Literarishe bleter · 1933-01-01 · 1 (1.1.1933) · p. Seite 12

ריסיניר8רי<1\8 בלטסיוזר גגװ. \■ 521*) 12 דיט װעגן.דײטש״אריןש דער ידדישעד ביכע״ פװ דא און דארטן; וא בריײ אי\ חזד&זהגיימ) זאא מיר -דערלויבט זײן # קציינע באמעריזוננ צו דעם ארטיקא פון •?זנאם טודפןזװ איבער ״רןדיםטן אויוי דעד ײדישעד ביגע״ אין נ־מ. 48 ״ציט. בצעטער״. צויט דעם זייער אינטעדעםאנטן אדטיסצ קומט אוים, אז ערשט בעת דעד ר״טש־עםטדײכישער אקופאציע אין פויצן ה$ט זיך;זנ־ נעהו־בן די פארסצײצונג םון דער דײטשער שפראך ,רורך קר־םט־ צעבע ד״טשע אקט־ארן אויף דער ײד־שער בינע, װןזס ה?זט געדראט מ־ט א שפראך־אסימיצאציע. ם׳איז נישט דיכטיק! אט די דאזיקע ״טשונהדיסע״ מאדע איז סיר כאקאנט פון פיצ פדיער, נאך אין סוף די אכציקעד יאדן, כטעט בײם אנהויב םון ײדישן טעאטער אין צעמבערנ. און נישט כאר אין גאציצ־ע האט נעהערשט די ״מאדע״ צו רערן ד״טש, נאר אדיו אין אמעריקע. אין ״צוח אחיעבר 11 (1921) דערצײצמ מ. ז״םערט, אז עירשט יעקב ,נארדין האט אויסנעצערנט די אקטיארן אין ניו־ ־ארק צו דעדן פראםט, רײן ײדיש, אכשטאט דעם צעקאל־עטשעטן רײטש, און אז טאקע סיאוזאטמװנתןי אצײן האט א־ם נעצװונגען צו באארבעטן ״האםצעט״ אין ״ד״ן דײמש״ (צתוצדות התיאטדון היהודי, *. 134). צום צעמבערנעד טעאטער אונטער דער ד־רעקצ־ע סון אצטן גיװפעד כין איך נעװען זייעד נאענט. נישט אײן סאצ איז מיר אויס־ נעקומען זיך אויםצוטענהן םימ די כצוםרשט־געביצדעטעדע אקטיאדן, װעצבע האבן געװאצט איטפאנירן דעם פובציקום מ־ט זײער הויך־ דײטש און ז״ כאוױיזן די צעכערצעכק״ט םון זײער מײנוננ, אז א ״העצד״, אין דער ראצ פון, צמשצ, א שמאטהאצטער, א מצך, אדער סתם א בעםעדער מענטש א געביצדעטער טארן נ־שט רעדן ײדיש װי א פשוטער בשר ודם. א־ן דער באצױנג האט זיך שטארק איכעדגענוםען דער אצטעד עװר, װעצכער איז נעװען א משכיצ און האט געהאט א ה־בשע מאס װיסן. י־ין רופום (״בר כוכבא״), זײן ״אחשורוש״ און אגדעירע הויכע פערזענצעכקײטן האט בשום אוםן נ־שט אננעשטאנען צו רעדן פראםט ײדיש װי די אנדערע פערזאנען אויף דער בינען דערמיט האט ער זיך קונה שם נעװען נישט נאר אצם נעביצדעטער, נאר אויך אצס נרויסער קינםטצער, םון װעצכן דאם פובציקום — אדער ״משה״, װי גאירפאדנװ האט עם אננערוםן — האט םמש געצעקט די פייננער. דערמאנט האב איך זיך אן אים, װען איך האב צוםעציק צוריק סיט עטצעכע טענ זיך צונעזזערט צו א שםיעם פון צװײ עצטעדע נאציציאנער ײדן, װעצכע קאנען נאך הײנט, נאך סעד װי פערציק יאד, נישט פאדנעסן דעם אצטן טור אצם נרעםטן פון די רעמאצטיקע אקטיארן אין ״דישן טעאטער, װעצ־ כער האט זיך אויםנעצײכנט םיט זײן דײטש־דעדן פאר די איבעריקע ״דיש־רעדנדיקע חברים. א־ן יענער צ״ט האב איך אויך נעהערס — אויב איך האב נישט קײן טעות פון ראובן אשר ברװרענו — רערצײצן, װי דער ״הנשר הנדוצ״, יעקב ארלזזר האט אמאצ אין דער ראצ םון ״אוריאצ אקאםטא״ מיט נרויםן פאטאס ארויםגעשרינן אויף הויך־דײטש: ״אך, מײנע בצונדע מוטער!" פארשט־יט זיך, אז אויב ײדיש ה״סט עם ״בצינד-׳, םוז עם אויף דײטש הײסן ״בצונד״. און אזא צעכער־ צעכקײט ד,אט סען דעמאצט נעקאנט הערן אין ײדישן טעאטער פון ־עדן אקטיאר, װעצכעד האט נעװאצט אויםנעמען בײם פובציקום אצם גריו־םער, נעביצדעטער קינםטצער. דעמאצט האט נאך נעהערשט די אנזיכט פון פרץ נװזאלנװנו?ז\, אז ״א נעביצדעטער מענטש, א בעצ־ כשרון — און שר״בן זשארגאן, זענען צוױי קאנט־אםטן אין אײן םוביעקט׳/ די צײטן האבן זיך זינט רעמאצט שטארק סארענדעדט... ביעצםקא ד״ר וז. בנורזןאװינזפו ״נײן, — האט נעזאנט מ. רובין — ם׳איז נישט םאר מיר. כ׳װעצ םא־ן צוריק!״ אין דער םרעםד מעג מען זאגן װאם טען װיצ, אבער ״בײ אונז א־ן אײראפע״ װ״םן מיד, צײדער, אז עם איז בײ אונז נישט בעסער, או־ב נ־שט עדנעד זױ א־ן דעם דארטיקן ײדישן טעאטער... אזרי צבי גרױבנורג נאך א הפםקה פון א צען ־אר איז װידער נעקומען קײן פויצן דע־ כאװוםטע־ ״ד־ש־העברע־שער ד־כטער אור־ צכי נדינבערג. אין ד־ אײפכרוױ־יא־ן פון רע־ ײד־שע־ ד־כטוננ א־ן פו־צן, אין די יארן 1921—1922, א־ו א. צ. גרינבערנ נעװען אײנער פון די כאציבטםטע ד־כטע־ א־ן פ־־צן ,און ז־ין בוך ״מעפיםטא״ — פון די נאענטםטע און נעאכטעטםטע װע־ק כײ דער ײד־שער ־וגנט א־ן פויצ;. א־ן ־ענע צ־יטן א־ז א. צ. נרינכע־ג געײען א־ינער פון די שאפנדיקםטע כוהות אין דע־ ־וננ־־ידישע־ צ־טעדאטוי־, מ־טנעארבעמ מ־ט אצע בע־ סערע שר־־בע־ און ד־כמע־ א־ן ד־ צ־טעראיר־שע או־סנאבן, אנטײצ נענוסען א־ן ד־ עפנטצעכע מאנ־פעכטאציעם פא־ דער ־ידישער שפ־אך און צ־טע־אטו־. שפעטע־ האט א. צ. נרינבערג עוקר נעװען פון פו־צן און אײך עוק־ געײען פון דער שאפנדיקער ״דישעד צימעראטור. א־ן א־יד־ש־אצ האט א. צ. גר־נכערנ װי נעפ־װוט ז־ך אויםצװוארצצען פון רעם ײד־שן שאפן אין ײד־ש, און א־ז אם־צו נעשטאנען נאענט צו ד־, פאר װעמען ״ד־ש א־ז װי א דארן א־ן אויג. מען האט או־ך איבערנעגעבן, אז דער מחבר פון ״מעפ־םמא״ זאצ האבן זיך אפ־ שאקצען פון ״דיש. אצחנן צ־יטצ־ן דערצ־יצט א־ן ״עקםפרעם״, אז די פארװאצטוננ פון װארשעװעיר ציטע־אטן־פאירײן האט ז־ך אפנעזאנט אײנצוארדענען אן עפנטצעכן קבצת־פנים פא־ א. צ. נ׳רינבערנ. ״שטײענדיק אויפ־ ־־כטיקן שטאנדפונקט, אז םען קאן זײן דער פאנאט־שסטער אנהענגע־ פון העכרע־ש, אכער מען טאר נ־שט שפײען ק״ן קצעק אויף דע־ שפראך פ־ן ײדן, װאס האט נאך עד־ה־ום אויםצושטײן אזוי םיצ צי־ות פון א־נעװײנ־ק און פון דרויסן״. א. צ. נרינבערג אבער אין זײנע נעשפ־עכן צײקנט עם שט״ן און כײן, ע־ װארפמ אפ אט די אצע בצבוצים און באשוצדיקוננען קענן א־ם. ע־ האצט זיך דורכו־ס פאר א ״דישן ד־במער, זואס ײדיש א־ו א שט־ק פ־ן זײן אײנענעם ״איך״, נ־שט צום אפטײצן, און דאס ײד־שע שאפן א־ז א־ם ד־ נאנצע צ־יט שטארק נאענט און אײגן. ם־ד װיצן נצויבן אין דער אויםר־כט־קײט םונם דיכטער און װיצן א־ם זען װידע־ צװישן ד• שאפער און בויער פון דער ײד־שעד צ־טע־ ־אטיר אומעטום, װו ער זאצ ז־ך נ־שט געפונען. א װיספיאנסןי־פײערװנ וזים א וזוװר השבל א־ן ש־יכות מיט דעם 25־טן ־ארצײט נאכן כאר־מטן פויצ־טן ד־כטער סט. װ־כפ־אנםק־ א־ז אין דעי װ־צנער ײד־שער רעאצ־וימנאז־ע פא־נעקוםען א גרו־סיעד אװנט, געװידמעטדעם שאפן פון דעם פויצישן ד־כטע־. עם זענען געװען פארט־אגן, עם א־ז אויסגעפ־רט דער צעצטער אקט פ־ן װיםפ־אנסק־ם ״חתונה״, עס זענען נעזוננען און ,־עצ־טי־ט געװא־ן װ־כפ־אגסק־ם צ־דער א. א. װ. ״דער אצנעמ־ינער א־ינד־וק — דערצײצט דער ״װ־צנער טאנ״ — א־ז נעװען, אז א־ן דע־ ײדישע־ נ־מנאז־ע ײערט געפירט אן עידנםטע א־בעט, װאכ ג־ט א־ן ־עזוצטאט או־סנעצ־יכנטע או־פטוען: און דעד מופר השכצ — אז ס׳א־ז זײער טרויע־־ק, װ־כאצד ב־י אזא םוםטע— האפטע־ א־כעט זאצ ד־ ג־מנאזיע נאך אצץ מוזן ט־אנן אויף זיך דעם עקצהאפטן הו־קע־ פון ־עבטצאז־קײמ״. נײ אװו אי\ אײראםע דער כאקאנטער ״דישער אי־ט־סט מנחם רוכ־ן, וואם האט גע־ שפ־יט א־ין צ־יט אין רינע און ־כפעטעד א־ן ווארשע, אז־פנעפ־דט דא־ט און דא א ריי פיינע או־פ־רונגען, האט םא־כראכט דעם צעצטן ־אר א־ן אמע־־קע, װיוה־ן ער א־ז אנגאזש־רט געװא־ן דורך די דאר־ ט־קע טעאיטע־־ר־רעקטארס. איצט א־ז ער צור־קנעפארן קײן אײדאפע. ער האט ז־ך אין אמע־יקע יג־שט נעקענט א״נצעבן, און דער נ־ו־ ־ארקע־ ״פארײערטס״ דערצ־יצט, אז ער האט זיך נ־שט נעקענט צופאסן צו די װעגן און מעטאדן םון דעם דאדט־קן ײדישן טעאטער. ״כײ אונז א־ן אײראפע — האמ ער זיך געקצאנט — שמודידט מען א נײע פ־עסע מאנאטן־צאנג, מען אדבעט, מען יענדעדט װען נויט־ק״. און א־ן אםער־קע וױיםט מען נ־שט מיט א צװײ װאכן פר־ער, װאס מען װעט שפיצן, א־ן װעצבער ראיע דער אקט־אי דארה אויםטרעטן.