Literarishe bleter · 1932-12-23 · 52 (23.12.1932) · p. Seite 828

■1■■■^ ריסיגװ־ארױנװז בלנוסגוו 52 ו\05 ■■ פון אים איז נישס נעמען. יעדער ארטיתל, יעדע קארעספאנדענץ, יעדע םינדםטע נ$טיץ, יעדע טעלענראםישע ידיעה הן*ט נעםוזם דדרכגײן דורך זײן האנם. ער האט א קעננערע צײט גיענוטען #זנט״ק אין פאליזויפװ קעבן. ער א־ז געװען דער מיטנרינדער פון דעד ײדישער פןוגקם־באדטײ און איד דעפ,טאט אין גע,עצנעבערישן ם״ם. אט<זק מיט די נעשיכטע מיעפטן אקע יענע, מעקכע זענען שוקדיק אין דעם, מאם די ײדישע;־אקקט פארמיי ד,אט נישט פארנומען יענץ אדט אין ײד־שן נעזעק־ עאפטקעכן קעבן, װאם ז• ,־אט נערארפט פארנעטען מי די פאקיטישע ארנאנױאצ־ע פדן דעם דעמאקדאטישן קק״נבירגערטום, װאס;־,#וט נ שט געװאקט גײן אין שפאן נישט פון ארמןזדאקם־שעד און נישט פ.ן צױניםט־שער פאקימ־ק. אז אזא םענקעבקײט איז פאראן, אז ו#ם א־ו נויט־ק, באפעקעריש — ה$ט גאםבערג אײנער םון די ערשטע זערקענט. ער איז געמען 8 נלל־פוטר. 8 טוער — אויך זײן שטײגער — פארשטײט זיך. צװײ צװײנן פון ײדישן קוקטור־קעבן זענען אים בא־ ז.נדערם נאענט נעמען צום הארצן: די שוק און דאם טעאטער. ק״נ־ טאק װעצ איך נישט פארנעםן יענע טענ פון דינע,אן־קאם־מעט, װען ד• ײרישע מעקטקעכע שוק ה$ט געשטעקט א־רע עדישטע טר־ט, מי נאטבערג איז ארוטנעקאפן אויךי פארשײדענע ערסעד, מי ער איז שעהן־קאננ אפנעשטאנען אין םאדערצימער פון אםעריקאנער דאזשאינטישן ד״ר באגן, כדי צו פארזןורנן די שוק־קינדעו• טיט אב־םק שפײז און מארעם #נטון. איך הןוב אים א צמ״מ ם$ק נעזען אין א קאקאניע םון ײדישע קינדער, מי ער תאט זיך נעשפיקט םיט זײ, א קינד צמישן קינדער. און א דריט טןוק אויפן ערשטן שזק־ צוזאטענפאר בײם פרעזידױם־טיש, א טעםיקן, איבערגעגעבענעם, הארציקן םר״נט םון דער ״דישער שוק־ארנאניזאציע. און אזא איז ער פארבקיבן ביזן טויט ארײן. און נישט אנדערש איז נעװען זײן באצױננ צו טעאטער. ער א-ז נעװען דער ערשטער, װאם האט ריכטיק אפנעשאצמ דעם גרויםן קוקטור־נעזעקשאםםקעכן באטײט פון דעד ״מיקנער טרזפע״, װען זי איז דאם ערשטע מאק געקוםען ק״ן מארשע אין 1917. יעדער נײער ע־נםטער פדומ פון א בעםעד ײדיש טעאטער האט אין א־ם געםונען אונטערשטיצוננ און היקף. און מידער טוז איך איפערגעבן א פער־ זענקעכע רעדינערוננ, װאם מעט טיר שטענדיק םאדבקײבן אין זכרון. עם איז געװען אין די קעצטע װאכן םון זײן קעבן. ט־ר האבן נענדינדעט א טעאטער־קאטיטעט פון םיר געזעקשאםטנענע ארגאניזא־ צ-עם. אײנע פון אונזערע עדשטע אױפנאבן איז געװען אויםצופועקן א םובס־דיע בײם טאניסטראט. טיר האבן אנגעשריבן א םעםאדיאק און ם־ר האבן זיך נענרײט צו צװײ דעקענאציעם: צום שטאט־ פ־עזידענט און צום װיצע־פרעזידענמ. אין בײדע האט זיך באדארפט באט״קיקן נאםבערנ. ער איז שוין געמען ערנםט קראנק און האט שטענד־ק נעומינט א־ן אטמאצק. גײן האט מען געדאדפט נײן אינ־ דע־פדי און אויפשטײן האט נאטבערנ געדאדפט 6 אדעד 5. דאם ע־שסע טאק האבן טיר זיך געדארםט טרעםן אין װינטיקן טויער םון קיטע־אטן־פארײן. צו דער םינוט איז נאטבערנ נעקוטען. דאם צװײטע טאק, האב איך געדעכנט, מעט ער נעװים נישמ קוטען. איך האב או־ף אים נעװאדמ אויפן װאקזאק. אקע פאםאזשירן פון אטװאצקער צונ זענען אדורך. איך װיק שוין אמעק. פמצקיננ הער איך א הײ־ זעריק, הוסטנדיק קוק רופן םײן נאמען הינטעד טיר. ער איז ארוים דורך אן אנדערן ארויםנאננ און האט םיך ארומנעזוכם. דאם אקץ איז געמעז נאטבערנ. בעקעטריםט און פאעט און קר־טיקער און דראטאטיקער און איבערזעצער און זשורנאקיסט און פאקיטיקער און כקק־טוער. אבער אין זײן מעזן א־ז ער נעװען עםעם אנדערש. עפעס, װאם איז אי מער אי מ״ניקער. עפעם, װאם איז כואק דאם אקץ. כדי דאם צו באצײכענען, טוזן מיר אנקומען צ>.י א םרעםד װארט: נװ־יװסעגיסעולגור א־ז דאם מארט. דאס ײדישע װארט ״שרײבער״ שעפט נ-שט אויס דעם נאנצן תיכן פון דעם דאזיקן באנריף. דעד טיפ איז בײ אונז א זעקטענער ביז נאר. א פאעט, א בעקעס־ ־•םט, א קריטיקער, א פובקיציםט, א װיםנשאפט־םענטש, — ־ערער פ־ן זײ קאן זײן א שריפטשטעקער, סוז עם אבער גישט ז״ן. פאר דעם שריפטשטעקער איז דאם װארט, דער זאץ, — אקץ. ראם איז ז״ן צונאננ צו יעדער דערשײנוננ, צו יעדן נעשעעניש. דאס איז זײן סװאמג. יעדע אגדערע םארם םון טעטיקײם איז א צו־ פעקיקע, א דערבײאיקע. דאס עיקרדיקע איז און בקײבט: דאס מארט. דער אטתער שריםטשטעקער מ״םט דעם װערמ םון מארט. ער זייס 828 נעדענק אים םון אונזער ערשטער באנענענ־ש אין טשערנאמיץ, בעת דער שפדאך־קאנפעדענץ. פון דער ערשמער םינומ אן א־ז ער נעמען דער טעט־קםמער, דער ר-רעװדיקםטער. ער האט אויםנעארבעט די װיכמיקסטע רעזאקוצ־עם אין די קאטים־עם, ער האט אומאויפהער־ קעך אניטירמ און נעטאבמ שט־טונג פאר זײ א•; די קוקיסן פון דער קאנפערענץ, ער האט זײ דורכנעפ-דט אין פזענום, ער האט נעשריבן ראננע צײטונג־באריכטן קײן מארשע. טען האמ א־ם געהאעטן פאר א דאצ־אנאק־פט, פאר א טע.טכ מ־ט א שארפן, קריט־שן טוח. אבער אײנצײט־ק אױ ער געװען ק־נכט קער, דורכױם ק־נםמרער, אי, שדײבן װי א־ן;עב;. ט־ט א שנאה צו ד• טרוקענע ק־־מ־קער און טיט קיבע צו רעם עםטעט־קער, װאם דד־נגמ ארײן אין דער שאפוננ פון א צװ״טן און קאן ױך בא־ ג״םמערן פאר איר (זע דעם ארט־קק ״קדיטיקער און עםטעטיקער״ װ• אן ארײנפ•,־ צום 9 באנד פון ז״נע געזאטרטע װערק.). ער האט פארטאנט א פקעפט־שע באצױנג, אפט א ביטוק צו דעדשײנוננען און געשעענ-שן ארום. און אײנצײטיק א ט־םן נקויבן אין די שאפנריקע כחות פון פאקק. אבער אט די אזע םתירות האבן עקױסט־רט בקויז פאר דעם אויבנאויפ־קן בקיק. װער עם האמ אים נענטעד געקענט, מער עם האט אין א־ם טיפער ארײננעקוקט, דער האמ — בפדט אין זײנע זעצמע, צײטיקע ־אדן — געזען א הארמאנישע נאטור, װאם האט אויף א װונדעדקעבן אופן נעפא־ט א קקאדן םארשטאנד םימ א גקוי־ ביק הארץ. אין זײן װעזן איז ער נעװען האדםאניש. װאם א־ז געװען זײן ו\<װ\ו ער איז געװען אזוי פיקנעשטאקטיק, אויף אזוי פיק נעבימן שע- פעדיש און אױפטועריש, אז ם׳איז א קאנגע צײט נישט?״כט נעװען נישט פאר א־ם און נישט פאר אנדערע אויםצוש״קן דאם װעזנטקעכע אין אים. ארײננעקוטען אין דע־ זיטעראמוד איז עד װי א בטלעסװיםפ. די קורצע דערצײקוננ, דער םק-ץ, דאם ב־זד אױ א*ן יענע צײטן ב־מ• פרץ געװען דער ארײננאננ־ב־קעט א־ן דער ײדישער קיטעדאטוד. א•• עד אין דעפ פ־ט;ישט אפנעשטאנען. עם האבן זיך אין טשך פון יארן אויפנעקר־בן נאנצע פ־ר בענדעד דערצײקונגע;. עד האט אדײנ־ געפידט א רײ נ״ע ט־פן אין דער ק־טעדאטוד, ז״ן םט־ק האט זיך אויםנעצייכנט טיט א רו־קן, עפ־שן טאן, ער האט נעטאכט ד• ערשטע פדוװ; פון א פם־כאזאנ־שן אנאקיז. ער האט נעשריבן לירטר, אטת װײניק, םען קאן ױי איבערצ־יקן אויף די פ־ננער. אבער צװ״ פון זײ האבן זוכה נעװען צו דעד גרעסטע־ פארשפר־יטקײט: דאם וױג־זיד;״ם׳קױפן, ס׳יאגן שװאדצע מינטן־) און ״אױ װײ כא, כא, כא, אוי אוי״. ער א־ז געװען א עריפיעער, אן אננעזעענער ביז נאר. און נישט בקוױ דער טחבד פון קר־טישע ארט־קקען אין צ״טוננען און זשור־ נאקן, נאר נאך טער דער א־נטערנער;א־נעמײנ־קדיקעד) קריטיקער פונם פרץ־קרײז. אן זײן םטיכה אױ נישט אדוים קײן אײן זאך פון אנדערע שדײבע־ אין יענע טענ. טימ ז״נע טײנונגען, טיט ז״נע עצות תאבן זיך שטארק געדעכנט אונזערע בעפטע שדייבעד. ער האט נעפרװוט זײנע כחות װי א רראוזאלזיעער. אין דער צײט, װען פרץ און אש, אפנעװענדמ פון קעבעדיקן ײדישן טעאטער, האבן נעשאפן זײערע ם־פבאא״שע דדאמעס, האט ער ט־מן פנים צו דער טעאטראצע־ װידקקעבק״ט, אננעשריבן זײן ״טשפחה״, א ביקד פון פאנאנדערפאק פון יידיש־בידנערקעכן פאם־קיע־קעבן. ער האט אונז נעשענקט עטזעכע םוםטעדהאפטע איבוזרועצװ־ ג<\\. פיט דער זעקבער כמנה, װאם עד האט אננעשריבן ״די משפחה״, האט עד איבערגעזעצמ געדהארד הויפטטאנם ״הענשעק פורמאן״ (אױםנעפ־רט נעװארן ערשט 1919 דורך דעם שרײבער פון די שורות). די איבערזעצוננ פון שעקכפידם ״ראטעא און ױקיא״ אױ צום בא־ דויעדן נעבקיבן נישט פא־ענדיקט. כא־אקטער־םטיש פא־ נאטבערגם באצױננ און צוגאננ צו אן ארבעט, א־ז דער פאקט, װאם ״דאטעא און ױקיא״ האמ ער אננעהױבן א־בערזעצן פון דום־ש, ראן אױ ע־ אריבער צו דײטש און צום סוף ױך נענוטען קערנען עננקיש, כדי צו קאנען איבערזעצן פון אר־נינאק. א קקאםישע איבערזעצונג פון טאנאיעס ״שפעט־זוטער״ האבן טיר אויך צו פא־דאנקען נאמבעדנן. ער איז נעװען אן אױגוגמצײבגנוגור זשורנאקיםט. נישט נאר דעםאקט, װען ער האט געהאקטן די פען אין האנט. טענטשן, װאם האבן נעארבעמ כיט אים צוזאטע;, װען ער איז גע׳םמאנען בדאש םון ״װארשעװער טאגבקאט״, דערצײקן, אז קײן בעםערער רעדאקטאד