Literarishe bleter · 1933-01-20 · 4 (20.1.1933) · p. Seite 50

זײט 50 ליװטרגןריטזצ בלטסימר \\\ז. * (־59*1 בער, אקטיארן, ביזנעםר״ט, און די נרויםע, נרויםעי מאםע םון ײדישע ארבעטער און רארעפאשניקעם — םארא בונטע גאצעריע םון מענטשן איך ־אב נעטראםן אינם גא5דענעם ראנד םון קאפיטאריםמישן קריזיס. נעװים זענען געװען פאםקודנע מינוםן, װען איך האב אננע־ ט־אפן דעם צעבאלעװעטן אאר״טניק, װע5כער װיל נאך נישט שצום טאכן טיטן פאקט םון זיין בארנ־אראפגאננ און בראזמ זיך נאך נ־אב־ױננעדיש אויו* ד■ רײט, װאם ״באדערן* אים םיט פרעםדע זאכן םון יענעד זייט ים אין דער ״אצטער היים־. נעװים זענען געװען טינוטן, װען איך האב געזען בחוש די פראדוקטן םון דער מאטער־ •אריםטיש־פארביזנעװעטער אםימיראציע אין דעם צאגד, װאם האט;עזארט װערן א שםעץ־טאפ פאר ארע םערקער — אבער דאם זענען באטת נעװען מינוטן, װערכע זענען אוטגעקומען אינם רויןז םון ראננן דויערנדיקן טאג. א־בער 10.000 דאראר םזוטן נערט ביי הײנטיקן טאנ, זאנן ארע, האט טען נישט נעקאנט דעדװאדטן ביים אומבאנרענעצטםטן אפט־מיזם אפירו. ם׳איז אן א-ויםטו! א-ן נאננ פון דער אקצ־ע, אין פראצעם םון נעװינען העדצער און דע־װערבן מוחות, האב איך ארײן ערשט רעכט נוט דערשפירט און כאנוטען כארא נדויסע ארבעט ם־ד טוען אויף אין פוירן. אונזער ׳עור־װערק ם־ט ז״נע טויזנטער קינדער, װערכע װערן איבעדגעבוירן, ד■ הונדערטער רערעד םיטן אויפדיכטיקן אוםנעםערשטן אידעאריזם, ד־ צענדר־קער טויזנטער ערטעדן, װערכע דיננרען ארום אונזער ש.יר םיט אזוי פיר טדײשאפט און ריבע — אט װו עם איז דעד קװאר, פון װערכן טיר ארע, סײ איך, םײ די ארע הינע םיטהערפעד האבן;עשעפמ באנ״םטערוננ און פרײד. נישט ד• צדות א,־! די רד־םות האבן גערירט די שט״נערנע ־ערצער, נאר דער אומגעבראכענער טוט און שטײננדיקער קאמף־ װ־רן פון ד• ״ד־שע ארבעטער און םארקס־פענטשן אין פוירן — זײ האבן פיטנע־יםן און נעװעקט דאם נעװיםן, אז ם׳איז דא א װענ צום רעבן און פאראן אן א־דעאר, פאד װערכן עם רוינט זיך צו קעםםן און רעבן אפ־רו אין דער איצמיקעד צ״ט. האט זיך אר״ננעשניטן א פאם ריכטיקײט אויך אינם אײגענעם הינן לעבן, און דער קריזים האט אויפגעהעדט אזוי שרעקן. טוט טען פאר אנדערע, דארף טען טון אױך פאד זיך. דארף טען נ״ן מיטן זעאבן קאםפם־װעג. קאםף פארן קינד — קאםף פארן א״נענ־עם רעבן. אזוי האבן ם־ר דא איצט עפעס אויםנעטון, נישט נאר אין ריין־ פינאנציערן זי;. ם׳איז געװען אן אױפקרעד־אקציע, א װעדב־ר־אקציע;•שט נאר פאר דעד שור־ארבעמ אין פוירן, נאר פאד דעד אדבעט דא, א־ן אמעד־קע... 28 דעצעמבער 1932, םאן־םראינצ־םקא. הויבט זיך אן די שפא־עניש םון ,טשאדימי־, םון ״צדקה רענײם״. און הױת װי ארע פרעגן קומען ט־טן נעםיר םון רחמנות און אפערידן װענן צדקה, האט מען קודם־כר נעשנ־טן די אויםרענד־שע הוצאות. םהמת ״טשא-ט• בענינם עט האום״, װאם עם מיינט: ״ענײ עירך קודם״. איך האב נעזוכט אויםצװועקן דעם אינטעדעס צו דערצױננם־ פ־אברעמען בברר, צו פאדטדאכטן זיך װענן דעם, װוהין מיר נייען אופעטום, און װי אזוי ם־ד האבן זיך צוצונרײטן דעם םארגנדיקן טאנ אנטקעגן. ערשט א־ן שײכות דערםיט ־אב איך אויםגענומען דאכ פ־אברעם פון בירדן און דערציען אוגזער ױננן דור אין פוירן, גע־ וו־זן, װאם פא־ א װיכטיקע פאז־ציע אונזער שור־װערק איז אינם קאםף פא־ ד• נאצ־אנארע און כאצ־ארע ,־עכט פון ד• יידישע מאםן א־ן פײר;. א־ך בין שטארץ אויף ד• דעזורטאטן פון מײן אדבעמ. כ׳םײן אן באשײדנקײט, אז א־ך האב עם אין א זייעד גרױםער םאם צו םאר־ ראנקען נראד די ״עמך״־מענטשן פון יעדן ארט, אט יענע, װעמענם נאמען עם א־ז און ברייבט אומבאקאנט, װעפען מען פ־אװעט נישט קײן באנקעטן און מען רויבט נישט אין היטר אריין. א־ן אםעדיקע ה״סן זײ ״רענק און פײר״, פשומע חי־וקיםניקעם אין פרוג, אבער ם־ט א;ר־ענד־קער בענקשאפט א•; הארצן צו טון עפעס, װאס נ״ט א־ױם פונם;ד־ פון טאנ־טענרעכער אםעריקאנער ״ביזי״־בזױנדיקער װ־רקרעבק״ט. ז״ האבן ױך נעקראםעדמ אן פ־ר און נישט םיד נע־ װא־ן צו הערפן מ-ד טאנ װ•:אבט. טיט אײ^ענער באשט־יעדוננ איבעד די כחות און ם־ט אפנעבן צ״ט און געזונט צו באװענן אויך אנדערע צו באשטײערן זיך פאר אונזעד גרויםער אדבעט. אומעטום האב א־ך זײ נעטראפן: אין טוםרדיקן, פארהאװעטן נ־ו-ארק, װ• אין דער נר־ענדיק־הייםער האװאנא, אין דער שחור־ ד־קעד ״םאוט״, װו מען פעירט ט־ט שװארצע, װי אין דער זוניקער פראר־דע, א־נם •א־ד-שן דעמדאיט, ײי א־נם נױ־יארק פון דעד װעםט, דעפ אויפשטײגנד־קן ראם־אנדזשעראם, אין דעד םר־ש־א־ט־גדאנטי־ שע־ טאראנטא, װ• א־נם ארט־פאדזעפענעם םאן־פראנצ־סקא, א־נם פארמער־שן פעטארופע, װי אינם הויך־אינדוםטר־ערן שיקאגע, אינם אנט־סעמ־ט־שכטן מאנטדעאר און אינם ײדיש־סט־שסטן װינ־פע;; אן אוצר פון הארצ־קײט און װארעמקייט, פון באװוסטזיניקער טריי־ שאפט צום אידעאר און פראפ־קן באגעד בײצוטראגן א צינר צום בנ־ן פ•; אונזעד נייער װירקרעבקײט. צענדריקער רעקציעם, הונדערטער פאדזאםרוננען און פ־ר מאר הונדע־טעד אינדױוידוערע פערזענרעכע באגעגענישן, א־ן ברענטשעם פון ארבעטעד־דיננ און ײ־ נאצ־אנארךארבעטעד־פאדבאנד, אין אד־;אױזאציעס פון רינקע פועל-צױן און צװײגן פון דער קורטור־;עזעלשאפט, א•; לאנדסמאנשאפטן און ה־רפס־א־נםטיטוציעם, שרײ־ ישעעז / ׳פעיעע?/;7יעדישע דעד ײד אוז דאם גדאםעסהע ('באבו(ורס\ו1גו\ 4י\ א רוופבראוז פ\\ איאיק װאומװ־.) זײן, און טאקע אויך פארקערט, איז נאד דער נדאטעסק דאם קריטער־ ױם, דעד פרװושטײן פאר יעדער עכטער ײדישקײט. א טעאריע, פארלאקנד שוין צוריב איר אינטענדארער אלצאוםפאםנדיקײט, און יעדנפארם בדאי, אז מען זאר זיך מיט איר אביםר :ענטער בא־ שעפט־קן און באטדאכטן. ם׳איז, נאטידרעך, :ישט באקװעם צו םארנעםען זיך ס־ט, אדער צו פארעמיזירן קעגן םײנוננען, װאם זענען נישט פיקסירט שריםט־ לעך, נאר זענען ארויםנעזאנם;עװארן אין א מינדרעכן םארטדאנ. נאך שװעדער איז א צופעריקן צוהערער צו רעקאנסטרואירן פון זכרון דעם נעדאנקענגאננ און די ארנומענטירונג םון א רעקטאר — א ד־כטער, ב״ ײערכן די זאכרעכע באװייזן און די אביעקטיזוע װ־םנשאםטרעכקייט זענען נעשטאנען אין א נאר נאנץ־שװאכער םדא־ פא־צ־ע צום צויבער םון שײנעם ד־כטעדישן װארמ און פון גישט וזייניקעד באדעדעזודיקן זשעםט. װי באסת קאנקרעטיזירן אזערכע םוביעקטױוע איינדריקן און םארמורידן קורץ זײער איינהײסרעכע א־ן יידישן ליטעדאטן־םאריין אין װארשע האט איציע וזאנגער ם־ט א קורצער צײמ צוריק געהארטן א רעפעראט װעגן אברהם נארד־ פאדן און זיין טעאטעד. איבער־קנם איז ד• טעםע םון פארטראג געװען ברויז א שפרונג־ ב־עט צום אנטוױקלען א ריי אוםנעװיינרעך אינטעדעםאנטע און ארי־ ױנעלע;עדאנקען, ײעלכע האבן אין םך־הכר געבירדעט אן אײנה״ט־ לעך ם־םטעם פון א ײדישעד קונםמ־אנשו־אוננ. דאם איז געװען א נײער באנעם ם״ םון װעזן פון דער יידישער קונםמ און םײ פון דער ״ד־שער פסיכאראניע בכרר. אםירו דעד ײד ארם כאראקטערים־ טישעד ט־פ פון םיזישער דערשיינוננ, זײן הירוך, ז״ן תנועה, הכרר,— דער ייד, און ארץ יידישע, דאם ארץ פא׳־ײניקט זיך ביי איציק מאננער אין אײן הארסאניש נאנצעם. ארץ ברענגט ער צו איין באנריף: ״נדאטעםק״. נראטעסק א־ז דער תױםט־שסריך, װאם נײמ דודך, רויט מאננערן, װי א דויטער פאדעם, אין ארע מאניפעםטאציעם פ־ן ײד־שן גײםט, װ• אויך אין ארע םענאמענס םון זײן גשמױתדיקן