Literarishe bleter · 1932-12-16 · 51 (16.12.1932) · p. Seite 818

לימעיאויוסע בלסססר 1\ס. ז5 (450) 9 ** זײט 818 ם. װ ע ג;; י? ד / 7? ־ע ד ש ע א י נ ם ע ל י ג ע ג ץ פוז פ א ד פ וביררטר־אגיסיעוסיערגגג פג\ ארסרגור אבטרדאנז אי\ דער ״ײריעזער גט״נרטאססי גינ פארעי5רײסי\ עװניסי״, װארעוע) װעיטיקט דעד ד־א;; צום אױסעדנזגוױיכלעבז, צום אוביבאקיענטן, צום;ײעםן ער איז װי יאועםן פון דעד כיאנייע צום אװאנטודיםטי׳צון; עד וױעדט באהע־עט פון דעד קאמפינירוננם־פעיקײט, פון ו^גאט־ ארומנעטענד־קע םפעקויאטיװע אידעען, םון אײנפאי־יאפעטן; אין אים קעבט דעד חשק אד״נצוראזן זיך אין די געװאגטםטע עקספערי־ מענטן, און ע׳איז ז״ן העכסטעד גענום ז־ך צז שפיאן מיט די טעג־ יעבקײטן, װײק עד א־ז איטיעבם מא5 אין א נאװ־נע נײגעריק דע־ דויף, װאם עס קאן איץ א־ויםקומען. מיט א5ע זײנע פארשטעאוננען איז עד א״נגעיעטעצט אויך דעם דיטם פון ד• גאײכנעװיכטם־ עאעמענט;, װאם שפיאן אזא גיױיםע ראאע אין דער װעלט פון שײנ־ קײט. אימװ־דקאעכקײטן האבן א־ן זײנע אוינן די;אטיראעכםטע עק־ זיםטענץ, אבע־ דעדפאר קאן עד װידעד זען די נעננשטאנדן פון דע־ נאט- אין דעם א־כט פון כאאם, אאם פ־אדוקטן פון עואם הדמ־ון, פאנטאמען, פיקציעם, אײנביאדוננען. דעם נ־ויםן מאאער האב איך דעדקאנט אין מארק שאנאא נ־יצט א דאנק ד• איבע־איעוננען פון דעם אויפן קאפ געשטעאטן ײירקאעכ־ ק״טם־מ־ש־מאיט, אדעד א דאנק דער משונע־דרײםטקײט פון א קאנ־ צעפצ־ע, מ־ט װעאכער עד פ־זװט ז־ך אזיפצוהײבן פונם ארט אזועק ד־ נרונטנעפעםט־קטע פונדאמענטן םון דער וױרקאעכקײט און צו מאבן זי־ װאקאד־ק, א שאקא צו טון מ־ט ד־ זײאן פון דער װעאט און צו ענדעדן ד־ כטיכיעם פיונם אעבן, צו נעבן אן אנדער אנטװיקאוננ דעם;אינצן אעבנם־עאעמענט — נײן, איך זע די גדויםקײט פון דעם שאיגאאישן נ־שט אזו־ א־ן דער צײכענוננ, וױ א־ן דעם, איך זזאאט נעזאנט, הו־ך־תימא־םפעד־שן, העיכםט־הימא־םפער־שן טאן פון דעד צ־יכענוננ, אין דעם פוךיענעד־ײעאט־טאן, אבער דער עיקד אין דער פאנטאזיע־ר־יכער פארב, װײא ע־. א־ז אזוי װונדעדבאד מיט דער העבםט־ה־בל־םפער־יעע־ פאדב־דעדנדײבוננ, מ־ט דעם עבט װ־ז־א־;עדן פונם קא־אד־ט, מיט ז־ין גרו־םע־ מאנ־ע פון א באיץ־שטאדקן, מוז־קאא־ש־ױבאנדן פאדב־נ״אנם. ז־ין נד־ן א־ז םאבאהאפט און דאם פא־בן־א־כט איז ב־י אים א מעדכן. זײ\ פארב איז רעוגאיוצ־אגער. ־אנקא אדאעד, װעאכעד א־ז אמאא דורך א ר״טשן קוכםט־מבין בדאפעד־ש פארגיײבם געײאירן מ־ט שאנאאן, איז פאר מ־ר מיט זײן עקספ־עם־אניזם, מיט אאע ז״נע ־עװאאוצ־עם אין דעד מאאעדײ, אין רעי װ־רקאעכקײט דעד מאאער־ט־פ מיט דער נרײטק־יט אפ־או ד־ מאדע־ר־בטזנג צו;עמען :אד אאס ד־;־נםט־קפטע שאנס או־ם־ צואעבן ז־ך מיט זײן טעמפעראמענט. א רעפ־עזענטאנט פון עכטע־ מאאעד־מענטאא־טעט זע א־ך אין ארפדעד אבע־דאם. זײן מארעד־י א־ז מ־פורעד רעזואטאט פון נײםט־- קעד קואטוד. ד־ דאמינאנטע א־ן ארע זײנע ב־אדער אייז די אינטעא־־ נענץ. ב״ א־ם נעפינט מען דעם אזיסדדוק פאד דער א־נטעא־גענץ אין דע־ פא־ב, װ־יא עד פא־שט־־ט די פאדב צו נעבן מיט שכא, װ״א עד האט ש־כא רײן צו ארנאנ־זידן דעם פאדבן־טאן, װײא ביי אים איז נא־ נװאאט־ק אנטװ־קאט דעד ז־ן יואם־פא־נ־נפט־קעד צו קאמפאנ־רן מ־ט דײן מאאעד־שע װאראדן. זײער :א־אקטער־םט־ש א־ז בײ א־ם דע־ אופן װ־ אװ־ עד בו־ט או־ם, קאגסט־וא—ט א־נם ב־אד ראס רויט און דאם באו־, װאם מען באנעגנט ז־ך דעידמ־ט א־ן כמעט ארע ב־אדעיד פזן זײן ה־געד או־סשטעאו;;, אז עס מעג אפשד דעדאו־בט װעדן ז־ך צו רעכענען מ־ט דעד װאדש״נאעבקײט, צי עם ד־נען נ־שט פא־ ז־ינעטװעגן די בײדע פארבן אאם ערעמענטן פונם ביאד בכאא. װ״טעד איז עס אויך מערקװ־דד־ק, װאם אז ער;־ט די םענטש־ אעכע פ־גוד פופנהאפט, מעשה א־אאקע, א־ז עם בײ אים נאד א פדעמ־ דע־ א״נפאום און;־שט א־ן דעם באשט־יט זײן א״יננאדט. ם׳א־ז אבעד דורכו־ם זײן אײננאיט ז־ך צו באנוצן מ־ט דער איאאקע־פאדם וױ מיט א מעגאעכקײט אדויסצובאקומען פון ד־ פאדב מע־ שםעאץ, אן אײדערערן גאאנץ, א ם־בטע־עד טעמבר, דעם דופטיקסטן זאפט, םונעםט־װערע װירקוננע;. די פ־נוד דאדף דא קאנען װירקן אאםי פאא־ע, װי דע־ א־נטע־ג־־נט פון א פא־צעאאן־מאםע. ע־ שר־עננט זיך אן ד־ פא־ב װאם־מער צו פאדזעאבםטשטענדיקן.;א־ זיגמ־נט מענקעם איז א־פ־עד אבע־דאם דע־ צוז״טער נא־ א־צ־אנע־ י־ד, װאם האט אין פא־־ז ד־ אעצטע ־ארן דעדנדײבט דעם;דו־כן בבוד, אז צװ־שן ד־ בעםע־ע;עמען או־פן פ־אנצו־ז־שן פא־־ נאם װע־ט רע־מאנט נ־שט אזו־ נאנץ זעאטן או־ך ז־־ן :אמען. דאם א־ז ז־כער א מדדגה. א־ך מאך דא א פ־וװ, א־־פן גדונט פון ז״ן או־סשטעאונג א־ן דע־ װא־שעװע־ ײד־שע־ קונםט־געזעאש־אפײ צו םק־צ־־; א־ן עט־ אעכע זוע־טע־ ז־ין מא־ע־־שע פ־ז־אנאמ־ע. בײ ־עדע־;עאעגנהײט — נ־שט נא־ א־ן דעד קונםט־ק־־ט־ק — ײען ם׳שטעאט ז־ך ד־ או־פנאבע עפעם צ־ דע־קאעדן, צו כא־אק־ טע־־ז־.־;, אפצ־שאצן, צ־ װע־טן אדע־ ככאא װענן עפעם צו א־־׳ ט־־אן, מ־םב־ויכט מען אזו־ פ־א מ־ט דע־ פאדאאגעמ־־נע־וננם־ מעמאדע, אז ם׳א־ז שו־ז פשוט א בושה נאך ווײטע־ דע־מ־ט צו ז־נר־קן. נא־ מען קאאם־פ־צ־דט, רובר־צ־דט, ט־פ־ז־־ט און עט־קע־ ט־־ט. מען האאט א־ן א־־ן אנטדעקן געזעצן און פ־ינצ־פן, נארמען און באאים. און װאס עם װעי־ט נ־שט אנטדעקט, ײע־ט דע־פ־נד;. אויב עם ג־־ט נ־שט :אט־די״עך, מוז עכ ג־־ן ק־נםטאעך. ־עצט - א פ־אפא: דאם;אנצע מ־ן טעאדעט־ז־דן זעט או־ם צום װ־נצ־קםטן או־פן א־ט א־ן דעד קונסט. װ־־םט כ״ען דאך, אז ב״ם קונפם־װערק א־ז:א־ װע־טפוא דװקא דאם אײנצ־קא־ט־קע, ד־ ם־נגוראר־טעט, דאם קײנמאא נאך אזו־נם נ־ש־מ נעװעזענע, װ־יא א־נטע־עםאנט א־ז א־ן דעם קונכט־װע-ק נא- דאם, װאם איז :״, װאס א־ז אד־נ־נעא, זוײא או־פן געב־ט פ־ן דע־ קונםט װעדן;עזוכט נאד ד־פע־ענצ־אאן. ד־ מעשה דע־פ־ן א־ז אבע־, װאס דא (ב׳מײן: ב״ם דעדוצ־דן װעגן ק־נםט) א־ז דאם נ־שט־טעא־עט־ש־ע או־ך נ־שט מעד ווי א טעאדי־ע. ד־ ז־נד פ־ן דעם פא־שפ־־־טםטן מ־סבדו־ך, זענען, ײ־ תמ־ד, פא־־ קע־ט, דע־ בעםטע־ באװײז פאד דע־ נ״ט־ק״ט פון דע־ אננע־ װענדטע־ מעטאדע. פא־פ־־ע־־ש זענען ד• פארש־ע װעגן טאקע צ־א־ב דע־ עקז־םט־ענץ פון א ־•כט־קן ציא, פון דעם ־עכטן דדך. דעד שקד;עפ־;ט בעא־״־ם;־שט אזו־ ארס ע־זאץ פ־;ם אמת, װ־ איס דע־ אמ־ אאי־;. ם׳א־ז נאך װ־נצ־ק, ײאם מען וױ־םט־ נ־שיט, אז ם׳א־ז דאם פא־שע, מען מוז :אך דודכו־ס מײנע;, אז ם׳א־ז דאם עכטע. ר־ טעא־־ע א־ז;יבער פון אאץ א נוט מ־ט־ א־ו־םצ־־־־גן די געהעד־קע פע־םפעקטױוע. ־ענע מ־םב־ו־כע־ ײײסן נא־ נ־שט ײי אומצונײן מ־מ טעא־עט־שע באגד־פן, דע־פא•־ מאניפור־־ן זײ כםד־ דװקא פונקט או־םנע־עכנט פאטאא געשמאקאאז. אז־• צװ־ננען מ־ך גאנץ ע־נםטע א־בע־ר״נונגען נ־שט צו;־ין, א־ן דע־ א־־ענטאצ־ע פון דע־ מא־ע־־־, א־־פן װענ פין ד■ מאדע־ באכ־־פז או־ט דע־ ־׳:ט־ננ צ־ או־ט דע־ ט־עכנ־ק, צ. ב. עקכפ־עם־א־;־זם, קוב־זם, קאנםט־וקט־װ־זם א. א. וז. א־ך באמ־ ז־ך א־־סצוגע־ פ־נען מע־ םטאב־רע־ע ס־מנ־ם, נעמענד־ק פא־ א באז־כ ד־ עאע־ מענטא־םטע א־־גנש־אפטן פון ד• ״א-ע- אי־נ־ זען זענען צ־ם אײגנט־מאעכםטן ׳ו—־ קאטענא־־עם פון מאאער, דד־י ט־פך דע־ ט־פ פ־ן טעמפעראמענט־, דע־ ט־פ פון פאנטאז־ע און דער ט־פ פ־ן א־נטער־נענץ. א־עדע־ פון זײ זעט ד־ ײערט פון אן אנדע־ פע־םפעקט־װע, מ־ט אן אנדעד באצ־ו;;. דער טעמפעדאמענט־טיפ מיעג ז־ין, פא־שט־יט ז־ך, ײ־ נענוג א־נטער־גענט און װ־ נענוג באנאבט מ־ט פאנטאז־ע, אבע־ ז־יז כה באשט־־ט א־ן ד־;עפ־רם־עקםצעםן, א־ן די נעװ־טע־ן פון ז־נאעכק־־ט: א־ן ■זײנע ב־רדע־ דע־נ־״כן צ־ם או־םר־וק ד־ עקםפ־אז־עם פון אי־דנשאפט, א שטו־ם פ־נם ה־־םן ב־־ט, שפאנוננען און או־םאאדוננען גזון א אעבנס־ענעדג־ע און פון א רעבנם־װ־רן, װערכע־ װ־דקט װ־ א גא־קאט־ק פאר ד־ הוש־ם. כאטו־בוננ. באג״סטע־וננ. עקזאאטאצ־ע. א־ן דעם װואקאן פון זײנ•* עמפ־נדונגען דע־גי־ט ׳נעװ״נאעך ר־ נאוט־ה־ץ ב־ז צו דע־ העכםטע־ טעמפע־אטו־. דאם א־ינצ־קע;עזעץ א־ז דאם נעזעץ פ־ן עקםקאוס־ וע א־מפואסן. אקו־אט פונקט קאפו־עד זענען פא־ דעם פאנטאז־ע־ט־פ א־ע עמפ־;ד,־;;ען פאקט־ש;עבנזאםרעך, א־־םע־ ד■ עמפ־נדונג פון כאיײעגונג, פון פרײהייט, פון שוװננ, פון באפאינאטקײט. א־ם א־בער־