Literarishe bleter · 1932-12-23 · 52 (23.12.1932) · p. Seite 829

ײים 829 זא• ץ רױזנװ־או־יפינו!דרעסיטר 1\װ. 52 שלײםט דןזם װארט, דעם זאץ — װי דער סס־לפטאר דעם שטײן. אים יזרט ניש£ װאם זײן װארמ םארג״ט םיטן ט#נ, םיט דער צייטוגג. אים אדט גישט, װאם די טעםע איז אפט א צוםעאיקע, אטאא א באגאאע. םיט ז״ן װארט, ז״ן סטיי!, דערהויבט ער זי, אײד5ם ז• איים. אזא אײנער איז נעװען נאטבערג. טיר אױ אויםנעקוטען צוצו־ הוקן זיך צו זײן ארבעט. צװײ טעג שלענט ער םטרן אויף א ״װאכע־ דיהן שטועם״, װאם האט זיך דאן נעאײענט װי א װאםער. זיך אי־ נעשטעצט אויף יעדן װארט, יעדן זאץ. נישט נעשעטט זיך צו האאטז אן עצה װענן א װארט. נעםיאט שטענדיק די אחרױת שאיר יעדער פארמואירוננ םון א נעדאנק. ער איז געװען א שײשטשטעאער א־ן רײנםטן זין םון װארט. ראם איז נעװען זײן װ<װ\. אין א צײט, װען יעדער כאפט זיך צו דער פען, װען אטתע שריפטשטעלער זענען אזוי ש־מער ■נעזײט און גײען נאך שיטערע־ אויף — איז דאם דער שענסטער שבח, װאם מען האן נאבזאגן ה. ד. נאםבערנן. האט אן אײבײו־װאכן חוש פאר דעם םארבאהאלטענעם זין םון װארמ. ער קען נישט כאךיז דעם טײטש פון װאדט, נאד אויך זײן קצאננ, טעם, ריח. פאר אים איז דאם װארט א 4עבעדיהער ארנאניזם. ער באהיצאפט עם און באהארכט עם װי א דאקטאר. העדט ארוים דאם פולםירנדיהע בלוט, דעם איכעװײניהדיהן דיטם. דאם;עדאנהלעכע איז נעפל, כאאם — כל זמן דאם װארט איז נישט נעפונען. ערשט מיט דעד םארמולירוגנ װערט נעבוירן דע־ נעדאנה. נישטא היין לאניה םון כעדאנק, פאראן בצויז א לאניה פון שפ־אך — האט נעזאנט דער בארימטעד ד״טשער שריפטשטעיע־ א־ן שפ־אך־פארשער פריץ מאוטכעד. דער אמתער שריפטשטעלער האט *פײנט תכצית־שנאה דאם זשאנגלירן מיט װערטעד, דאם ארומװא־פן מיט פוםטע הראננען. ער האן נישט פארטראנן די מליצה, דאם אויפגעכלאזענע, פאטעטישע, נישט וױיניהער װי ראס טונהעלע, םארנעפרטע, אומפארשטעגדלעבע, צװײדײטיהע. ער האט ליב דאם הלארע, פארעטענדרעבע, אײנדײט״ הע, דאם שארף־פארמולירטע. שוין דער פשוטםטע־ אײענער זאל עם םארשטײן, און נאר דעם נרעםטן מםונה זאל עם נעפעלן װערן. דער שריםטשטעלער האט ליב זײן מראכה, זײן געצײ;. ער ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ם ג ש ה א { נ ג ס ר! װ % ר ש ע קאמיי פאר דעהעברעזאציע פוד ײדיש איי ראטו־פארבאנד דענצן״, זואס וזאלאבדינסק• האט איצט אנטדעהט. ״םיד האלטן — שרײבט װײטעד װאלאבדינםקי -- ד־ דאזיקע בולטע טענדענצן פון העברעיזירן ״דיש נישט פאר א צוםעריהע דער־ שײנונג און פאר אן אײנםאכער נעשמאק־זאך, מיר שאצן דאם אפ, װי אן אפשפיגלונג םון קראםנקאמן־ז, אויםן נעביט פון שפראך. דאם העבדעיזירן ײריש איז םאר אונז אן איבעריקער באװ״ז װעגן דןןר קאנםאלידאציע םון רער ײדישער בורזשואז־ע אין ארע אירע שאט■־ דונגען אונטער דעד פאן פון צױניזם״... אפנים, אז א סך צױניסטן זענען נאך נישט נעװויר נעװאדן םון דעם דאזיהן םוד און דעדםאד באקעטפן זײ אזו־ שטארק דעם ״װא... א. זאדעצהי באננוננט זיך נישט בלויז מ־ט די אילוםטראציעם פון װאאאבר־נםקי און ער ברעננט אלײן אויך באװײזן, זוי אזוי דער ײדיש פון ײװא װעדט םאדװאנדצט אין א םוב־העבדעיש. אט האס איר א בינטל אויםדריהן: דער ײװא שרײבט: ״די ײדן בימי װיטאם״, װאם ״גיט א שמעה מ־ט דיח פון מניצה״. ײװא ש־ייבט: ״היבל פון װיםנשאפט״ און ״עם שמעקט מיט קלויז״... אין ד• װינטשעװאניעס צום אינםטיטוט באנוצט מען זיך םיט אזעלכע נעפעראעכע װערטער װ־: ״איר זארט אויםנעפינען דעם דרך ה־שר״. אבער א. זארעצקי אלײן ברענגט א ציטאט םון ם. ליט־ װאקאװ פון ״עמעם״, װו ער שר״בט: ״א־ן דעד זעלבער צ־יט זעט רענין צו פא־היטן נארקין שון אידעאלאנישע אפנו־נן און אים ארויפ־ פ־־ן או־פן מארקם־םט־שן רנורעך האיאטזער. מא פדעגט זיך, םאר־ װאם א־ז מארקםיסט־שעד דדך הישר בשר און םתם דרך הישד טריםה? און אםשר איז די השפעה פון ײװא שוין אזוי נרוים, אז ז־ האט אזש אנגעשטעקט ליטװאקאװן אאײ;? אין א באגדיםונג פון דער רעדאקציע ״אונזעד נײםט״ םון זא־ מאשטש - ברעננט װײטער זארעצק־ — שר־יבט ז־ך אונטעד_דער ־עדאהטאר ״־שדאל בן דוד הבהן פ־דשטמאן״, ״דאס ה״םט, אז ער װ־ל צוװ־םן נעבן אלעמען, אז ער א־ז פון ״ערשטן שטאנד״. און טאמער װעט איר פרענן, װאס איז ײװא שולדיק, װאס מען שר־יבט צו אים אזעלכע ברױו? איז דער ענטפער, ״אז ײװא איז טאקע א־ן דעם אאעם שואדיה, װיל דעם טאן שאפט דאך ײװא אאײן״. אאזא: ״קאויזנע־ און טאװיאװ (טבױב) האבן אויםנעפ־רט, דער ־ידיש פ־ן ״װא א־ז טאקע;עװארן א שטיקא א־אםיש״... װאאט 6ען דאך;עקאנט מ״נען, אז א־ן םאװעט־רוםאאכד װערן שו־ן או־ם;עמ־טן די אאע העבדעיזמען. ײ״זט אבער א. זאדעצקי, אז ״די ם״םע״ (״םעשה״? הא? עפעם אויך א װארט, ראכט זיך, װאם שסעקט ם״ט קאויז!) איז אבער, זואם עס ניעםינען זיך קאטונים־ שוין א פאר יאר װי עם פידט זיך א־ן ראטנפאדבאנד א שטאר־ קער קאטח פאר באפר״ען די ״דישע שפראך םון די העברעיזמען, װעלכע הערן או־ף, װאס־אמאל םער, צו ז״ן םאדשטענדלעך פאר ד־ ארבעטעד־מאםן. בראש פון דעם דאז־קן האטף שטייט א. זארעצקי, וועלכער איז דער אידעאלאנישער באנדינדער םון אדױםװארפן אלע אוםנויט־הע העבדעיזטען, װעלכע זענען, לויט ז״ן מײנוננ, אד״ננעםיחט געװארן אין דער ײדישער שפראך דורך די ײדישע בורזשואזיע, כל־־קודש און םתם לומדים. רי אלע קאמפם־ארט־הלען זיינע זענען ארויםנענעבן געװארן אין א בוך־פארם אונטערן נאטען ״פאר א פראלעטארישעד שפדאך״ (צענםד פארלאנ, כארקאװ־קיעװ, 1931). אינם בוך נ״ען ארײן אר־ ט־הלען: ״די צי״טוננם־שפראך און דער לײענער״, ״שטערט נישט דער דעהעב־ע־זאציע םון ײדיש״, ״הענן נעפמאנ־שן נאט״, ״קעגן שאװיניזם״ און אנדערע ארטיהלען. א. זארעצקי איז זיכער, אז ד ײדשע שפדאך װעט זיך אין משך פון דער צ״ט ״פראלעטאריזירן״, ראם הײםט, אז די פראדוקטי־ וױזירטע ײדישע ארבעטעד־מאםן פון ראטנפארבאנד װעלן מיט דער צי״ט שאםן נײע טערמ־נען און נײע באנר־פן, װעלבע װעלן צופאשן איר כ״עם לעבנס־שט״גער. א. זארעצהי װיל אבער פאדגיבערן דאם אפשטארבן פון די אלע שפראך־םארטען, װעלכע זענען אן א־בי*־־ בלײבעבץ פון דעם אלטן שטײגער־לעבן. א. זארעצהי קוםט אין זײנע או־םפירונגען אמאל צו אבםורדן. א. זארעצקי נעמט ״אויפן ציטבל״ דעם ״װא אזן װ״זט אויף באש״נפערלעך, ״אז דעד ײװא פירט דורך אין דער שפראך ד־ קלארע העברעיזירכדע טענדענץ״ (ז. 39), װי דאם װערט אילוסט־ רירט דודך װאלאברינםקי (אין זיין ארטיקל אין דער זאמלוננ ״פאר־ פאשיזירטעד ײדישיזם און זײן װ־םנשאפמ״, םינםק, 1930) און עפ איז טאקע כדאי צו א־בערנעבן דא, װי אזוי װאלאברינםקי איז נעלונכען מגלה־םוד צו זײן די אםתע בװנות פון ײװא. הערט דבורים: ״עם זענען אמאל געװען העברע־סטן — שרײבט װאלאברינ־ םק־, — װאם האבן געטענהט, אז אויב ײדיש איז שוין א קלאנ, אויף װעלכן מען םוז אײננ״ן, דאדף מען לכל־הפחות םארװאנדלען אים אין א דיאלעקט פון העבר׳עזים, אזוי װ־ א שטײגער אראמיש״... ״טבױב האט נעטרויםט װענן העברעיזירן ײדיש (אינם ״הזמ,״, װ־לנע, 1905, טבױב ״העברים בז׳רנון״) און אויף רעם װענ זענען אװעק די טוער פון ״װא. װ״זט זיך ארוים אז צונעהאלפן אויםצוםידן אט די דאז־קע םיסיע האט אםאל או־ך כ. שטיף, םאקםי עריק און מ. הולבאק, און זײ זואלטן טאקע נעתאכט דעדצײלן ױעכן די דאז־קע ״כעה״םע טעכ־