Literarishe bleter · 1932-12-09 · 50 (9.12.1932) · p. Seite 802

רילזזוןזריטע בלעלזעו <\<ו. 50 91*♦,) ױי3 802 דר. ■ע?פדעד ב'?ם8ן1ם$סק װ ע ד פ ד ע ם ע ד־ צײסו;; מיט אן אװ;ט־אוים;אבע ״סעװאדניא װעטשעראם״. זי;ט ו)193 דער׳טײנט א צוױיטע רוםישע צ״טו;; ״;אוױ נאצאם״. :אבדעם, וױ ״דאם פאצק״ איז או;טער:ע;אנ;עז, דערשיװט ױ;ט;*!191 דער ״פיימאמן״ אונטע־ דעד רעדאקציע פון ד״ר י. דזאקפעדן און װ. יאצקי־בערטאצדי. די פויצן ־אבן :עפרוװט אדױס;עבן דעם ״טװאדניק פאצםקי״, װעצכער האט ז־ך אבער;עטוזט אפשטע״ ד• ציטװינער;־בן ארוים די װאכניצעטער ״ריעטאװױ בארט״ און ״רי:אס בארםים״. אין י״ע עקזיםטידט אויך א ■׳עטי׳םע פארטיי־פרעסע. אין א ייננן דעםאקראטישן םצוכה־װעזן פאר׳טװיודן פארט־יען אזוי צייכט װ• ז״ אנט׳טטייען, און צוזאמען מיט זיי פאד׳צײינדן זײערע ארנאנען. אז״, צםיער, איז עס פארנעקוםען םיט דעם ״יאונאים װאדדם״ (;ײער ײארט) און ״יאונא ראטוױא״ (די;ײע לעטאאנד) פון די דע־ מאק־אטן, ״רעפובא׳קאס םארנם״ (דער היטע־ פון דעד דעפ כאיק) פון ד־ רעפובאיקאנער, ״דארבא באאס״ (שטיםע פון ארבעט) םון ד• םעםיקע םאצ־אאיסטן, ״אידוטם״ פון די;יױוידטן אדער ״דארבם״ (א־בעט) פ־ן דעד אדבעטם־פארײניי*־;;. אנדע״ע פארט״ען װידער זענען צו ־םװאך אויםצוהאאטן אן א״נענעם פרעםע־אדנאן. אזוי, אם׳פא, האט די הויזבאזיצער״פארט״ ב־זן ־אר 1926 אדויםנענעבן ד־ ״ברױוא טעװ״א״ (פרייע פאטעראאנד) און איצטער באננוננט ױך אט ד• פארטיי באויז מ־ט א װאכנשר־פט ״מוזו איפאשיםם״ (אונזער פארמענן). או־ך איז אונטעדנענאננען די צײטיננ םון דער קריםטאעכער פא־טיי ״טאוטאם באאם״ (פאאקס׳םטימע), די צייטו;: פין דער צענטראאע פון די קאאפ־ע־אטױון ״באאם״ (׳טטימע) או; אויך ״אאטוױאם װעםנגעסים״, װעאבער האט ז־ך :עםוזט פארייניקן םיט ״רינאס זיניאם״ (ר־נער;ײם). א בעםע־ן םזא האבן ד־ אדנאנען פון ד• נדו־סע פארטייען. היינט צו טאנ עקזיםטירן די פאאגנע פא־טיײצ״טוננען: ד־ נענרינדעםע א־ן 1919 ״ברױוא זעמע״ (פרייע אאנד) פון פויערים־בונד, דעד ״םאציאאדעמאקראטם״ פון דער םאציאא־דעםאק־אטי׳טער פאדט״ און ״אאטײים״ (דער אעט) םון דע־ :אצ. פאר״ניקוננ. אאס פאאיט־שע װאכנבאעטעד דערשײנען אין ר־נע די ״אאטװיא״ פון ד־ נ״װ־רטן, די ״צענטרא באאם״ פון דעמאקראט״םן צענטר, ד■ ״אאטװיעיטו באאם״ פון דע־ פ־אנרעםיװער פאדיינ־קוננ, דער ״יאונאים װארדם״ (נײ װארט) פ־ן ד־ אאטנאאער פראנדעםיװע פ״ערים. אאם אוםפארט״א־טע באעסער דע־׳ם״נען דער אפ־צ־אז ״װאי־ דיבאם װעססנעםים״ (רענ־רונגס־אנצ״נער), די ״ארמ״־צײטו:; ״יאטװיאס קאר״װים״ (דעד אעטישער םאאדאט), דע־ װעכנטאעכעד א־נאן פין אינערן־םינ־םטערױם: ״יעקשאיעטו םינ־סטרייאס ײעםט־ נעםים״, ד־ דעמאקראמ־שע ״יאונאקםאם ז־ניאם״ (נ״םטע יד־עות) אין ״פעדעיא ברידי״ (א־ן אעצטן מאםענט). ד־ צאי פון ד־ צ״טוננען א־ן ־ינע האט זיך א־ן מ׳עך פ־ן ד• ־עצטע יא־ן כמעט :־שט נעענדערט. פ־ן צ״ט צו צ־יט קומט צו א נײע צ״מוננ. אין ־א־ 1930 זענען אין רינע דעד׳ם־נען 36 צ־י־ טוננען, פון װעאבע 25 זענען אעט״נוע. דער פר״ז פון א צייטוננ א•; ־עטאאנד איז נ־׳שט הויך, 6—10 םאנט־ם, װייא דאם פאפיר װערט א־ן אאנד נופא א״םנעאדבעט. א ט־יא פון ד• ר־נע־ צ״טונגען דער־ ישיינט אין דער פרי און א טייא — נאכםיטא;. ד־ צ״טוננען זענען דאם ריב א־אוםטר־דט און ײע־ן;עא״ענט אויך א־ן פ־אװינ׳ן. א סך פון ז־י האבן ׳שטענדיקע קארעםפאנדענטן אין אויםאאנד. די •ד־עות־ ד־נםט דערפיאט די אעטאענדישע טעאענראפן־אנענטור (אטא). אין רינע זענען פאיאן באױנדע־ע פארנען פון פרעםע־ט־ע־: דער ״פאר״ן פון אעטאאנדם פיעםע״, ״פדאפעם־אנעאער פאדײן פוז אעטישע שריפטשטעאער א־ן זשורנאא־םטן״, דער דייטשער זשודנא־ א־םטן־פאי־ײן, ״ד־שעדי' •טע־אטן־פארײן ״אאף-, אײםעדדעם א־ז אױך פאראן אין ־ינע אן אפט״אוגנ פון פען־קאוב. אין 1924 א־ז אין ר״נע פארנעקוםען דער ע־שטער אעטאענר״ שער פדעםע־קאננדעם. א־ן •א־ 1930 א-ז אין ד־נע פאד,עקוםען הער ע־שטע־ פ־עסע־קאננרעם פון די םאוכות. (סיוי) ד י ד י ג ע (סוף פון נומ. 47) א״ך דע־ מעטיקע־ ״באאמ־אם וועסטנעם־ס״ א־ז פון דע־ ־ע־ אקצ״ע נ־שט;עש״נט נעװארן און האמ פאדטנעזעצט ז״ן דעדש״נוננ א־ם ״רױםטענעס װעםטנעם־ם״ אונטער דער רעדאקצ־ע פון מ. אראנס אוז האט אפ־או דע־נ־״כמ א ט־דאזש פון 100.000. אנהויבנד־ק פ־ן 1904 האבן;ענוםען ארױסנײן א,״ך םאצ־>>איסטישע צ־־סוננען, וױ, רםשא, ״קאמו'". אט די צײטונגען האבן אבע־ באאד נעמוזט אדע־ א־״םנ״ן א־םרענאא, אדעד עמ־נדירן. ביםאעכװײז א־ז ראם אעבן וױדע־ א־יין א־ן זײן קאאײע. א-ן 1911 א-ז א־ו־םנענאננען א. ב־ענ־אמ־נס ״•אונאקאם ױנ־אם״ (נ״סטע יר״ע־ת), װעאכיע ׳עק-ס־פט־־ט גאך א־צט אים;דויסע א־כופא.־טי־א-שע דעמאקי־אט-שע צ״טונכ. א־ן 1913 האט א. נאנאץ אננעהו־בן אירױס־ צוניעבן דאם פו״ע־־ם־ביאט ״א־דוםם״, און ה. ציעאם־נש האט ש״ן פ*ן 1907 ־אר ארױסנ־ענעבן דעם ״בארט־אם אאוקםא־מנ״עקס״ (באי־ טיש־ע־ יאנדוױ־ט). א־ן 1914 איז דעדש־נען ד• ״ר־נאם ז־נ־אס״ (ד״;עי- ־ר־ע־ת), װיעאכ־ע ־עם האט א־ױסנענעבן דער עקאנאם־שער פא־״ן פין ד• אעמייםע יאנדוױ־טן. או־ך ד־ אנר־עױע נאצ־אנאי-טעטן. װאם וװ־נען אין ,־•נ־ע האבן באאד ד־ערהויבן ז־״ע־ קוי אין ד־ע־ פ־עםיע. א־ן 1907 האבן ד• ײדן א־ויםנענעב; ד־ ״נאצ־אנאי־צ״טוננ״ און אין 1910 ד• ״״דישיע שט־מע״ ד• ע־שטע פון אט ד• צ״טוננען האט ױך אפנעשטערט :אך ־עם צ־ענטן נומ־ע־ און ד• צוריטע ־ נאך דעם 51 נומ־ער. ר־ ־•נ־ער '־טװ־נע־ האבן אי־״םניענעבן ״יר־נאם נאױענאס״, ״ר־נאס נארםאס״, ,װ־אנ־ם״, ״באטאנאם״, ״אא־סײעט זשא־־ם״ א. א. באעטע־. ע־כ ד־עם װעאט־קר־נ ז־ענ־ע; ד׳ערשינען א־; ר־נ־ע 15 פארש״דענע טאנ־ צ״טוננען, פ•; ורעאבע 11 זענען נעװען אעטישע. דער קר־נ האט אונ־ טיע־ב־אכן אט די;־דענצנדע אנטוױקאוננ. ד־ ״־־נאשע רונד־נ־אז״ האט נעמוזט א־ן דע־ ־־ם־ש״ע־ יכפ־אך דערש״נען, א.ון א. בענ־אב־־נש האט גיעמענט א־ױםניעבן נא־ א רום־שע צ״טוננ ״ריזשסקא־ע אוט־א״. נאך דע־ רום״נדע־ ־עװאיוצ״ע פ•; 1917 א־ז דע־ש־נ׳ען א־ן ר־ניע א יאט־;אאישע צי־ט־נ; ״אויפעקר־ס״ (םא־נז־׳צטערן). בעת רער דייטשער אקופאצ״ע איז דיערש־נען אין ר־נע נא־ א״ן אוםבאד״טתדע אעט־שע צ״טוננ .רינאס אאטװ״עשו אװ־זע״, צ־ װע5כע־ עס ױענען צונעקומען;אך דער אק־פאצ״ע ״בארט־אס ױג־אם״ (באאמישע ־דיעות), ״יאונאים לא־קם״ (ד• נייע צ״ט); אאע אט די בלעטע־ האבן עקז־םט־רט נא־ א קורצע צייט. מ־ט ז״עם טאנ פון 18־טן נאזועמביע־ 1918, דע־ טאנ פין לעטיאנדס אומאפהעננ־קײטם־דערקלע־ונ;, — הו־בט ױך אן א;ײע עפאב־ע א־ן דע־ נעש״בטע פון דע־ ־עטי־ענר־שע־ ׳־־נ־ער פ־עםע. ד׳עם 1־טן דעצעמבע־ 1918 דע־ש״נמ צ־ם ע־שטן מאל ד• ריענידונגם־ צ״מיננ ״װארד־באם ײעםטנעם־ם״ (רענירוננם־אנצײנע.־). דאם אריינ־ קומען פ־ן ד־ באלשעוױקיעם האט צ־יטװ־יא־ק אפנ־עשטעיט ד־ אנט־ װ־קלוננ פ־ן רער אעט־ש־ע־ פ־עם־ע. א־ן משך פין אט דער ציימ (פ־ן 1. ־אנ־א־ ב־זן 22. מא־ 1919) ז־ענ־ען א־ן ־־;ע דע־ש־נען;א־ באי־ ׳ב־עװ־סט־שע יעט־שע צ״ט־ננעז, װ־ אויך ד־ ד־יטשע ״ראטע פאנע״. ראם א״נצ־קע;־שט דײן־באאשעװ־םט־שע בלאמ איז נ־עװען די צײ־ ט־;נ ״אוז פ־־עקשו״(פא־ײע־טם), רע־ א־נאן פון ד• אינקע םאצ־אי־ ־׳עװאלוצ־אנעירן. נא־ דיעם אװעקנ״ז פ־ן ד־ באישיעװ־קעם א־ז א־ן מא• 1919 װ־ר־ע־ רע־ש־נען ך״עי ״װאיד־באס װעסטניעם־ם״. או־ך ״יאונאקאס ז־נ־אם״ האט װ־ד־ע־ אננעה־־בן צ־ דע־ש־ינען; ד־ערצו זענען צוניע־ ר־מען נאך א ם־ '־עט־שע צ־־טוננען. א־־י די;אצ־אנאי־ע מ־נרע־ה־־טן האב; באני־מ ז״־ע־־ע צ״טונ־;ען. א;־עװ־םע צ־־ט א־ז דע־ש־נען ד־ ל־בע־אל־ע ״באלט־שע הײ־ מאט״, װעלכע א־ז אבע־ נ־שט;עװ־ען בכח צ־ קאנקו־־רן מיט ד• ״־ינאשיער ־ונדש־או״. או־ך אנדערע ד־־טשע צ״טוננען (״ר־נאשע :אכריכטן״, ״נ״־עס טאנעבלאט״, ״נ״־עם ־•;אער טאנעכלאט״) האבן :־שט נעהאט ק״ן ־ע־פאי:. או־םער דע־ ״־ינאשער דונדשאו״ דע— ש־יינט נאך א־ן ־־:ע א ר״ט׳סעד זונמ־ק־בי׳אט ״ר־נא אם זאנטאנ״. פון ד־ פא־ש־־דענע ־ום־שע פױזון א־ז;עבליבן;אר ד־ ״םע־ װאדנ־א״ (הײנט),;ענר־נדעט אין 1919. זינט 1924 גײט ארויס אט