Literarishe bleter · 1932-12-23 · 52 (23.12.1932) · p. Seite 833

ריסיעיצרגבזט בלטדמר ו\װ. 52 (ין5*,) ז״ס 833 פראפעסאױ צוגענענן םיט א יג־מײכצ. — איר םענ גײן אויױ יאנד, יעיםן קדאאיקאע־ האזן, הירשן, לאמ־ך איעד װעאן עקספערימענ־ טידן — מע־קט אײך, :ייעט ׳טיםן — אויר א הונט, מוז איך האבן א םפעציערע דערצויבעניש. איך יספאט ני׳טמ. אין 1847, װען רע־ פ־אפעסאד דזשײמם םימפםאן האט געװאאט עקםפע־ימענטידן מיט :אא־אפא־ם פא־ ק־מפעטארינם און אויך הױת עקספעדימענטירן, איז נעװען פא׳־באטן, דאן האט ע׳־ א־ייננענאסן דעם באאדאפא־ם אין א יעאא אין אלײן אדײננעאטיעמט. פא־מעםן איז נעװען פא־־ באט;. אנאטאמ־ע האט מען נערע־נט או־ד קע־פעד פון אויפנע־ ־אגנענע פאדבדעבע־, אזן די קע־פע־ס האט מען נעמוזט ננבענען, ארץ פא־באט;. אבע־ די װיסניטאפמ װײםט פון קײנע פאדבאטן, די װ־םנ־סאפט ײ״סט פ־ן אײן אימפע־אטױו - - װיסן. און דאס ביטר, װאס מ־ד ײ״סן ה״נט װענן מענט־סן, װ״םט מען הויפטזעברעך פין מענטשן נ־פא. ק־אאיק־עך, ז״ע־ גוט, אבע־ ק״נעד קען נ־־סט װיסן געוױ, װי דאײ ה-א־יקך פ־רט, און נאנץ אפט וױר דאס קדאריק־ נא־נ־יסט מ־טא־ב־עטן, ־עס דיע־יס־יעקט זיך אין ט• עפעס. נאטי־־־עך װ־עדן די ־ע־־סטע עקםפע־־מ־ענטן ניעמאבט א״ה ח״ת, װען עם קומט אב־ע־ צו פױעסירערע באאבאבטוננ־ען, דאן מ־ז מען האין דיעם מענט־סן. אן דעם מענט־סן א־ז נ־־סט ק״ן פ־ז־אראנ־ע. — ד־ענקט נ״סט ד־ע־ ה־עד פ־אפעסא־, אז א־־ע ״אאנ־עס״ א־ן דע־ װערט האין נ״סט ד• װע־ט א״ן מ־ענטיסן? — װ־ען דע־ הע־ אנקראנ־ע־ פ־ענט מ־ך, או־ב א־ך רענ?, דאן נ־ט יע־ ־ס־ו־ן צ־ א יאנ־־ע. אן ראנ־ע א־ז נ־ סטא י־ין מענט־ס, אן ־אניע א־ז עס א ק־אי־קי, דאם א־־ך נ״סט, אן יאנ־יע א־ז ד־ע־ מענטיס א פ־ז־אב־עמ־יסע־ צױאמענ־סט־עי. פ־ז־איאני־ע, פס־באיאנ״ע, ק־׳ד־ן, דיע־ ראנאס, דאם ־עבנט ז־ך, דאם א־בע־־קע... ד־ע־ פ־אפיעםא־ האט א מא־ נ־עט־ון מ־ט דיער האנט. ד־ענקט נ״סט ד־ע־ היעד פ־אפעסאד, אז הע־ נ־םטאװ יסולץ, אט דע־ ה־ע־ ־סויץ, װיעיבע־ א־ז פא־ דעם פ־אפעםא־, דעם פ־ז־אראו, געװען ברו־ז אן ־ערםפ־עד־מענט־־אביעקט, איז פא־ ויג נעװען א מענט־ס מ־ט אן א־־נ־ענ־ע־ פ־ז־איאנ״ע, פב־באלאנ״ע א־ן אנדע־ע ראנייעם, און פא־ דע־ :־־־ יס־רץ א מאן, פא־ ז״ע־ע ק־נד־ע־ א פאטעד? ־א, נעװ־ם, נו דע״ייע־? ףיעד ״•- .״■-ץ ק.״ע-״ ז.ך ז״ע־ װ־נצ־ק. װאיט דע־ היע־ ־סויץ ג־עקומיען צ־ מי־ און זאנן: ־ער פדא־ פ־עםא־ מ־־ טוט װ־י א פוס. א־ך װאיט א־ם דאן נ־ע־אטן :־ין צו א פוס־דאקטא־, מענר־עך דיע־ דאקטא־ װא־לט א־ם א״םנעה־ירט, מיעניע־ יע־ װאיט דעם פופ אמפ־ט־־ט, קען זיין נאננ־ען ײאיט אדײ:־ :־עט־אטן א־ן ע־ װאיט :עיסטא־י;, מ־־ װאיט יעם נ־עװען נאנץ ענאיל, איך װאיט אפ־י• ז־ין פנ־ם נ״סט נעדענקט. :אנץ אנדעדיס אבעד, װען א־ך האי ד־ע־זען ה־ע־ ־ס׳ולצם ראע. ה־ע- יסויץ, ד־ע־ אײננט־מעד פ־ן אזא ־אק, א־ז פא־ מ־ר ז־י־ע־ א־ן זיייע־ ײ־בט־ק, א־ן ז־ין ראק ממיס אן א־צ־. װאיט הע־ יס־יצם ־אק ניענ־עבן ד־עם ־יבט־ין ־ענטפע־ או־ף מ״ן ם־ע־ום, װאיט הע־ יסורץ נעז־נט ניעװא־ן, װאיט א־ך נ״סט נא־ נייסט :יענ־מען ב־י א־ם ק־ין פיענ־ק, א־ך װאלט א־ם צונ־עצאיט פאי האין אזא דאק. אפ־לו א־צט א־ז מי־ זיין דאק װ־בט־ק, וריל .־ױםנ־סאפטם־לײט :־י־ען אפטמאל לבתה־לה אויםנעפ־נען, אז דאס, װאם זיי האבן נעהאלטן פאי־ ״בטיק, א־ז נייסט ־־בט־ק. דאך, מ־ט כייין פולכטער סיכיפאטיע צו ױע־ פ-.״* יטירץ, רי-צ אי• אנקיאנע אב־םל זאנדיעדבא־. מ־ינט דאם ני־סט, אז װען א־־ באצאי א־ד ד• צװײ ה־נדע־ט טויזנט מא־ק, א־ז דע־ ־ס־יץ ־סו־ן מ־ינע־? מ״נט דאס נ־־סמ, אז סויפ\ א מענט־סן צ־ם עקבפע־־מענט־דן מ־ענ מען, און אזוי נייסט? — מיינט דאס, ה־עד פ־אפ־עםאד, אז דעם פ־ז־איאנ א־ז ד־ע־־ לו־בט ־צו באפן מ־ענטיסן א־ן נאם און מאבן א״ד ז־י ׳עקבפע־־מ־ענט;? — דיעד הע־ ׳סטאטם־אנקלאנ־ע־ א־. אייםל צו קאנבעקװיענט. קאנם־עקװ־ענץ איז אי־ע־ ד• פ־־װ־לענ־ע פ־ן פ־לאזאפן און ־ו־יםטן בלו־ז, ד־ פ־ז אלאנ־יע א־ז װ־יט נייסט אזו־ פאדטניעיס־־ט;. דעד פ־־ ז־אלאנ האט צו ט־ן נ־יסט מ־ט װיעדט־ע־, נא־ מ־ט־ נענט־ס־ן, א־ן צו־ להביע־ם ד־עד ־וד־םפ־אדענץ, פ־לאזאפ״ע און אליע אנדע״ע קאנסעק־ װענצ;, א־ז פאיד ד־עם פ־ז־אלאנ ד־ע־ :עזונט־עד העד ־ס־ולץ ײ״ט נ־־ס־ט־ אזו• װ־כט־ק װי ד־עד קדאנקעד. ה־ער ־סולץ אן א דאק א־ז א־עמ־ע־ מאט־עדיאל פא־ן פ־ו־אלא;, ײ־עלב־עד ס׳א־ז ־סט־סו־ איז דאן װ־בט־•־ ק־עד. דאם זאנט א־יך א״נע־, װיעלבע־ האט ־סו־ן צ־ע־סנ־טן א פא־ הונדיע־ט ־סטיסוד־עס, און א־ד מ־ענט נ־עמען מ״ן װאדט ד־ע־פא־. ־,״עט א־ר, ה־ע־ ־סול־ז מ־ט זיין ־אק, פ־ן װ־עלן ־עד װאלט־, ־א ׳עקםפע־ימ־ענ־ טידט ני״עט ־עקםפ־ער־ם־ענטירט, ס״ ײי נעשטאדבן, ־עד א־ז זיייער װ־ב־ םענט׳ס;. םײן דענימענט איז נעשטאנען אין די מאזודיש־ע בלאטעם, נעזען דאדט די בא׳־באד״סע רוסן און די קולטודעלע דײטשן. — א שאד, װאס א־ד זענט צודיקנעקומ־ען, — האט דער אנ־ קלאגער פאד זיך א בודטשע נעטון, און אין ־;ד הויך א גיעיט־ײ נעטון, — א־ך פראמעסטיד! — פ־אטעםט אננענומען, — האט דעד ד־בט־עד א זאנ ניעטון, און זיך װענדנד־ק צום פדאפעםא־ םיט א מוםד־טאן נעזאנט. — םאדנעםט נישט, העד פ־אפעסאד, אז מ־ד ז־ענ־ען גענאננען א־ן הד־נ צוליב א־דעאל, און אײטר אידעאל, א־ן ה־ינ װי אין פ־־דן, איז ניעזונט מאבן מ־ענט׳סן. — נ־עזונט םאכ;? דא מאכט א־ד װידעד א ט־עות. ־עם ז־ענ־ען דא דאקטוירים, װעמעם ״א־דעאל״ איז נ־עזונט מאבן מענט־סן, װ־ עם ו־ענען דא ״עפא־מעד, װאס נעבן נדבוח ד־ א־־עמ־ע. ־ענע ראקטו־־ ר־ם זענען פדאקט־שע א־דעאליםטן, םאדשרייבן אן אפפיד־מ־טל און לאזן ז־ך באצאלן דעדפא־ פינוי מא-־ק. א־ך ב־ן נ־יסט קײן א־ד־עאל־םט, א־ך בין א װ־סנ׳סאפטסמאן. און דעד אמתעד ײ־םניסאפטסמאן, װ־ דע־ אםתעד ״עפאדמער, ג־ט ז־ך ני׳סט אפ מ־ט געבן נדבות. נעמט א ײאסעדמאן, אן יעדליך, װען ז״ האבן יעקםפיעד־מיענט־דט, האבן ז״ ז־בעד נ־׳סט גיעהאט פאד רי אוינן א;עװ־םן םופצ־ק־־עד־קן ס־פ־- ר־ט־קעד מימ אן או־סנעפדעסענער נאז, א־ם נעז־נט צו מאבן, ד־ װאםעדמאנם, ד־ יעדליכם האט א־נטעדעם־רט דע־ ספידאביט אױז צי באקעמפן, באזינן, דאס האט ז״ א־נטעדעם־דט. — ד־ װאםיע־מאנם, די יערל־בס! ־ האט דיע־ אנקלאנ־ע־ סא־• קאםט־׳ס־ א זאנ נעטון. — מיד קענען זיי. מ־ר ק־ענען אב־עד אויך קדיםט;, פאד װיעמיען א מ־ענטש איז ה״ל־ק, ײיעמען ז״ ליבן, דאקט— דים, װ־עלכ־ע ניי־ען אין א קאלאניע םון קריעצ־קע זיי צ־ הײלן, און, האט ר־עד פדאפ־עםא־ נעה־עדט אמאל פון דעם ה־יל־קן פדאנ־צ־םקא פון אם־ם־? — הײל־ק! נו, א־ך םוז זאנן, אז די דאקטויר־ם, װעלביע נ״־ען א־ן א קאלאנ״ע פון קדעצ־ק־ע, טוען יעם ג־ביעד װ־יל זיי װ־לן ׳סטו—דן די לעפדאסי װי צו הײלן ד־ קדעציק־ע. און פ־ן ד־עס הייל־קן פ־אנ־ צ־סקא ײ־ים איך או־ך. א־ך װ״ס, אז װען ־עד האט דעם יו־־עצ־קן נעקו׳סט, האט א־ם צו ד־עד נאל נ־עק־עדט, און װאם ־עקלהאפט־עד ־ע־ האט נעפ־לט, אלץ :דעס׳ע־ א־ז נעװאדן דאם װעקםל, װאם יע־ האט או־םנ־עשט־עלט: זעםטו, העד נאט, א־ך קי־ס א קדעצ־קן, דו װיעסט ם־ד דעדפאד מוזן בא־צאלן, נוט באצאלן. — דאם א־ז נאט־לעםטעדוננ! — לאזט דעם העד;אט צורו, — האט דעד דיבטעד א זאנ געטון. — און װען נ־׳סט ריעם הער גאט, האט ־עד עם דיעם באנל״טיע־ זיינעם ניעװיזן — זעסטו, איך קוש א קדעצ־קן,;״, דע־צײל, און זאל די װעלט װיסן, א הײליקעד. ־א, א־ך ק־ען ד־ הײל־קע, ז״ זיעניען יןלונ נ־ענונ ז־ך צו באזאדנן מ־ט באגל״טעד... דעד פ־אפעסאד יעדל־ך האט נ־׳ס־ט נ־עקענט קדינן קײן דײט״טן, קײן ק־־םטל־עבן באנל״טיע.־, אדו־םהעלפעד, א ־אפאנעזעד א־ז גיעײ־ען זײן אס־םטיענט. א־ן או־ך א־ך בין,;אט צו דאנקען, נייסט ק״ן הײליקעד, א־ך ב־ן א וױםנ־ ׳סאפטםמאן. — אבע־ װיםניסאפט לשם װאם? ליסם מ־ענט־סן דאך! — ד• מיענט׳סן נענ־םן דעדפין, אביעד דאם א־ז א ב״זאך. ד• הו־פט־זאך א־ז די וױסנ׳סאפט, דאס װיםן, מייראר װינז\. — דאם מיינט, כד־ א מענטיט זאל האבן מעד יסבל א־ן קאפ, מוז םיען א־ם פד־עד קעפן — האט מ־ט ניעלעכטעד אויםנעשד־נן א״נ־עד פון פובל־קום. — אײן קאפ וױעדט נעקעפט, כדי א צװ״טיע־ זאל װעדן נ־ע־ קדוינט, און נאנץ אפט איז עם מ־עדעדע קיעפ פאד א־ינעם. ניעמט מלחמה... — אבעד אין מלחמה קיען מען דאך נישט יסיקן קײן קראליק־ לעך, און עד האט קדאל־קלעך. א — אך ־א, ד־ קדאל־קלעך. וױיםט א־ד אבעד, היעד אנקלאנעד, אז פא־ דעד װ־םנשאפט װי אויך פאר דיעם ל־בן העד נאמ א־ז ■* קדאליקל, ניין א שװ־ין, פונקט אזא מױחם װ־ א מענטש, אם האט דאך נישט נ־עיסטעדט דעם היעד אנקלאניע■־ צו יעסן א ׳סטיקל יס־נקע אויח אנבײםן. — ד־עד פדאפ־עםאר מאכט א טעות. א־ך ב־ן א װעניעטאד־ע־. — שטיטט. א־ך האב נעזען נענונ װענעטאד־עד א־ן װעלט־ קדינ. װען מ׳זאל די אלע װענעטאדיעד און הומאנ־טאדיעד העדן, דאן איז קײן קראל־קלעך אויך כישמא... בלויז מענטשן, — האט דער