Literarishe bleter · 1932-12-23 · 52 (23.12.1932) · p. Seite 834

רי<ז(זו£\ײ<8(ן 1רר(\סי<ור גץװ. 51 ■< זײט 834 טידט אויז* דעם העד שול*ז. דעד הער פרןזםעםאר צײסנם דערבײ אנמ׳טידן, אז זײן עסםפערימענט, זײן םעדום, איז נעווען די ד־רעסטע, באיצדיסע םיבה פון הער ישוילצס טויט. אייר די עסספערסיזע פון די נער״כט־םפעציאליםטן האט נ־־פט נעסענט ארויםברעננען, אז די אײנ־ ׳עפ־־צוננען פון דעם פראפעםאדם סעדום האבן עס דירעסט נעבדאכט אדעד פאדשנעצערט דעם טױט. אויב סיר סענען דעריבער נישט זאנן נעװיסנהאפט, אז דער הער פראפעםאר האט מיס זײנע עסםפע— מענטן אוםגעבדאכט א מענטשאעך אעבן, סענען םיד אבעד, נאבדעם, װי מיר האבן אויסנעהערט דעם אננעסלאנטן, מ־ט זיכערסײט זאנן, אז װאצט עד צוציב זײנע עסספעריסענטן נעדאדםט אוםברעננען א מענטיטצעך צעבן, און נישט נאד אײן צעבן, װאצט ער ז־כל־ זיך נ־שט אפנעשטעצט, װייא דעד םענטש א־ז פאר דעם הער פראפעםאר, װי אויך פאר אנדע־ע פ־אפעםארן פון דעם סארט, נישט הײציס, נישט סײן צוועס פאר זיך, נאד א מיטצ. האבנדיס דאם אין זינען, האבנדיק אויםנעהעדט די אנסצאנע אזוי נוט װי די פארפײדיןװג, צײנ איך איצט אדויף אויה אײך, נעשװוידענע דיכטער, די שװעדע אויפנאבע נרינטצעך צו באסדאכטן די אנקצאגעס קענן דעם הער פראפעסא־ און ארױפברעננען א נעדעכטן אודטייל, און ײיםן זארט איד, אז דער אורטייצ װעט זײן דער אודטייצ ני׳טט גאר סענן אדעד פא־ דעם פ־אפעםא־ דא, נאד פאד אונז אצעםען, פאר דעד קוצטור. די צײעלף נעשװוירענע האבן זיך צוריקנעצויגן אין דעם בא־ ־אמיננס־צימער. די דינע װענט פון דעם באראטוננס־ציםער האבן דודבנעאאזט אפנעדיסענע קצאננען, װערטעד. עם האט ז־ך נעהערט: בא־באריזם, װ־םנ׳ט־אפט, סולטוד, ה־יציק, ביז ענדצעך ד־ קוצטור האט נעז־נט. נאך א סורצן י׳טוב־הדעת האבן די נע׳טװוירענע ארייננע־ ט־אנן רעם אײנ׳טטימיסן אורטײל — שולדיק. דאס חשובע פובציקום האט דעם אורט־יצ או־םנענומען מיט נדוים בײםאא. װעד עם האט א צופד־דענער ז־ך נעאײצט אהי־ם, און װער עס האט זיך נע׳טטופט צום ׳טטאט־אנסאאנעד אים דריקן ד־ האנט. דער ׳טטאט־אקאאנער האט נעענטפערם ־עדן מ־ט א װארעמען האנט־דדוס, דעדבײ האט א־ן זײנע אוינן און אדום מויא נע׳טפיאט א פ־ײאעכעד יטמײכא: מיט א פדאפעסאר הינמע־ די ק־אטיעם איז שוין פארן ױד־םט נישט אזוי שװעד אי־ױםס־יכן אויפן ריכטער־׳טטוא. א :אר־שע אומה די פדאפעםאדן. אן און פאר ז־ך זענען זיי נישמ װערט קיין אויםנעבאאזן אײ, אבעד אאם מיטא צ־ א דיכטע־־שטוא קומט אפ־או א פראפעםאר אויך צונוץ. מיק. ד־ העדן שואצעם אן דאקעם, זײ אאזן ס־ר פדײ נײן, זײ קענען װעדן ם־אאזאםן, ־וד־םטן, שטאטם־אנװאאטן. — און װי האאט עם ם־טן העד פדאפעסאר נופא? איך האף, דע־ הער פ־אפעסאד איז פואשטענדיק געזונט און א־ז פאר עקםי פע־־מענטן נישט װיכטיס, נישט אזו־ װיבט־ק װי א שטשור אאנםאאם, װאפ? — א דאקטאד איז דע־ ע־נםטעד פאצ־ענט. װעאכעד ם׳א־ז אדװאקאט א־ז בעםער װי דעד בעסטער פ־אפעםא־ פאר עקספערי־ מענטן, אבע־ װען אדװאקאטן פעאן או־ם און אױף חױת א־ז םאד־ כאטן, דאן איז א דאסטאר א־־ך נ־ט. א־ך האב שוין פריער דעדמאנט א דאקטא־ װאם האט או־ף ױ־ עקםפע־־מענטירט, און א־ך קען א־־ך דע־צײאן פון א םך אנדע־ע. דא נ־שט אאננ האט א ד— נאאדמאן א־ן ײאש־ננטאן עקספעד־מעגט־־־ט או־ױ ז־ך, :עאטעמט שװער א האאבע שעה נאכאנאנד, ב־ז ע־ האט :עסד־נן קאנװואס־עס, הענט און פ־פ זענען א־ם פא־שט־־פט :עײאדן, דער .־וקנבײן האט ז־ך א־־םנעבױנן... — נו יא, ד־ נאאדמאנם פין װאש־ננטאן, — האט דעד אנ־ קיאנע־ א־־אנ־ש יאמעדקט. — פ־ן דעם, װאם ד־ :א^דמאנם האבן נעט־ן א־ן ײאש־ננטאן, האבן נע־ע־ט ד־ פ־ױדענבע־נם א־ן הײדע4בע־:, און :אנץ מענאעך, אז װען אן אדװאקאטם א ק־נד ײעט ס־אנק װעדן א־ן סענינםי־ער:, ײעט עם א דאינק דעם :עהאי׳פן װעדן, ד־ :אאדמאנם און פדוידענ־ בע־נם האבן נעס־־נן קאנװואם־עם, עקספע־־מענטירנדיס אויף זיך, כד־ װען א ס־נד װעט ז־- װאדפן אין קאנװואס־עם, טעטאני רופן מ־ד דאם או־ף דעד מעד־צ־נישער שפ־אך, זאאן מיר גא״ך סענען העאפן. דע־ שפאס דע־י־י איז, ײאס װען;ארדםאן איז צונעטדאטן צ־ דעם עקספע־־מענט, האט ע־ נא־נ־שט נעסדאכט װענן סינדער, װענן מעטא;־, עד האט נא־ :עזוכט ד־ װידק־ננ פון עם־ד אויםן מענטשייעכן קעדפעד. נײן, מ־יד ײ־סנשאפטס־רײט זענען נ־שט קײן א־דעאי׳יסטן, ״אידעאאיזם־׳ אאזן מ־ד פא־ ד־... אדװאקאטן. דע־ ־־כטע־ האט א ק6אפ נעט־ן מ־טן האמע־: דא איז נ־שט ס־ין ײע־טע־־נעפעבט צװישן שמאטס־אנװאאט א־ן פ־א&עסאר. דא האנד^יט ז־ך אום א װ־כט־קע־ פדאנע: א־ז דאם מענטשאעכע אעבן, מענ דע־ מענטש ז־ין נעז־נט אד־ע־ ק־אנס, ה״איס; איז דער מענטש א צװעק פא־ ז־ך, אדעד דעד מענטש א־ז א מ־טא, װעאכן יעדער נוצט או־ס פאר זײן צװעק. דא שיטײט פאיי אײך דע־ אננעקאאנטער. דער העד פ־אפעםאד האט אאײן צונענעבן, אז ער האט עסםפערימענ־ דאס ביד, װאם כ׳ד־זאב אהארשט איבערגעל־ײענט אויטמאבן, או־ב ם׳װאאט נישט נעװען זייעד פיא װיםנשאפטאעכע נרײזן (אויב נישט צו זאנן עם־הארצות), װאם איז נישט דעראאזבאר אפ־או אין א פאפואעדן בוך. באשידײבנדיס אין 2־מן סאפיטא די םטרוקטור פון מענטשאערן קעדפער, םאײסט זיך דעיד מחבד צו דערקי׳עדן דעם אײענער, אז רע׳ קעדפעד (ריכט־קער ײאאט נעזאאט זײן — ד־ נעװעין) באשס״ט פון קעמעדאעך (עד זאנט ״צעאן״), דאס װערט אבעד נעמאכט זײער אומנעאומפערט. אזוי א שטײנער אײענען מ־יר: ,־עדע זאך, װאפ ױעדט אפנעשאצט, נעװוינן אדער נעמאםטן, דארף האבן אן איינס, מ־ט ײעאכן די אויםמעסמוננ זאא קאנען םארנאיכן װערן. אזוי צ. ב. זענען דעד אײא און מעטעד אננענומען אאם אײנםן פון שטח, דעד אונץ און נראם אאם אײנםן פון װאנ אז״װ. די <זײל\ פ\\ זןנזרפעד וזאב\ אױג א\ אײגפ, און דאם איז — די צעא״ (ז. 21). פון דעד דאזיקער דערסאערוננ מוז נעבעך דער ײדישער אײענער ארויםטראנן דעם אײנדרוק, אז דאס?(ײומרל איז באויז א באדיננטע נרײס, און נישט קײן יפז פאר ויך, װ־ דאם איז אין דעד װירסאעכקייט. אויב דעיה אײענעד האט נעענדיסט װעאכע ס׳א־ז פאאקםשוא, װײם ער, אז א :ראס, םעטער אד״נ עסזיםטירן נ־שט אין דער נאטור; נאר דאס האבן סענטשן באויז צוױשן זיך אפנעהעדט, כדי זיך צו סענען אײנער מ־ט דעם אנדעדן פאהשטענדיקן; די מ־סראםסאפישדק;>יינע קעמעד־ אעך אבעיד, װאם פון זײ זענען װי פון צינא נעבויט די פאדשײדנםטע יגעװעבן םון צמחים און בעאי־חײם, עקזיםטירן באטת אין דער נאטור פון בדאשית אן. מער נ־שט די װיםנשאפט האס זיך װענן דעפ עדשט ם־ט א יארהונדעדט צוריס דערוװסט. ר״ר א פװזילווא\ — לײב אס לנובך ג<ושריב\ פ\\ א דאספאר איבוור לײבלווך־ואוװוזוו גװיוים. סולוזור־ ליגוו, װארעווו, 932\, 296 ויױזך דע־ פא־י׳אנ ״קורםו־־א־נע״ האט מ־ד צונעש־סט דאס דאז־סע יי־ך מ־ט דע־ ב־טע צו נעבן װענן דעם א ־עצענז־ע. א־ך טו דאם ־.־שט נע־ן, װײא דער פאדאאנ און דעד מחב־ װעאן געװ־ם האבן פא־א־בא פא־ דע־ דאז־קיע־ ־עצענז־ע. אבעיד א־־ האאט, אז בײ דעם הײנט־קן קד־זים און בײ דעם שװאבן נאכפ־ענ או־ף ״דישע ב־בע־, בפ־ט נא־ בײ דע־ א־עמסײט פון דע־ פאפ־אערער מעדיצ־נישער א־מע־אטו־ א־ן ײדיש, מוז מען א־ן אזו־נע אויםנאבעם זײן ז־־עד א־־סקאײבע־־ש. װען װעד ם׳האט שו־ן דאם מזא צו נעפתען א פא־■ אענעד, מוז שוין דאפ זײן דװסא א נוט בוך. צום באדויע־ן, קען א־ך דאם נ־שט זאנן װענן ד״ה שטיאמאנם בוך, װאם װעדמ אזוי דעקאאמי־מ. שי־ן דאס ע־שטע זײט׳ פון בוך מאכט אן אומאננענעמען אײנ־ .דדוק. צו װאם ד־ פאטאנדאפיע פונם מחבד? אזא אוקםום מענן ז־ך פא־נ־נען בי׳־־ז באד־מטע און פאיד־נסטפואע שדײבערם, װאם ז־יערע װעדק װע־ז מ־ט —את־הכבוד נעאײענט, און װאס ז״ער ביאד איז טאקע א־נטע־עסאנט פא־ דעם אײענעי. ד״ד שטיאמאן האט דאס נאך נ־שט פא־דינט. דאס בוך איז, אמת, נעשריבן אין א גוטן ײדיש, מיט נרויסע פדעטענז־עם אוי־ אאץ וױסן און מיינט צו זײן זייער פאפואער. דער־ פ־ן באסומט ז־ך א היפשע פאו־דעדײ. דאס װאאט נאך אאץ נישט