Literarishe bleter · 1933-01-06 · 2 (6.1.1933) · p. [Seite]

1) '>>נון*ר 1933 1?! 6 31x020 50 גר ־צעכםעד יארנאכנ פדײז דםעךאריפזע בילעבועה \*־־וסטדידפי< װאעשדיפט פא־ ־יפזעדאביוד ■■ טןיאטעדאוןקונםמ פאריעאג 3.קקעצק*ן,װאו־שע, /? ם / ו ״ ז ע ן / וו י?; ז צום ױבל פון דער ײדישער מאסו־עמיגראציע קײן אמעריהע ש*ודן םון דעד עלטעד־עד ״דישער?יטעראטוד. ד$ס וזן*ט וױנערן;עוי־אכט דערצו, װאם ער האט צונוישנעטישס חייקיו ־ורװיצעם װערק ט־ט דעם בוך איבער דער אנטדעגןוננ סון אטער־קע, װאם דער בא־ ,״טטער העב־ע־שעד שר־פמשטערעד סררכי־אהרן נ־נצבורג ה*וט ארויסנעגעבן אין וױלנע אין יאד 1823 אויף העברעיש און אױוי יידיש. אבער דאם מזל האט צונעשפידט דעם יױוא, װערכעד האט איצט א•; זיין באזיץ אן עקזעטפצאר םון חייקא הורװיצעפ ״צםנת פענה״ און םיד האבן א־צט די םענרעכהייט פעםטצושטעלן, אז ער האט נישט היין שום שייכות צו גינצבורגם ״ענטדעםונג פון אטע;— קא״, איז א םך טאר גרעסער פון אים און א־ז געשריבן נ־שמ אין רעם דייטשפעריש פון דעם?יטװאק מ. א. נינצבורנ, נאר אין א הע־- רעכן װאיינער יידיש. און עם װעדט םאדשטענדיעך ,װאס עם שדייבט ײענן הורװיצעש בוך דער באריםטער העברעיש-ידישע" שר־םטשטע־ ״ער אברהם־בער;אטלאבער אין זיינע זכרונות אז דער דושם, װאס דאם בוך הןוט נעטאכט איז נעװען אין רשער, דער עו?ם האט אװעקנעלײנט אפ־רו די ״צאינה ודאינה״ און נא־ נעצייענט זוענן ד־ :־יע םד־נות, װיי< ביז דאן הןזט ער אםילו דעם;אט־גן אטעדיקע ק־ינטאא;ישט געהערט. דערטיט דערקקערט זיך אפשד אויך, װאם םון רעם דאזיקן בוך האט זיך;ישט אויםגעה־ט קי־ן עקזעטפראדן, טען האט א־פ פשוט פאדרייענט.- ם׳א־ז אה־בעד א יאד דרייםיק, און טיר נעם־נען שו־ן, אז נ־שט נא־ ־אבן ד־ ־יד־שע מאסן אין טזדח־א־י־אפע;עקענט דעם נאטען אטעריקע, נאר זענען אם־ריו נעװען שוין נרייט צו זובן דא־ט םאר זיך א :י־ע היים. אין יאר 1848, װען די דעװארוצ־עס אין איידאפע האבן נענ־־יבט אויך ביז צו די ייד־שע נעטאם א־ן נאא־צ־ע, האט דער בא־ װוםטער אעטכע־נער טשב־א אבדהם־מענדר טאר או־סנענוצט די פדיי־ ה״מ םון דער פדעםע, װאם עם האט מ־טנעבראכט ד־ ׳דעװאאוציע א־ן העד עםטד״ביש־אונגאדישעה טאנארכיע, און האט נענדינדעט די ע־שטע יידישע צייטוננ א־ן נאריציע. או־ך םון דעד דאזיקעד ױיע־ זעאטענער ״צייםוננ״ (אזוי האט זי נעהייםן) א־ז םאראן א פאםפאעקפ פאר די יאדן 1848—1849 אין דער ביכאיאטעק םון ״װא. און דורכ־ קוקנד־ק ד• ״צייסוננ״, האב איך דאהט נעםונען א פא־ :אטיצן װענן א ״דישער באװעגוננ צו םארן ק״ן אטעדיקע. אטת — נ־ינזט פון;אציציע,;אר דעדהו־פט םון ד־ טע־בד־קע־ע פ־אײינצן םון דער א־םפעריע. אין נומער 3 םון 19־טן טא־ םון דעי ״צ־יטוננ לייענען טיר: ״אין פרא; האבן שױן ם־נםצן הונדערט יידן אייננערייכט, טען זאק א־הנען נעבען אויםײאנדע־וננם־פעסער, דען זיי נעתען איצע נאך אטעדיקא. אין ײין האט זיך איין קאםיטע געביררעט אונטערצושטיצען אצע ױדען װאם נעהען :אך אמעיריקא (עם קאםטעט ד־ דייזע נאך אטע־יקא הונדע־מ און צװאנצינ נוצדען). עס האבען זיך שוין נע־ מיד האבן איצמ א דענקװעדדיקע דאטע אין דעד געשיכטע םון דעם אמעדיקאנער ײדנטום: עם א־ז געװארן 50 יאד זינט דעם נדויםן א־מ־נראצ־ע־שטראם נאך די פאנראמען א־ן רוםלאנד, ײעלכעד האט אנשטאט די םאראיינצלסע פ־אנעדן ם.־ן דעם ייד־שן ־שוב א־ן דע־ נייער װעלט, אדייננעבדאכט אהער םאםן יידישע איינװאנדערער פון םזרח־אייראפע, װאס האבן א־ן טשך םון א האלבן ־ארהונדערט נע־ בילדעט דעם נרעםמן און א״נםלום־ייכםט; יידישן קיבוץ אין דער װעלט. עס איז דעריבער קיין חידוש נישט, װאם די ״ד־שע עפנטלעכ־ ק״ט א־ן אטער־קע חאמ פארצ״כנט די דאז־קע דאמע א־ן א ר־י ציימוננם־ארטיקלען, און דעד אטעריקאנער אפט״ל פון דעס י־ד־שן װיםנשאםטלעכן אינםטימוט האט נענוםען ד־ איג־צ־אטױו אדו־םצו־ :עבן א נרוים זאמלװעדק םון טאנאנ־אפ־עם, נעװ־דטעמ דעם האלבן ־אדהונדעדט םון דעם רוב טנין ודוב בנין םון אטע־יקאנע־ ״דנטום און ז״נע אינםטיטוציעם. דערװ״ל אבער האם דער אטאפטייל םון יױוא סיט דער הילף פון דער צענטראלע פון ־יװא אין װילנע באװיזן ארויםצונעבן א טאפל־נוטער ״ײװא־בלעטע־״,;עװידטעס דעם יזבל םון דעם ייד־שן מאםן־־שוב א־ן צםון־אטע־־קע. — דער אפד־ף םון דער יידישעד פרעסע אויף אט דעם דענקות־״קםטן ױביל״ איז נעװען א צו־שװאבער. אין דעם דאזיקן ארמ־לל װ־ל א־ך ברעננען פ־ט־ט צו דע־ נע־ ש־כטע פון דעם טזרח־א״דאפעישן י־ד־שן ־שוב א־ן אטער־קע, ברט־ם װאס איך האב נעםונען א־ן א־ב־װ־טאטע״אלן און א־ן דער עלמע־ע־ ״דישער ל־מע־אטור. א־ך;לו־ב, אז ױ־ זענען נ־שמ אויסנענוצמ;עװאדן םון ד־ ביזאהער־קע ייד־ש־אפער־קאנ־שע היטטא־־קער. אלנ־ םאלם האבן זיי אן אינטע־עם אויך םא־ דעם בדײטעדן ייד־שן לעזעד אלם דאסוםענטן, װאם װא־םן א ש־ין או־ף דעם יידייען קולטו־- צושטאנד אין דעד :ייער ה־ים םון א :דויםן טייל םון דעם ייד־שן םאלק טיט יאדן פריער פאר דער;־ו־םער עטינ־אציע. אין יאר 1817 האט דעד בא״םטעד טשכיל חייקל הורוױ׳ז םון אומאן אדויםנעגעבן א נרויס בוך (אן איבערזעצוננ םון ־. קאטפעס ״ענטדעקוננ םאן אטעי״קא״) אונטערן טיטל ״צפנת םענח״, װו ער האט צזם ערשטן טאל באשר־בן פאר די בד״טע ״ד־שע פא־קכטאםן די;עשיבטע םון רער אנטדעקוננ םון אםע״קע דו־ך קאלוטבום און די םלחסות פון קארטעם און פױארא, װאס האבן אונטעדטענ־ק נע־ טאכט רעם ניי־אנטדעקטן קאנסינענט צו שפאנ־ע. ביז נ־שם ראננ האט קײנער פון די ײד־שע לימעראטור־פארשער;ישט נעזען דאס דאזיקע בוך, אם־לו :ישט דעד הילטא״קער םון דער ײדישער ליטע־ ־אטור, פראםעסאר פון דעד הארװארדעד אוניװערם־ט־עט, לעא זוינער, ײעלבער האם אנגעהויבן אויםצוזוכן די עלטערע װערק ײד־שע םיט א ־אר 40 צוריק, װען עם איז נעזוען םיל לײבטער צו פאח אויף ד•