Literarishe bleter · 1933-01-01 · 1 (1.1.1933) · p. Seite 8

וױזבראריטכ בד<ז<זוז\־ וגײ■ ז (•452.) 8 זייט א שםו עם מיס אודי עב י גדיננערג אצע אידעישע אומענצעכקייםן, — װי עם דוםז עס די םעגטשן, זוןזם שטײען מחוץ די גרעכעצן פונם נײםט — רעאצע מענצעכקײסן. וז. צײװיק, צמשצ, איז מיר אמנאענטםטן. מיט א מענטש װי ער און זײנפ גצײכן װאצט איך םיך נעקענט אדורכרעדן און עד װאצט מיך םאד־ שטאנען און מײן רערקענמעניש־פראצעס. װאצט ײדיש נעהאמ זײנע ד׳ אםות שװארצערד, װאם הײםט אויח פו־אםט צשון הײנז, װאצמ ק״נעד :ישט געקומען אויד אט דעם שװארצעדד צו פצאנצן שפראב־ צעכן העברעערטום. און םון איד װאצט קײנער נישט אװעקנענאננען צו זוכן אנדערע אינזצען םאר א נישט אײנענער שפראך. װאס הײםמ האבן שװארצערד — אין יאר 1932 באצײכן איד מיט טיפן האדצװײטאנ, אז די ײדישע קוצטור נעפינט זיך דא אין א דענדאדאציע־צושטאנד. און שוצדיק זענען נישט די ײדישע םאסן, נאר די ײדיש־װאדט־פירע־ מען פראװעט צנבי ײדיש דאס, װאם עם פ־אװען צױניםטן צגבי העברע־ש — ״חיבת־השפה״ און מימ איײ;ענע ק־נדעד ,״עדמ מען גויש . םיד זענען א ראםע פון אזוי םיצ און אזוי םיצ יארן אצט. מיר זענען געבציבן בײ די אצע אײננשאפטן, װאם באצײכענען א ראםע, און װעצכע נײען נישט פארצוידן און זענען תסיד בוצט, אין װעצבע שפראבצעבע צבושים זײ זאצן נישט אויפגײן. א יהודה הצוי אזוי זוי עד איז — מיט זײן דיכטערישן טהות — איז ער דען אנדערש, זוען א דיבטעד אין ז״ן מאם װאצט געװען אין ײדיש? אײן קוצ נײט םון דער ראסע, דאס קוצ םון בצוט פון ״םמעמקים קדאתיך ה׳- ביז צײ־ װיקס ״צידער פון אוסקום״. איז עם דען נישט דעד אײנאזנאײנציקעד קוצ פון טיפםטן ײדן־װײטא:, מענטשצעכע!נעהויבנקײט און נעםאצנ־ ק״ט, צײטערונג? ס׳װאצט ז״ער טדויעריק ניעװען צו נצויבן, אז אין דע־ אטמאםפעד פון ײדיש דענקען און שאפן קאן האבן די אויבעד־ מאבט די אויבערפצעכצעכע מײנוננ פון פאדשײדן פאציטיש־אדיענ־ טידטע ־חירים, װאם האבן מיט דעם נ־יסט פאר זיך קײן גיעמײנזאמם נישט, נאד דעמאצט װען דעד פאדטײ־אפאדאט דאדך דאס ״נ״םטיקע״ אצס רײץ־םיטצ און נישט מעד. — מ׳איז דערװאקםן אין ײדיש — עצ בצ פנים — יח־דים — צו א טיפעדן באנעם פון אט די פראבצע־ מען, װאס זענען נוגע דאםע, אירע נ״םטיקע קאמפציצידטקײטן און שעפעדישע קאמפצעקםן, װאם ביצדן נישט צוציב איד װיצן, נאר צוציב פארשײדענע אויםערצעכע קאנױנקטורן;אין דער נעשיכטע פון איר ט־אנישעד עקסטעדיטאדיאצק״ט באין בד־דה אין פאדשיידענע שפדאכ־ צעכע צבוש־ם. אװדאי און אװדאי האט די בבורה נאכן או־םהעד פון העבדעיש פון שפראכצעכן אומנאננם־צבוש ב־י דער ראסע, ד• בבורה פון אצע יידישן דעד אמת־שפדאבצעכעד יידיש — ײדיש־ צשון, װען די נרעםטע טײצן פון דעם דאםע צעבן זיך אוים מיט דער שפ־א־ * איך באדויעד שטאדק, װאם א־ך האב דא נישט אנגעטדאפן אין װארשע א קאנצענטרירטן קאצעקטױו פון ײדיש־דענמדיקע און שאפנ־ ד־קע בחות, מיט װעצכע איך אצם אזעצכעד ײי איך בין אן רי צונע־ קצעפטע ציטאטן־צאטעם אויף מײן פצייצע, זאצ זיך מיט זײ װי מיט חברים פון אײן ״רךציטעראטור קאנען צונויפדעדן איבעד די ביציקע צײטוננם־קעפצעך, װאם שטײען מחוץ ד• נדענעצן פון אננעװ״טיקטן ״דישן שעפערישן נײסט. יא, דעד םקאנדאצ ואדום מיין װעצן דעדן אויםפידצעכער איבער אט די ענינים... און איך בין דאך נדאד נעקומען אהער ארויםצונעבן א זאםצוננ פון אצע מ־ינע ״רישע זאבן, װאם האט נעדארפט כוצצ זײן אויך זאכן, װאס זענען בײ םיר אין מאנוםקריפט, צװישן אנדערע א בוך, װאם הײםט ״ב״ם דר״סיקםטן טויער״. א מענטש, װאם האט נאך אזעצבע ציטערארישע ״שװאבקײטן״ — װי מײנט איר — האט זיך געקענט אויםח־יקן ״נבזהדיקער זשארגאן״? װען אנפאצעד, גרע־ סעדע אין צאצ װי די, װאם םעשה־אינקװיזיטאדן רוםן איצט ״צא יבא בקהצ״, װאצטן זיך אנטקעגן ם־ר קעגנשטעצט — װאצט איך זײ נעהעדט און אװעק פון ״דיש? נישט די אנפאצער בין איך שוצדיק א דעדקצערוננ און נישט אין זײערע הענט ציגמ טײן חצק דיכטוגנ אין דער ״רישער ציטעדאטוד פון נעבטן, פון הײנט און פון מארנן. א. ב. אודי צבי גרינבערנ — דעי־ העציש־דויטער קאפ מ־ט דעם צײדנ־ דיקן נעזיכמ. תםיםות־קצוגע או־נן, װאם פארמאנן אן א שיעד שעמעװדיקײט און שטאצצק־יט. בעם־טצעכקײט און קנאות. אט שטיצ, ציב, און אט בײז, אויפנעצאדנט. צ־ריקער און צעםמעדעד. א צע■ יאר געײען וױיט, אפנעדיםן. גאר אין אנדע־ע עוצמות. אפטמאצ — שוין;אר א פדעמדע־, א יענע־װעצטיקעד, און אט — א באגעגענ־ש, דע־ ע־שטער צונויפ־ײד, און פעדעם פעסטע ציען זיך ה־ן און צוריק. נעםײנזאמע װעצטן. יידישער דיכמע־ מיט װײטיקן און װונרן פון דעם ״דישן מאד־ערנעם מענטש, מענ ער זײן דא אדע־ דארטן. פון דעד זײט נדענעץ, אדער פון יענע־ ז״מ. זײן צעבנם־װענ א־ן רע־ ד־בטוננ איז גענאנגען רורך פצאם און פײער. זײן דיבטוננ — אוים־ נעשדיי פון בצוט. און אן א ש־ע־ באאט־שעם אין ד־עם שאפן, װאם װײםט נישט פון מאםן און נ־ענעצן. נישט ער האט נעזוננען, נא־ ארײנגעש־״ע; א־ן דער ײד־שע־ צ־טעראטוד, א־־יננעשצי־דעדט װ־ע- טעד, צ־דעד און פאעמ־עס. ד־ער ציטע־אד־שיער קאמע־טאן א־ז א־ם פ־־עמר. זיצט מען בײ א טישצ און מען שמויעסט. און אור■ צבי נד־נ־ בע־ג רעדט ם־ט דער צױצקע אין מויצ: איך בין א־ן די צען ־אד נישט אװעק פון דער ־יד. ציטעדאטור. כ׳תאב געצ״ענט אצץ, װאס עם א־ז דע־ש־נען אין פויצן און אטע־־קע, זיך אויך אינטערעםירט מ־ט דעם ײדישן שאפן אין רוםצאנד, — דעד װענ פון מאםקװע אין ידושצ־ם א־ז נארנ־שט אזו־ וױיט. איך א־נטערעם־ר זיך מ־ט דעם אצעם, װי םיט מײן אײננם, און עס איז זעצבםמפארשטענדצעך. ב׳האב עפעם א חצק א־ן דעם. איך האב א־ן ד• ־ארן נ־שט געדרוקט ק״ן ײדישם. א־ז עם קײן באװ״ז נייטט, אז א־ן מ־ינע ״פעקצעך״ נעפונען זיך נ־שט קײן דיב־ טער־שע ״י־קות״. אװדאי האט נורם נעװען און א־ז נו־ם דערצו — מײן נישט געפינען ז־ך אין ד־ ערטע־ מיט א ״דיש־רעדנדיקן ישוב.— א־ן ארץ־ישראצ, אין דעם צאנד, וװ א־ך בין געגאנגען צויט אידעישער דערקענטעניש זיך אײנצוגצידעדן א־ן ז־ין אויפבו־־פראצעם װי א נא־־ מאצער ם־טנציד פון א נאצ־אנאצער באפרײונגם־באװענונג, האב איך מ־ך נעשטעצט אונטע־ דעם ד־קטאט נישט פון אב־עקט־װע באדינ־ נוננען, נאר פון דעם או־פבו־־פראצעם, װאם שט־יט אונט־ערן צ־יכן,— צ־ םען װיצ, צי מען װיצ נ־שט — פון העברע־ש־שפ־אבצעבן װידע־־ געבורט. קצאר, אז די װאם צ־ען צו דעם ײעצט־טײצ, וװ א־ך בין גענאננען, נײען ממ־צא צו העברעע־טום, װעמעס שװאירצערד איז דאם צאנד, װאם זײ װ־צן באוװינען. א־דעיש קאגען מעגטשן און גאצ־אגאצע קאצעקט־מן ז־ך פיצן און האבן א רעבט דערויף זיך צו באטראבטן אצם םװוע־ענע זעצבםט־ שטענדיקײטן, פא־ װעצבע ערצעבע א־דע־שע קעננער פין אנדע־ע װעצט־אגשוױנגען מוזן האבן פארשטעגדענ־ש אדער אמזױינ־קסטן טאצעראנץ. נ־שמ איך, דע־ יחיד, האב באשאםן אט דעם ״םעאנס״, א־ן װעצבן ם׳װערט בײ א ״מ־סט־שן צ־כט״ ארו־םנערופן דאס טו־ט־;עװארעגע נאצ־אגאצע העברעערטום. נאר אנדערע נעזעצן א־ן א גא" נאד נ־שט ק״ן מ־םט־שן ציכט האבן דעם רעגעםאנם פון העברעעדטום אויף חעברע־שן שמאדצערד א־ו־םנערופן. צוצ־ב דערקענטענ־ש אדער צוציב אײנעגע־ הארץ־ע־ד־צ־טערג־ש האב א־ך מיך אגגעשצאםן א־ן אט דעם רענסאגס־פ־אצעם. אבער דאס האט מיך גישט געהייםן צו פארצײקענען אײגענע טייצן פון ז־ך נופא. האט ממיצא נישט געקענט ז״ן אזא פאצ אפ־צו בדמױן — א קצע־ פון צײקעגען און בארצ״קענען ײדיש — דאס, װאם איז מײן א־יגנס. זינט א־ך בין אין א״י, האט מען אנגעהױבן אנצורופן ײדיש — ײרױמ. דערפא־ טאפע מוגדערט מ־ך, מאס דאס, װאס ב׳האב גישט נעשדיבן זוענן ײדיש, וױיםט מען בובשטעבצעך (צמשצ, ״נבזהדיקער זמארנאן״, װי די בונד־שע און אנודהשע צײמונגען שר״בן מ־ר צו גענוי אפ־צו מ־ט נענזנפ־םצעך), אבעד דאס קאנקדעטם און פאז־טימם זוענן דע־ ײדישע־ ציטעראטור, װאם ב׳האב יא געשריבן — דאס מערט נישט נעבדאבט. — מםתמא איז דאם ארט נורם — ב׳קום דאך נישט פון האנאצוצו, נאר פון אדץ־־שראצ. איך האצט, אז ד־כטער זענען נישט בצו־ז צידצ־שרײבער, נאר טיף־דענקנד־קע מענטשן טיט תהומות אין ז־ך, אונטער װעמענם שטערן עם ש־־יט ד־ער אדצער פונם נעדאנק. אין אזא ציטעראטוד־ אמםאספע־, װו אזעצכע געפונען ז־ך א־ן.נ״סט־קער טעטיקײט װע־ן