Literarishe bleter · 1933-01-06 · 2 (6.1.1933) · p. Seite 18

₪^₪^₪₪₪₪₪₪^₪^₪ ל־סװװ־אר־טוז 1ד<ו5יס\־ ן\<ז. 2 <53♦) צװישן די אנהעננער איז אנב נעײעז דער באײוסטער ד״טש־ייז־ישער דיגטער 3 קאמפערט מיט זיין ארטיקא ״אויף נןזך אפעריעא!" איכ האט אפנעענטפערט א רב פון מעהרען םיט אן ארטיקל ״ב3יב אין זאנד!" אבער :י׳פט קוקנדיק דערויף, װאס שויז אין 1848 האבן םיר ארזא צו טון מיט א נעװיפער עמ־נראצ־-ע־באװענוננ פוז נאציציע קייז אמעריקע, איז זי צו יענער ציימ נעװעז זייער א;י׳נזטיקע. ראם איז צו זעז פון דעד םטאטיםטיק פון ד• פדעמד־נעבירטיקע פון די פאר־ אייניקמע שטאמ;: אין יאר 1850 זענען איז די םארייניקטע שטאטז נעװען בםך־הבא (אלזא נישט נאר יידז) םון עםט־ייך (אן אוננארן און בעהםעז) — 946 פערזאז, אין יאר 1860 — שויז 25.000, אין ־אר 1870 — 30.000. וויםיל םון זיי איז געםא5ן אױף יידן לאזט זיך נ־שט פעםט׳בטעלן. יעצטנם האט דער רעדאקטאר פון ״פאדיזער היינט״ א. אלפערין;עפונען אין ד־ ארכיװן פון ״אי־אנם א־זראעל־ט״ (״כל ־שראל חברים״) אין פאריז זייער אינטערעםאנטע מאטעריאלן װענן א יידי־ שער מאםן־איינװאנדערוננ קיין אמעריקע םון נאליציע אין יאר 1866 און פון דוסלאנד אין יאר 1869. די רעזולטאםן םון זיינע םאדשוננען האמ אלפערין פארעפנטלעכט אין דע־ יידישער ם־עםע. ביי דער נע־ ־עננהייט װ־ל א־ך אויך דערמאנען, אז ד־ היםטאר־׳עע קאמיפיע םון ־־װא א־ן פא־יז מ־ט דעם היםטאר־קער ס. פאזנער בדאש האט אנמ־ ־עקט זייער אינטערעםאנטע םאטער־אלן צו דעיר נעשיכטע םון דעד :רויםער ־יד־שער עמינראציע קיין אמעריקע נאך די פאנראמען פון ר־ ־אדן 1881—1882. באזונדערס מעדקװירדיק איז דעדםימפאטישער אפרוף אויף ד־ ליידן םון די יידי־עע װאנדערער פון דער נאנצער א־־ראפעי׳נזער פ־עםע. פאראן אויך אן אפ־וף םון דעם נרזיפן םדאנ־ צויז־שן ד־כמע־ י־־קטאר הונא. (םוף קוםט) ״דעד ײדישעד לןדיג״ קא&יטר א־ן דער נע׳טיבטע, ני׳םט נאר םון די יידן,;אר אויך פון אלע אנדערע פערקער. א פאלק אן א ראנד, אן א היים מוז אדער זיך אם־מ־לירן צװ־שן אנדע־ע םערקער, אדער אונטערניין. ביי יידן איז דער םאר אנדעדש. דבי ױחנן, װערכער װייםט םאדויס, אז דאם בית־ המקדש װעט צעשסערט װערן, װארט אין ־בנה אויף דער טרויער־קער ב׳טודה. דאן נעמט ער צונויף אלע נערערטע, כדי אויםצוקריצן נייע נ־ענעצן פאר דעם איבערנעבליבענעם ייד־שן סאלק. דאם בית־המקדש א־ז פא־ב־ענט, דאם לאנד װייקט זיך אין פר־ש־צענאסזמעם בלוט. ־אם, װאס עם איז א־בערנעבל־בן די יידן א־ז — די תורה. און מען ב־־ט אוים א מלוכה, װאס זאר זיין ׳עטאדקעד און דויערהאפט־קער װ־ ־ו־ם, ד־ א־מפעריע פון װארט און;־יסט. 3 פו־כטװאננער האט דעם מוט א־ונסערצוקוקן ה־נטער רעם פא־האננ, װערכן ד־;ע־ע־כטע לאזט אזו־ שעמעװד־ק אראפ אויף דעד ב־נע פון די נע־עעענ־שן. אן מיטלייד ק־אצמ ער א־אפ פון די היםטא־ ־־־כע םאקטן דעם יארהונדערטאצטן יצינן און וױיזט אונז די כחות, װאם האבן באװענט דאם פאלק. ד־ מענטשן זענען נ־שט ק״ן װאקם־ פ־נורן פון א ה־םטאר־שן פאנאפטיקום, נא־ לעבעדיקע, םולבלוםיקע;ע־ג־טאלטן, װאם מאכן אונז פאי־יעטענדרעכעד און נענםער ד־ תקוםה, א־ן װעלכע־ ז־׳ האבן געלעבט. מייםטנם, אויב ש־ייבער םארטדעטירן א ה־םטא־־שע סינור, שאםן זיי קודם־כל צװ־שן דעם ל״ענער און א־ד א רעםפעקט־ד־סטאנם, דאן װאדםן זײ אן אויף דער נע׳עטאלט אזא צאל פון פארעױידנע־ליי אקסעםוארן, אז דער אייננטלעכער מענטש זעט זיך בכלל נ־שט ארו־ם. 3 םויכטװאננער ידאקענן האט נעלאזט רױק לינן א־ן די שאצקאמערן םון דעיר נעש־כטע ד־ דאזיקע א־נאמענט־ק, דע־יבער זעען ־טיר אין װעספאס־אנען;ישט דעם האיזע־,;א־ דעם קמצניש;, או־סנערעכנטן פו־ער, ײעלכער האט צו פא־דאנקען זיין קאר־ערע א פשוטן צופאל. און אין דער אמתן א־ז ט־טוס;־שט דע־ בלוטדורשטיקער טידאן, װעמענם איינציקער ציל עם א־ז נעװען דאס צעשטערן יהודה. דאס צעשטערן םון בית־ י——————1<—— טעלדעט פ־נף און צװאנצינ פעדזאן! דעדונטער זינד פיר םון גאליציען; איהרע דיימשע נעמען (דאם הייסט ד־ פאמ־ל־ען־נעמען. ז. ר.) ז־נד: פ־ק, קעלזאהן, בריל־אנט, אוננאר. או־ך א־ן פעםט האבען זיך ז־יע־ פ־עלע ױדען צוזאמעננענומען;אך אמע־־קא נעהען״. א־ן נומע־ 9 םון 30־םטן ױנ־: ״דאם י־ד־שע קאמ־טע אין װין װענען ד־ או־םװאנדעדוננ;אך אמע־־קא פאנגט אן שטארקער צו ורערדען. עפ װירד זיך באלד פער־ איינינען מ־ט די אויםװאנרעדוננם־קאמ־טעם א־ן פעםט און פראנ, און עפ א־ז צו האפען דאם עס ײ־רד א־ן קו־צע־ א־ם שטאנדע ז״ן א־עמ׳ע או־םװאנדערער צו אונטערשמ־צען״. א־ן ענד4עך א דד־טע נאט־ץ א־ן;ומע־ 9 םון 8־מן סעפטעמבער 1848: ״םון פדאנ ריױען טענליך זייער פ־לע נאך אמער־קא, ־עם זינד שוין איבע־ צװיי טויז־ענד ם־ענשען אויםנ־עײאכד־ערט. ױדען האבען ז־ך דארט נעמאכט איין קאם־ע צו אונטערשט־צען אלע א־־עמ־ע װאם װאנדערן או־ם״. — םון אנדע־ע קװעלן װ״םן מיד אבער, אז אויך א־ן לעםבע־ און א־ן בדאד האבן זיך נענרינדעמ אויםװאנד־ע־וננס־קאמיטיעטן. ד־ מהומית פון דעם יאר 1848, װי עס א־ז או־ך אין שפ־עמ־ערע תק־פות נעװען ד״ער םאל, האמ פלוצליננ פא־ די ־יד־שע מאםן א־ן אייראפ־ע אװעקג־עשמעלט ד־ פ־אבלעם פון עם־נראצ־ע און ד־ דאז־קע פראבל־עם האמ אפילו אננעהויבן צו באשעפט־קן ד־ ייד־ש־ע ־עפנט^עכע מיינוננ, װי למשל, ד־ ד־עמלט אנגעזעענע ״אלנ־עמ־ינע ציימונג ד־עם ױד־ענ־ טומם״. אויך דער װינעד דייטש־י־ד־ש״ער ״צ־ענמראל־אדנאן״ (פון 3־מן ױני 1848). דרוקנדיק אן אויפריוף פ־ן לעמבערנ צו שט־צן די עםינראצי־ע, הייבט אן דעם אויפרוף אזוי: ״קאפ־טאל־פטן! טויזנטיער יידן נאדן אריבעד א־ן ד־עם לאנד פון פד־יהייט און נליק — אין אמער־קע!" מ־מ דעם דאז־קן א־ט־קל האט ז־ך א־ן ״צענטדא'־ ארנאן״ ג־עעפנס א נאנצע דעבאטע פאר און קענן דער עמ־נראציע. ד ח ל ה. ק ־* ר ן /?; ש ע ליאז פויבטװאנגערם — ו״דער ײדיעזנור?ריג־־, ראוזאע וא'\ ר־יסי^. פראפירטיטיךפארדאג, בברלױ, 0933. נאכן איב־עדלייענען פויבטװאננ־ערם א װערק א־ז םיר א יאננ־ע צ־יט אוממ־ענלעך צו לײעניען א בוך פון אן אכד־ערן מחבר. פאמעל־עך צ־ט יער אונז אדיין אין דיעם ק־ייז פון זיינע העלדן, זיינע איבער־ יעבוננ־ען, און איידער מ־ר קענ־ען זיך אפנ׳עבן א ד־ן וחשבון, װי אזו־ דאם א־ז נעשען, לעבן מ־ר ש־וין א־ננאנצן אונטעד ריעם איינדדוק פון ד• נעזעצן פון ז־ין װעלמ. און מאדנע, י־עדע שודה טראנס אויף זיך די פאראנטװארטלעכק״ט פא־ ד־ע־;אנצק״ט, ־עדעס װאדט איז א װעלט, װאם לעבט לו־ט א־ינענ־ע געזעצן. אין נליא־קע מינוטן פון ש־אפן קומט פא־ דעד פראצעם פון פא־שמעיצונג צװ־שן א־נהאלמ און װארט, איינם װאקםט אריין א־ן צײי־טן מ־ט אלע זיינע נערװן. די הארב־ע װערט־ער זענען װי אדערן, װאפ פוים־־ן מ־ט אמתדיק;, רויטן בלוט פ־ן א מ־יסטערװערק, ,ױ־ דאם א־ז פו־כטװאננערם לעצטער ־אמאן ״דער ייד־שער קדינ״. אין זיינ־ע דר״ ל־עצט־ע ראמאנען װ״זט אונז פויכטײאננער אויף דעם פאן פון ר־עליניעזע, עקאנאמ־שע און פאלימ־ש־יע קאמםן עטלעכע איינצלנע םענטשן, אדער נרופ־עם, װעיבע פ־רן ב־וטאיםטע פאדניכ־ טיננם־ארבעט מכיומרשט א־ן נאמען פון הו־בע א־דעאלן, אין ד־ע־ אמתן אב־ער געשעט דאפ בלו־ז צוליב פעדזיענדעבע א־נט־ע־עסן און אמביצ־עם. כראנאלאניש װאלט ״דער ״ד־שער קר־נ״ נעדארפט זיין דער ע־שטער פון די דד״ ראמאנען, זו־יל דא א־ז ד־ער אנהו־ב פון ד־עם פ־אבלעם, םיט װעלכן עם ק־ענ־ען זיך היינט ק־־ן ־עצה נ־שט נעבן ד־ פארש״דענ־ע םעלקע־, די אזוינער. ־ידנפראנע און ורעלכע ם׳באר־רמ פויכטװאננער א־ן די ראםאנען ״ייד זים״ א־ן ,,ד־ע־פאלנ״. מ־ט דער צעשטע־־ננ םון בית־המקדש, מ־טן חרוב מאכן א בל־עינד־ק לאנד, װאם האט נ־עשפ״זט א נאנץ פאלק, האט זיך אננעהױבן א נ״