Literarishe bleter · 1933-01-20 · 4 (20.1.1933) · p. Seite 51

ד1ז(ן\-{>\־י8\8 בדססינ1\~ 1\<ז. * 551*.) זייט 51 ־•םטןורי׳טן ייר, צו דעם, װןום הןזט אמ$צ געקר״ציהט יעזוםן, נעװען א מאבט־םאקםזור, און נע׳טפילט א ר*צע אין רער װעלט. אט דאם איז בקיצוד א רעזומע םון טאנגערם אכזיכטן צו דער טעסע ״ײדן און גראטעםס״. בא• םשס איכטערעםאכט און אדיגינעל! אבער צי שטיצן זיך טאנגערס דר״םטע נעדאנקלעבע קאנםטרוקציעס אויף נעניגנדיקע יסודות? אדער זענען ז״ בלויז אן איבערנעאיילטער אויםםיד םון עטצעכע ני׳טט־ר־כטיק דעםינירטע אזן :עײאאטיק־פאר־ אאנעמ״נערטע הנחות און פאקטן? ט׳דאדף באמערקן, אז בכלצ האט מאנגעד זײן פארטראג ני׳עט באלאםטעט מיט איבעריקער װיםניעאםטלעכק״ט, םארטדעטנדיק דעם אומ׳טטענרלעכן מיזעציסן װענ םון םיםמעמאטייםן אנאאיז און בא־ װ״זן דודבן פ־״עז יטפיא שון דיכמערי׳טן א״נפא?. עס בלייבט טאקע נ״טט טער, ווי צו אונטערזוכן מאנגערס בא־ װ״ז־מאטעריאצ, און אויםצואענטימירן, אזוי צו זאנן, א״ן םאקט נאכן אנדערן. אבער קודם־כ׳צ א פא■־ אילנעמײנע באמערקוננען: אײדע־ מ׳טרעט צו צו אונטעדזוכן צי עפעם איז;ראטעםק, צי עס איז ני׳טט נ־אטעסק, דארף מען זיך םר־ער יצמעאן די םראנע: װאס איז בברר אזעאכעם נראטעסק? און אט װ״זט ז־ך ארויס, אז;ראטעםק איז רודכויס נ־יגיט קײן באיגיטימטע־, אײנה״טקעכעד,;אניל־גענױ־דעםי־ נירטער װיםנ׳טאשטלעכער באנריף. מ׳קאן אונטערן דאזיקן אויםדרוס שא־יטט״ן נאנ־ן־שאר׳ם״דענע זאכן. אונטער ״גראטעםק״ געםינען ם־ד אין ,ױערטערבוך פאאגנד־קע טײטיטן: אומנאטיררעך, משונהד־ק, װונ־ רעדקער, םאנטאםטיש. ״גדאטעםק״ אאם סובםטאנטױו זענעז, װונדער־ רעבע אײנביאדוננען״. אין דעד קונםט בילדעט גדאסעםק א באזונדער געביט, װײ5 אזיף װישי? םײ דער הומאריסט, םיי דער קאריקאטוריםט זענען קודם־ כא םאטיריקער און באמיען זיך תוץ דעם נערעבטער ארויםצורוםן נעװיםע טיםערע געדאנקען, באזיצט נישט גראטעםק קײן שום םאיר־ בארנענעם צײעק. ער מאכט אזנז ראכן איון מעד ני׳פט. אצם מייםטערם םון נראטעםק ווערן אקנעמ״ן־באטראכט די אננאא־זאקםן. רערםיט װערמ שוין אפגעפרענט דע־ ײד־שער אתה־בחרתניזם אדער גאר רי ״דישע עקםקאוסױוקײמ אויםן נעביט םון נדאטעםק. ראם, װאם עם זאא, אויט מאנגערן, בי5דן א נרונטשטריך םון אונזער א־נערלעך װעזן, שון אונזעד אײגנארט, האבן מ־ר שו־ן, הײםט עם, אזוי ארום נעמײגזאם מיט אנדערע, װערבע ועגען נאר די אאנע־ מ״ן אנערקענםע מ״םטערם אויםן דאויקן נעביט. צוטרעטנדיק איצט צו באטראכטן, א־ן ציכט םון די דאזיקע םעםטשטעאונגען, מאנגעדם כאװ־יז־מאטע־יאר, װעצן טיר זיך איבער־ צײנן, אז רי ציט־רטע בײשפילן זענען אדער נישט ס־פיש־״דיש, אדעד קװאקים־צירן זיך בכאא נישט א׳לם גדאסעםק. 1) צאםיר נעמען דעם ע־שטן בײשפיא טיט ״שואמ־ת״, וװ די טראגיק םון א נרויםן נאציאנאלן חורבן װעדט אויף אומגעיוומפעדט גראבן אופן פארשװעכט דורך א װוצגארן קופלעטר. װיײל דאם, װאם דע־ םובטיצער דיכטער מאננעד רעקאמיענדירט אונז אצם רעם ״דישן טיעאטער־םט־ל, איז טאקע ז״יער באדאקטעריםטיש םאר נאצדםאדן און זײן ״נעשםאק״, ם׳איז אבער ביצום אוםן נ־שט דאם, װאם מען םאר־ ש־ט״ט אצגעמײן אונטער גראטיעםק אלם א קונםמ־נאטוננ. דערםיט זאצ נישמ נעזאנט װערן, אז טראניק און קאטיק שריםן זיך אויס קעננזײטיס. ארדבא, דאס מייצן זײ און קאנטראסטירן א״נם רורכן אנדערן איז א״נם פין ד• רוו־פט־מ־טרען שון דער גראטעםקער קאמ־ק. אבעד נראטעסק איז נישט נאײכבאדײטנד מיט נעשמאק־ צאזיק״מ, מיט נידע־יקער קאםיק. או־ב דאם נראטיעםקע ט־אנט אויף זיך רעם חותם םון קונסט, קאן עם ז״ן זאנאר פײעררעך און רערהויבן. די קאטערראצע ״נאסר דאם דיע פא־י״, דאם ערװ־רריקיע אצטע הײציקטום פון פראנצויזישן פאצק, איז באצ־רט ארום אין אױם טאסע נישט םיט עפעם אנדעדש, וו• מיט;דאטעםקן: פינורן םון צצים און מכשםות, רוחות, קאמישע פיפיערנאטערם, מיטונהדיקע װיזצטירן א. א. װ. און נישט נאר די ״נאטר דאם״, נא־ אויך אנדעדע קירכעם, װי דער דאם אין באמבורנ, די יאהאניסקירכע אין אינעבודנ, דער נאומבורנער דאם א. אנר. די דאזיקע נראסיעםקן זענען עכטע קונםט, און ם׳איז דעריבער נאך ק״נעם נישט אײננעםאאן צו באטראכטן די ראזיקע, אאסיר זאנן, םארשײטע םיגורן אאם חיאזצ־הקורש. קװינטעסענץ אזוי, אז דעד םאדטרעגער זאק נישט ז״ן באעװאט?! מאננעדם הדפט־טעזן זענען םאנננדיקע: 1,) נאקדםאדן איז ביז איצט דער אײנציקעד, יעדנםאאם, רער נרעםטער ײרישער דדאםאטודג. נאאדסאדנם נדויםק״ט באשט״ם אין דעם, װאם ער האט נעשאפן דעם אטת־״דישן טעאטעד־סטיא — דעם;דאטעםק. די גאנציע איבעריקע ײרישע דדאםאטורגיע, םון יעקב נאדדין א. אנד., איז נישט טעד, װי אן איבערזעצונג פון םרעטדן טעאטעד־םמיא אויף ״דיש. דאם גדאטעםקע אין נאאדםאדנם רדאםאטודגיע באשטײט אין דעם, װאם, אטשא, אין טאטענט פון נדעםטעד דדאטאטישעד שפאנזננ, בעתן קאימאקם םון העדאישער טראגיק, אין דעד שארצװ״םאטעד םי־ יסאציע םון תודבן און אונטעדנאננ םון א אאנר (״שואטית״,), אין מאםענמ, װען די װײנענדיקע צױנם־טעכטעד באקאאגן דעם גורא םון ז״ער םאקק, ד״םט ער איבער אוםרעדזואדט די דאזיקע שסיטונג טיט א קאטייען דיםאנאנס, אין דעד םאדפ םון א קופאעט: ״ה״םע באבע־ רעך, ײדעאעך, קויםט״. אמ דעד דאזיקער אוסנאטידאעכעד שפ׳־ונג םון טראניק צו קאמיק איז, אויט דעד מײנוננ םון מאנגערן, א גרונט־ שטריך םון דע־ ײרישעד פםיכיק. דאם איז דעד ײדישעד ״שפרוננ א־בערן פונקט-, װי םאנגעד רוםט אן דעם ײדישן גראטעםק. דאדט, וװ ביי אנדערע קאיננט אויס יעדע זאך נאטיראעך, האדמאניש און אײנת״טאעך ביזן םוף, און עס ענדיקט בײ א פונקט, דאדט טוז דער ״ד נאך אדזיםגײן װ״טעד, איבעדן פונקט. א צװ״טער אנאאאנישער בײשפיא איז םון נאדאםאדנס ״ד״ר אאמאםאדא״. צװײ ײרן־טשואחים, םאאן ארײן אין א ט״ך און סרינ־ קען זיך. פאוצאיננ שסדעקט אדוים אײנעד םון די זיך טרינקנדיקע זיין קאפ און, ארויםציענדיק םון װאםער א פושקע, רוםט ער אוים צום צװײטן: ״ניט עפעם אויף ״דגנםת כאה״. אזיך דא זעען טיר דאס;עאבע: אין דעד האםענוננסאאזעד אאגע, װען ם׳איז באו םים עד נםש, קוטט אנשטאט דעם נאטיראעכן אוים־;אנ, נאבן פונקט, װאם רארף אפשאיםן ראם טראנישע שפיא םון אוט־ םארט״ראעכן נורא, דעד באקאנטער ״דישעד ״שפרוננ איבערן פונקט״. עם קוממ דער גדאטעסק. 2) דעם דאזיקן ״שפרוננ איבערן פונקט״ זעען טיר בפועא טטש בײ שאום־עאיכםען, אין זײנע כםדר זיך װירערהאאנדיקע רעדנםארט, װי, אםשא, ״האט עד נעזאנט. האט עד...״ די ראזיקע אזםנױטיקע װירערהאאוננ םון ״האט עד״, ראם איז דעד ײדישער ״שפרוננ איבעין פונקט״, דער אויםדדזק םון ײרישן גדאטעםק. בבאא איז, אויס םאננעדן, שאום־עאינם דע־ נדעסמע־ שא־• שט״ער םון דער ״דישעד אימעראטוד, און םארק שאנאא — וער נדעםטעד םאז־שמײער םון דער ײרישער פאאםטיק, װײא ז״ זע עו די בעםטע אויסרריקער סון ײדישן גדאטעסק אויף די דאזיקע קונסט־ נעביטן. צ) דעד גראטעםק איז, אויט מאנגערן,;ישט נאד דער כאראק־ טעריםט־שםטער אויםרדוק םון ײדישן טעאטעד, סון דעד ײדישעד איטעדאטור און ײדישער פאאםטיק, נאד אויך םון דעד פםיכיק םון ״דישן םענטש, אין אאע דערשײנוננען םון זײן טאנ־טענאעכקײט. א ב״שפיא: אין א שטעטא האט נעװוינט א״נער, װאװע ביק, װעאכעד האמ ארזיסגעגעבן א סםד. װי געװײנאעך, איז א נרזיםער ט־יא םון דער אויפאאנע נעבאיבן אינן ב״ם טחבד אויפן בוידעם. אײנםאא, אין ם־טן דער נאכט איז אין דאזיקן ביכעראאנער אױםן בוידעם אויםנעבראכן א גרויסע שרםה. אויםן אאארם זענען אאע ארויםגעאאםן םון די הײזער אין די נאכטוועש. ם׳איז אויך געקוטען צום אדט סון דעד שרםה אן אאמער ײר און אן אאטע באבע. די יאגע איז דדאענד. די גרזיסע שרםה אין טיטן דער נאכט איז אובד ה״מאעך, פחדיטדיק. װי דעאגירט דערויף דער אאטער ײד? ער רופמ זיך אפ צום װײב: ״װ״סט, גיטא, הו װעםט נאך זען, װאװע ביק װעט נאך אנשר״בן א סשר, אז דאם נאנצע שטעטא װעט פארברעגט װערן״. װידעד די גדאטעםקע אויםאײזונג םון אן אומה״םאעכער ס־טואציע. 4) דער נדאטעסק איז אבער נישט נאד א שסריך םון ײדנס פסי־ כיק, נאד אויך םון זײן םיזישער דערשײנזנג. די דאזיקע דערקענטע־ ניש האס מאנגער געהאט אמאא בעת א שפאציד אין אאדז, אזיף דער דאדטיקעד הויפטנאס. נײט זיך א ײדא םאדהאװעט, םארשמאיעט, א קא״נס, מיט נאך א קאענער היסעאע אויםן קאפ, םון אונטער די הויזן שאעפט זיך אים נאך א בענדא םון די נאטקעס, — מיט אײן װארמ א גראמעסקע־געשטאאט, בםרט אין םארגאײך צום אמאאיקן