Literarishe bleter · 1932-12-23 · 52 (23.12.1932) · p. Seite 835

זײס 835 ס־בות םון סראנקתײטן זענען םיל ס*)מפליצירטער, װי דעד מחבר צערנט דעם ל״ענעד,?זז די סראנסה־יטן, װעצבע ער ה>*צט, אז זײ סוםען םון ״םיזישע״ םיבות, זענען פשוט צוםעאיסע אומנציסם־םןזצן; אז ס׳זענען םאדאן א דײ סראנקהײטן םון םאצ־אלן כאראסטע־ אא״װ. װען שוין װעצן סורץ דעםינ־דן ד־ אצנעמ־ינע ם־בות םון קראנסהײטן, װאצמ םען נעדארםט זאנן, אז די סיבות םון סדאנקהײטן סאנען סומען םון דרויםן (עסזאגענע) און פון אינעוױיכיס (ענדןו־ נענע), און דע־נאך דאס דערסצערן גענויער. װארום ״ם־זישע״, ,כע־ ם־שע- און ״םיקראב־שע־ סענען זײן אין ב־־דע גרופעם ס־אנקהײט;. יאננדיס זיד װ־־טער נאך צוטר־טצעבס״ט און מײנענדיס, אז דורך דער םארא־ינםאבוננ װעט דער צײענער באסומען א פא־שטענר־ לעבן םא-־ א־ם באנר־ר װענן די נעזעצן םון רער נאט־ר, טראנט דער מהבד םארקערט ארײן אין מוח םון צײענער א נאנצן פצאנטע־ םון םאצשע ־ד־עות. אװ־ א שט־יגער, רעדנד־ס א־ן 5־טן קאפ־טצ װענן ״ירושה״ (דאס ם־ינט -- ־רושהדיסײט), שר־יבט דעד מהבר: ״אנשטאט צו שטוד־רן דעם נאנצן םענטשרעכן סערפע־, בדי צו װ־סן, אין װאס עס באשט־יען זײנע רעבנם־פונקצ־עס, איז גאוץ געװג(?) צו טון דאס מיט א־ין מ־ס־אסקאפ־שער צעא םון ארנאנ־זם, װײא דאס, װאב א־ז אננעצ״בנט םאר דעם קערפער ארם גאנצן, •װערמ או־ח דעם זערבן אוםן או־םנעם־רט פון דעם סרענםטן טײר — םון דער צעל־ (ז. 44). װאם םארא סרארן באנדיןי קען שו־ן רער רײענעד באסוםען םון אזא דעםיניציע! אפנעבנדיק גאנצע 4 קאפ־טלעך דע־ םראנע װענן ־רושהד־ס־יט. דע־־צ־־רמ אונז דע־ מחב־ װאם װ־־מער, ארץ מאדנערע זאבן. ע־ װ־־ס, אז דער נ׳־ו־סער דארװ־ן האט אמאצ נעמ־ינט, אז א םדו־, װאם האט ס־נדער מ־ט א מאן, סאן האבן ק־נדער מ־ט א צװ״טן מאן, װאם זאאן ז־־ן ענרעך צ־ם עדש־טן(!?) ז. 48. און פארטיפנדיס ז־ך א־ן יז־טן סא&־טר א־ן ״מעבאניזם םון ־רושה״, ש־־־בט ע־: ״מען סאן זאנן, אז דאם, װאם רע־ מענטש שײדט םון ז־ך אוים או־ף צ־ םאדאײב־קן ז־ין מ־ן, שטעאט מיט ז־ך םאד א םורשטענד־סע ם־נ־אטו— םאד&אענעדטע סאפ־ע םון אים אאײן. װען ד־ װ־םנשאםט זאר האבן דעיןדײבט א שטא־סן םארנ־עסער־ננם־אפא־אט, אאמ־ד זאגן א מ״ א־ארד מאא שטארקערן םאר דעם א־צט־סן מ־קדאסקאפ, וואאט מען אםש־ א־ן ־עדן נעשאעבטאעבן אויםםאום םון מענטש נעקאנט זען ד־ םואקאםע אפשפ־גאוננ(?) םון א־ם אאײן״ (ז. 53) — אז אאם־ר זאנן אין ספערמאטאזאאיד װעאן מ־ר אמאא סענען זען א ״םוא־ שטענד־קע אפשפ־נאוננ״ (ד״ת א ם־ן מיסרא־םאטאנראם־ע?) פ־ן דעם קינםטיק; דע־װאססענעם מ־ט דער נאז, או־ערן אד״נ? או־ב ״נעװ־םע װעדעם םארמעדן זיך דודך ר־רעקטעד שפאאטוננ פון זײע־ע סע־פע־ם; דעד װאדעם הו־בט אן צו װערן א־ן דעד מ־ט םון זײן גוף, ב־ז ער צעד״םט ז־ך או־ױ צװ־יען, און פון בײדע העאםטן װעדן דאן צװײ רורות״ (ז. 54); אויב ״א־ן מאנן קעז ז־ין אן א־בע־םאום םון עםין״(?); אויב ״אוםנעםער דאם זעאבע (ד״ה דאם נ״ט־אא־ז־רן םון וארציוייעדם םון מאננזאםט ד־־ך א״ננעמע; סאדע — צ. ש.) סומט םאר, װען צװײ או־םםאוסן םון םארש״דענע נעשאעבטן קומען ז־ך צוזאמען״ (ז. 54); או־ב דאס א־ז אאץ װ־םנ־ שאםטאעכע פאפואאריזאציע, א־ז טאקע בײ נאט אאץ מענאעך און פאפיר פאדטראנמ אאץ. אבעד צו װאם מ־שט דא א־־ין דער מחב־ מ־טאמאא סעסס־עאע ״אומנא׳־מאא־טעטן״, םון װעאכע עם איגסיברענוירסי אונז אין דעם פאא אײנע, װאם װערט אננערוםן — ״בעסמיאא־טעט״? ״די דאזיקע סדאנקהײמ באשטײט א־ן דעם, װאם דער מענטש האט געש־אעבסאעבז םאדקעד ם־ט חױת, הו־פטזעכאעך מ־ט ה־נט״ (56). ז״ער אן ״א־נ־ טערעסאנטע״ און דעד עיסי אססועאע טעמע, װאם װעדט אם־או נ־שט דעדמאנט אין ס־ין אײן םעקס־עאער פסיב־אט־־ע! א־ך ם־ין, אז ם׳װעט זײן גענוג צו מאטעדן דעם אײענער מ־ט ציטאטן םון ד״ד שט־אמאנם בוך. אנב, בד־ נ־שט צו פטרן סײן א״ בעריקע צײט, האב איך אאײן שוין װ־יטע־ נ־שט נעאײענט. מ״ן ארטיקא א־ז באויז א צושט״ער צו דעם, גגי םירארפג גיטסי גנוטריב.' גג<גר\ פאפואער־טעדיצינישע ביבער, װ־ ס׳דא־פן זיך םא־ דעם נישט נעםען נישט ס״ן בארוםענע פעדזאנען, אפיאו מיט א נוטער םעדע־, און װ• ד• ״דישע םאדאאנן דאיםן א־ן הײנט־קע שװע־ע צייטן פאדן ײדישן בוך זײן אויםסאײבעדיש ב״ם נעבן זײע־ םירמע א װעי־ נעד־ם׳א־ז אויסנאבע. ם׳פארשטײט ז־ך, אז א־ך סען ד״ר שט־אמאנס בוך גיטסי ר< ־ ןןזגזנגגרירג צג ןגיפ\. ר״ר צ. פזאבאר ריסינגרארינמננ רלעװנגר גגגו. 52 (גג*) אויף רער זעאבער ז״ט איז נאנץ איבעריס ארײננעפאאגטערט אײנע םון ד־ השערות װענן דער טובה םון דער ראס־סדאנסהײט. נאײך נאך דעם נײט א זאץ: ״אײנער םון די װיכטיסםמע םאןסיארג(?) אינם פעריאד םון װאססן, און דערנאך אין אעבן םון סערפער, איז דער םקעאעט״. דער םסעאעט איז נישט סײן םאסטאר, נאר א טײא םון סערפער. א פאאנטער אין די םותות םון די אײענער סען אנפאכן דער םארגאײך, אז םסעאעט (״דער םונדאםענט און טרענעד םון קעדפער״) צוזאםען מיט די םוםסואן זענען ״דער אאקאטאטױו םון ארנאניזם״ (ז. 23). אםשד נ(4־ זאאן די װענט און די רעדער םיט די אססן פון װאנאן םאדגאיבן װערן פיטן םקעאעט און די טוםסואן? םארװאם זאא דער טאנן, װאס באסוםט שפײז, נישט םאדנאיכן װערן טיטן אאסאמאט־װ, װאם װערט באהײצט םיט קויאן? דער נאױוער דאקטאד םײנם, אז הױת דער אאסאםאטױו באװעגמ זיך, סען םען אים שוין םארנאײכן םיט די םוססואן און די בײנער פון םענטש, אבער דער אאקאםאטױו רירט זיך נישמ אאײן; ם׳םוז זײן א טאשינ־םם און א הײצעד. אםשר א־ז נאר דער אאקאטאטױו דאם ״הארץ״ און דער ״טוח״ םון צונ? זײט־זשע םארזיבטיק ט־ט פאר־ ד׳״כן און פאאנטערט טיט די נישט דעם אײענער! אויח דער 24־טער זײט דערװיםט זיך דער אײענער, אז ״ענדאעך סוםט דער פעריאד םון םיזישער תיםסײט םון טענטשאעכן סערפעד. נאך 25 יאר איז די םואקאטענהײט פון ארנאניזם א נעזעץ. רא, םאדשטײט(?) זיך, איג די פרגי א\ אגינגגאנז״. װי נעםעאט אײך די 50% אויםנאםען םון נעזעץ? שוין נישט רעתדיס, אז דער גאנצעד נעדאנס איז נישט ריכמיס. בערך צו 25 יאר ענר־קט זיך דער פדא־ צעם םון גגא?נז\ (ריכטיסער רנזרגגאגנזג װערן) םון די בײנער םון טענטשאעבן ססעאעט (אין םארבן), און דאס א־ז םײ בײ םרויען, ם־י ביי מענער. אויף דעד 25־מער זײט נעםינט איר אזא זאץ: ״דער נזנזגנזננג דאדף אוםבאדיננט סוטען צוהיאף דעם אפגעשװאכטן גננרפנזר, אם־או װען אויםעראעך זעט זיך רי אפנעשװאכטס״ט נישט אן. דעד נעזונט־ צושטאנד א־ן רעם דאזיסן פעריאד איז... אן אויבערםאעכאעכעד(?)״. ם׳איז נישט אװי א״כט צו םארשטײן, װי דער טענטש סוםט צוהיאף דעם קערפער, און װי דער נעזונמ־צושטאנד סען ז״ן אן אויבער־ םאעכאעכעו־. אין 3־טן סאפיטא רעחט זיך װענן ״די םונסציעס םון ארנאניזם״. אויף דער 27־טעד ז״ט װיא רער טחבר בערך זאנן, אז אין הויז־ האאט םונם ארנאניזם איז — אזוי װי אין א נעװײנאעכער באאעבא־ ט־שסײט — דאם םארדינען (די הכנםח) שװערעד אײדער דאם אוים־ נעבן (הוצאה). דאם װאאט אםשר נעװען ריכסיי^ נאך בעםער װאאט נעװען צו זאנן, אז די הוצאה דאדף הארמאנירן מיט דער הכנםה. איך וױיס נישט, צי דעד מחבר האט דאם נעם־ינט. שרײבן שדײבט עד אבער אזוי: ״װי א־ן פראסט־שן אעבן, איז אויך דא, אין דעם עװזגדיגגז פג\ ףיגיאראגױז(!?) דאם דערװערבן שװעדעד, װי דאם פא־- שװענדן. װי א־ן פראסטישן טאנ־טענאעכן אעבן, איז אויך דא, אין דער םונקציאנ־רוננ םון ארנאניזם, דאם או־םאדבעטן םון םארמענן נישט אן ערך סאםפאיצ־דטער(?), װ־ דאס אויםנעבן דעפזעאבן םארמענן״ (ז. 27). ערשטנם צעטישמ דער םחבר די םיזיאאאנ־שע פואצנגםג, װאם סומען פאד אין מענמשאעכן אי־נאניזם, פיט ״דעם גלגסיגריגנג םון םיז־אאאגיע״. צװייסנס, איז דער נאנצער געדאנס אנמרי פאלגגג, דער פראצעם, אאמ־ר זאנן, םון אויםעטעםען די ןםארנוצטע אוםט (מימ סויאן־זו־ערס) איז נ־שט װײניסער סאםפא־צ־דט א־ידער דאם אײנעסעמען םדישע אוםט (מיט זו־ער־שטאםן); אדער דאם אוים־ טײאן םון ארגאניזם די נ־שט׳נויטיסע שמאםן (דודך צאה, חשתנה, שװײם) איז נישט װײניקער סאטפא־צירט אײדער דאם אײננעםען און פארדײען שפײזן און נעטראנסען. זײער פדימיטיװ שמעאט פאר דער מחבר םארן אײענער ״די םיביות םון סראנסהײטן״ אין 4־טן סאפ־טא. ״הנם אאץ איז ארנאני־ זירט או־פן בעםטן אוםן, און ס״ן זאך איז אין דער נאטור נישט נע־ שטעאט(?) נעװארן אן א באשט־טטן צװעס און צ־א(?), איז דאך דער טענטש אפטםאא א סרבן םון סאטאםטראפעס(?), װעאכע סאנען נרופירט װערן אין דרײ באזונדערע טינים אדער סאטעגאר־עם םוז אודזאכן פאד סראנסהײטן״. דאס זענען: ״םיזישע אורזאבן״ (ס׳םאאט א שסײן, ם׳צעבדעכט א םום אד״נ), ״כעטישע״ (נישט סײן םריש עםן אד״נ) און ״ם־סראבישע״(סאעפיסע סראנסה״טן) ז. 41. ם׳װאאט נעותן צו אאננ דא אויםצוװײזן, אז די װיםנשאםט איז שוין אאננ אװעס סון רעם סעאעאאאגישן סוס אויף וי נאטור־נעזעצן, אז רי