטער־ •אצן צום?ראןןזװער פאצקצאר, אויםנעםען ײדישע םאצקםצידער, װאס װערן נעזוננען אין אװגאר\, פארצײכענען םעשױת און צענענדעם, װאם א־ד װעט זײ הערן נאר אין?ארפאסי\־ר\גזלאגר און — װײסער אזו• צ־ען די צעיע- םון;עאנדאםישער צעשסרײטקײס םון ײדישן םאצק. א וױכט־קן ארט אין אט דער ארבעט דאדף םארנעםען די אױס־ שוין נישט אײנמאצ האבן הינע םענטשן און זאםצעו״נרוםעם, װעצכע פארנעםען זיך םיט פאצקצא-םטישע ארבעטן םון היגן אצדן ־שוב, אױפםערקזאם געםאכט דעם ײװא, װאם מ׳קאן םאד א'ם אוים־ טון אין אדץ־ישראצ. אין ״ציט. בצעסעד־ נום. 1 םון 1928 איז געװען אן אדט־קצ ״א קװאצ פאדן ײדישן שפראך־אוצר און יידישער עטנא־;דאפיע״ םון לײבל פװזוװרי װעגן דער וױכמיק״ט םון אזא אדבעט — אבעד אצץ א־ז געבציבן װי נעװען. אן אדבעט םון א נרויםן ה־םטאר־שן און נאצ־אנאצן באטייט װאדט דא, אין ארץ-שראצ, אז מען זאצ זי אויםפירן. און דער, װאס דארף איד אזיםפידן — איז נישט קײן אנדערער, װי דער ײװא. נישט דעד העבדעישעד אונװוערסיטעט אין ירושצים און אויך נישס די ה־נע היםטאריש־עטנאגדאםישע נעזעצשאפס, װעצן זיך געטען צו אזא אױפטו, פש־ט דערפא־, וױיצ עס װעט זײ פארםעצן דעד פוט דורכ־ צ*פ—ן אן ארבעט, װאם האט צו טון מיט ײדיש, ײריפװ םאצקצאר