Literarishe bleter · 1933-01-01 · 1 (1.1.1933) · p. Seite 13

ז״ט 13 לייטרגזרימני 1י55(\ו 1\1ז. \ 14521 בו* וו/ו.'לט=7|,ט/בראט>ר משזןװם ישותו* — װאםיצ־ דאםט־גאיעװ. ם׳איז א טיפ םיז ״א פ־א־ װיגציעאן סזחר, װאם א־ז םארבונדן נױמ קאפיטא׳אן, א ם־ח-, װאם הוקט ארויס נדט חאםענוננ אויפן נוערב־. די פ־עםע ענדיקמ זיך מימן ארעםט םון דאסמישאיעװ. עס אדעםמ—ט אים דע־ א־ציקע־ ראט םון א־בעמע־־ און סאלדאטן־דעפוטאטן. ג. הויפסיװאװז װגורן {זפגעדרוןסי אי\ ססס.650.ו טעו. דער אפיציעלער א־כאן םון דעם דײםשן סארײן פון בוכהאגדר חאמ םארעםנטאעכט אינטערעםאנטע ידיעות װענן דע־ םא־שפ־ײטוננ םון נערהארדט הויפטמאגם װעדק. נ. הו־פטניאן האט אככעיע־יבן 46 װערה, — םון זײ 31 דראמאטישע װערק און 15 ראמאגען און דער־ צײלוננען. אט די װערק זעגען אפנעד־וקט געװארן א־ן 21 שפראכן א־ן צאצ פון 1.650.000 עקז. די פיעסע ״װעבע— איז אפגעדרוקט אין 224.000 עקז. ״םארזונקענער נקאק״ אין 165.000 עקז. דאנז ר<ור\ פ\\ אגוא פאװיאװוא ם׳א־ז דע.־שינען אין עננציש און א־ן דוםיש א מאגאנראםיע ״דאם אעבן םון אננא פאװיאװנא־, נעשריבן דורך דעם מאן םון דע־ פאדשטארבענער בארימער דום־שעד באאערינע. דאם בוך דערשיינמ אי־ך א־ן םראנצו־זיש און איטאין־עניש. א בון װטג\ די הײננװיײסייןע נזאװנוסייעינו נננרײבער דער ײדיש־רום־מער קר־מיקער מ. םאאנים נים איצט א־וים א בוך ארטיקלען װעגן ד־ הײננמײטיקע םאװעטישע שר־יבער — ב. פילניאק, ל. יעאנאװ, א. ערנבורנ, םאדאיעװ, א. באבעצ א. א. דאם בוך דערשײנט אין דער רום־שעד שפדאך. א״ניקע סון אמ די ארט־קלען האבן זיך נערדוקט אין ײדיש אין ״צוקונפט״ און אין ״םאדװערטם״. ססויסיננר געבוירוסאג פו\ נויננרונזסויננרוננ בי<\רונזא\ אין ד־ םקאנדינאװישע לענדער װערט נעפײע־ט אויח א נרוים־ ארט־קן אוםן דער 100־טער נעבוידנמאנ סון באר־מטן נארװענישן שרײבער און דראמאטורנ ביע־נםטיערנע ביערנםאן. אויך ד• פרעפע אין םארשײדענע שמ־אבן װידמעט נרו־םע אפהאנדלוננען יאט דעם נארװענישן חראמאטורנ, װאם א־ז אמאל נעװען שטא־ק פאפולער אין א״־אפע. — געבוירן דעם 8־טן דעצעמבער 1832, א־ז ב־ערנ־ םאן נעשטארבן דעם 25־טן אפ־־י 1910. בהװות װטו\ ןאוט\ עגז\ בירנור י• ־״*׳ ׳י אין אן אמעריקאנער אוניװעחםיטיעט־לאבאראטאר־ע האט מען אויםנעםונען, או םון פאפיר קען מען מאבן אן אויםנעצײבנטן שפ״ז פאר חױת. פאפ־ר אנטהאלמ דעם שטאוי צעצולאזע, װאם נעפ־נט זיך איין אלע פלאנצוננען. דארף מען בלויז װיסן, װי אזוי צוצערײבן דאם פאפיר, אזן א בהמה װעט םון דעם שטא׳־ק הנאה האבן. ״מ׳האט או־םנעפרובי־ט דאם פאפהי־שפ״ז אויף חױת, — דער־ צײלט די ״פאבלישערם װיקל-, — און ם׳װיחט זיך ארויס, אז ז־י װערן םעטעו־ און נעזונטער וױ ם־ן ־־ אנדערע שפ־יזן, װאם זײ עםן״. מיהאםט, אז ד• ביכער־םארלאנן װאלטן נעהאלםן װערן םון רער;ײער אנטרעקוננ. נישט אלע ב־כער, װאם דרוקן זיך אפ, װערן םאר־ קוײסט. צו װאם האלמן או־ף ד• פאליצ־עס אזוי ם־ל ביכער, װאם םארקו־םן זיך נישט? װעט מען עם געבן די בהמות צום עםן. װעלן די םארלענער נישט םארלירן אזוי םיל אויף די דורבנעפאלענע ביכער, און ם׳װעט טאקע, אין אײן ורענ, אויך פטור װערן פון די נותע, טאלאנטלאזע קװאטשערײ. איצט יװעט נײן א קאנקורענץ אויף ביכער צוױשן די צוױי־ פיסיקע און םיר־םיםיקע ... א ויױור װי\ (ווזפסראוװא זינט הונדערטער ארן, וו• די מענמשה״ט זוכמ א״ן ועכײנ־ זאםע שפראך, אויף װעלכער מ׳זאל ז־ך קאנען צװישן זיך פאר־ שטענדיקן. ם־ט דער אנמזויקלוכנ םון די נאציאנאלע שפ־אכן און לי־ מעדאטורן די לעצטע יארן, ײעדט נאך מער־אקמועלער די פראגע װעגן א״ן אלנעמײנעד שפראך פאר קעננז״טיקער פארשטענריקונג. אײ־ ניקע אננעזעענע געלערטע סון םארשײדענע נאציאנאליטעטן פארנעםען זיך איצט מימ דעם פדאבלעם םון אויסנעםינען אזא מין אלנעמײנע שפראך. אין דער שפיץ פון אט די םארשער שטײט דער פראפ. ס. אנרען, דער דיריעקמאר פון דעם ארטאלאנישן אינסטימוט אין קעמברידזש, דער אוימאר םון א דײ װערק איבער שפראך־פםיכאלאגיע. ״רצנדערטער קיגםטלעכע שסראכן — שרײבט פראם. אנדען — זענען פאר די לעצטע דדײ הונדערט יאר פארנעליינט נעװאדן, נאר ז״ אלע האבן נאר פארנרעסערט די בבל־צעמישונג םון שפראבן. םון רער אנדערער זײט רעדן איצט אויף עננליש איבער א האלבן מיליאדד מענטשן״. די גרופע םארשער ארבעטן איצט אויף א םאדאײנםאכטן עננליש. ״םיר האבן באשלאסן, אז אט די פשוטע, ל״כטע שפדאך האט די נרעסטע שאנםן צו װערן אינטערנאציאנאל. מיד זענען צו־ נעמדאטן צו דער ארבעט און אויסנעקליבן 850 װערטער, װעלכע קאנען םאדבײטן 20 טויזנט אנדערענ אט די שפראך קאן אויםגעלערנט װערן אין לויף םון א חודש, װען מ׳זאל װידטענען איר א צוױי שעה א טאנ. אט דער םאראײנםאכטער אדער ״נרונט־עננליש״, װ• מ־ד האבן עס אננערוםן, קליננמ װי דער עכטער עננליש...״ אין דער עננלישער שפראך זענען דא א 700 מויזנט װערטעד. דער פראם. טארנראיק האט צונויםנעשטעלט א װערטערבוך פון 20 טויזנט װערטער, װאם װערן אםט באנוצט אין דעד ליטעראםור. א מי־ טעלער לעזעד האט אין ז״ן רשות בלויז א 25 טויז. ײערטער. ו־ זשע קאן מען די 850 סױזנט װערטער םארב״טן םיט א 20 טוחנט? לויט דער מײנוננ םון פראם. אנדען, איז דאס רוכ םון די עננלישע צײטװעדטער א לוקםום. ט׳קאן זיך לײכט באנ״ן אן זײ, אדעד םאר־ בי״טן דײ אויף מער־צוננעננלעכע װערטעד. נאך א לאנגער ארבעמ, האבן די פארשער נעלאזט 18 צייטװערמעד, און נאך 18 אנדערע, װאס זאלן זײן א צונאב צו זײ... דא נישט לאננ האבן 50 נעלערטע מיט א װעלמ־נאמען ארויס־ נעלאזט אן אויסרוף װעגן דער נויטיקײט םון אן אינטעדנאציאנאלער הילף־שפראך, אבער נישס קײן קינסטלעבע. זײ אלע האלטן, אז אט דעד ״נרונט־עננליש״ איז אממערםטן פאסיק דערצו. און באקומט װאס־וױיטער אלץ מער חסידיס. ס׳דדוקן זיך איצט טויזנטער לערנ־ ביכער אין םארשײדענע לענדער, און אויך די ביבל א־ז שוין איצט דערשינען אין דעד ״נרונט״־שפראך. גנוםזסיאװ\ גורואוד במוופזסויט דעם 18־מן דעצעמבער אח אין עלמער סון 83 יאד געשטארבן דעד בארימטעד סאצ־אליסט, דער שריםטשטעלער עדוארד בעדנ־ שמיין. — דער םארשטאדבענער איז דער מחבר םון א ריי װיכ־ טיקע װערק, װ־ אויך םון דער נעשיכטע םון דער רעװאלוציע אין דײטשלאגד און א םאנאנראםיע װענן ם. לאסאל (די בײדע װערק זענען אויך דא א־ן א ײדישער א־בערזעצוננ). לעצטנס האמ ע. בערנשטײן א־ויסנעװחן פאדאינטערעסיױוננ פאר ״דישע קולטור־םראנן. ער האט נעהאלםן דער אקציע פאר די ײדיש־װעלטלעכע שולן אין פוילן און ער האט נעהערמ צום עדן־ קוראםארױם פונם ײװא. א ויױו פױוסב פו\ נואעלזינו גארעי א.ין דעם םאםקװער װאכטאגנאוו־טעאסעד װעדט איצט גענרײט צום אויםירן א נײע פיעסע םון סאקסים גאדקי ״דאסט־גאיעזו און אנדערע״. ם׳איז די צוױיטע טײל פון דער טעאטראלאניע, — װאס די ערשטע ״יענאר בוליטשעװ״ איז לעצטנס אויםנעפירט נעװארן אויף דער.בימג די צענטראלע םינור אין דער נײער פיעסע איז בולי־