Literarishe bleter · 1932-12-09 · 50 (9.12.1932) · p. Seite 794

ז-יס 794 לי90ראריס9 190971 1\\ז. 50 <9*<) םאדערנע יידישע לועםםער, פאר אונז, א״ניסלעך, איז דאם, װאם םיד האבן איצם 16 םיליאן און אונזעדע עלטער־זיידעס האבן באיז דריי מיליאן נעהאט. דעדיבער זענען היינט אונזערע םארלוםטן נרע־ סעדע; די צאל איז א נרעםערע. די כלי איז צ\ סליין פארן צען־ -•פילטן וױין! אבער די נרויםע םעדהייס בלייבס, םוז בלייבן צזליב א םך אורזאכן. װאס־זשע דארף איך טון? איך דארף דעם שמח — יידיש לעבן, יידיש קולמור־שאםן, יידי־ שע ליטעראטור, יידישע שולן — שטארקער מאכן, נרעסער טאכן, בר״טער טאכן, כד• װאם מער זאלן אויף דעם שסח זיך קענען א־ינהאלטן! עם זאל לעבן און געדייען אונזער שאםוננס־קראפט, אונזער אויסדרוקם־כח, אונזער צובונד, אונזער ריניע, װאם נייט דירעקס, םון :א־ אטאל, אטאל, -- דורך שפאניען, דורך םזאװן־לאנד, ביז אטעריקע, אין צוריק צו סלאװן־לאנד און צו אנדערע לענדער. נייט װי יאר־הונדערםער אן א־בערברוך, קאנאל אין קאנאל, װענ אין װענ, פאדעם אין פאדעם. קומען צו נייקייטן, אנדערשהייסן; קוםען צו נייע א־דעען, נייע םאדםען, אבער אלץ נייט נלייך, כםדרדיק, װי עם רארף ניין, כםדר כל העולב, אן איבערברוכן, אן א חלל אין טיטן אן אן אפנרונט. 16 טיליאן — אםשר װייניקער. אבער איך פיל, אז אין טיין קולטור־קאמף בין איך נישט איינער, בין נישט אליין, נאר בין צו־ :עבונדן צו טיליאנען — א ריננ אין א קייס! אין איין לאנד טער, אין א צוױיסן װייניקער. דא א צענטער, א,ין דאדט — בלויז פעריפעריע. דא האריז, און דארט בלויז ארומיקע;לירעד. אבער עם בלייבט אלץ דער םיליאנען־צובונר. אין צעשפרייטקייט, א ן שוזעדיקייט, אין װוקם און צװװקם פון םיליאנען, אין איבערבייט פון אונזער לעבן, צװישן צעזייטע זעכצן מיליאן פיל איך — איין אלגעטיינער נרויםער צובונד איז דא! א כח, װאם װייזט זיך אדוים צו זיין א־צט דער שעםערישסטער, דער נרונטיקםמער; א כח, װאם שט־צט זיך נ־שמ נאר אויף דעם אםאל, נאר אויך אויף דעם איצט; א כח, װאם שאפט נייע גײםסיקע װערטן; א כח, דורך װעלכן מיין בלוט רייםט זיך צו אויםדרוק און צ• לעבן. כ׳ניב אטאל א ס־אכט: װאס װאלס הייגט, טארנן געבליבן םון אונז אלעםען, װען אט דער כח — יידיש — זאל פלוצליבנ פאר־ שײונדן װערן? םיר װאלטן אלע נעװאדן א טין םארצייטיקע יידן םון כינע, פון בוכארע, םון תיטן... אדעד ענלעך צו די היינטיקע יידן פון אװסטראליע. םיר װאלטן נלייך װי זאמד צעשאטן נעװארן — אן צוזאםענבונד, אן איינענעם חױת, אן א פאלקם־לעבן. * * * 16 טיליאן — ײי װאלט זיך מיר װעלן נאענט זיין, נאענס װערן צו אייך אלעםען, נישס דװקא דורך דוד המלכם אםאליקע נצחונזת, נ׳שט נאד דודך נדושים, נישס נאר דורך כל־נדרי- נאר דורך אונזער איצטיקן לעבן, דורך אונזער איצטיקן קולטור־ קאטף, דודך אונזער איצטיקן עקאנאטישן נעראננל, דורך דער איצ־ טיקער שעפערישער איבערנעשטאלטוננ פון אונזער זיין, דזרך אונזער איצטיקער שפראך, דורך אונדער איצטיקן װארט! — ײי נאענט װאלמ א־ך װעלן װערן צו אייך אקעמען!... 9\\ רבר רבראעאיב.• רבר גאציאואיבר ביר ד\\גג\־?אווי90ס• פ\\ ארבבסבר־רױג אי\ ו״ױיארע האפי \ײ\ רנװװזג גװזער פזגגז גזאואסר9כ\ ועװרגאי ״אגוזבר בװר״ ג9 גגירגזעס רער ײריטוער דגװױזױגג פ\גג\ ײמ\ ר\ר. אי\ ג\גז9ר זעגע\ ארײ\ איגגזערעגזאגגזע ארגזיערע\ פ\\ א. יריעגזיג, ט. גי־ גער, י. באנז?י\, א. רײזע\, וז. עאגגזאראגגיגזעו, 9. געריבגזער, גז. גערעוגזעגפעיר. רי רעדאןביע בעגז די צײגז\גגע\ א\\ זפוגר גאר\ איבערב\רר\ע\ רי ארגזי?רע\. גזיר רר\ע\ רא \ער\ איבער דעגז ארגזיער פ\\ ב. י. ביאראגזגזאצעי, זגאגז כאראעגזעריזירגז א\יף א באגײגזגז9רגז\ א\פ\ רי רארע פ\\ ײריעו אי\ רער יױי־ עוער צעעופרייגזעײגז. — גזיר ז9\9\ זיכ9ר, אז ר9ר \\ײר גרענזגזטר ר\ב פ\\ רי רײטגער פ\\ רי ״ריגזעראריפוע ברעגזער״ ועגז גיעיגז דעגז גיז־יארןער זעװרגאר ״אזגזער פוזי״. א• נעננװאדט, אי די ״יםטיטע םון בלזס״, אי צוזאמענבונד, אי זוילן צום קעבן? די קראפט איצט, די קראפט פון אונזעד איצטיק קעבן, װאפ האט א־ן ז־ך ער הױם מער שעפערישקייט וױ אקע אנדערע כחות, דאם איז — יידיש! ייריש, יידישע שפראך, יידישע שוקן אין פויקן, יידישע נעזאנ־ נען אין סאװעמ־דוםקאנד, יידישע זשזרנאקן אין ײיקנע, יידישע קי־ סעראטור אין אפער־קע, יידישע שרייבעד א-ן רוטענ־ע, פאעטן, ־עדנער, םראבאנאנדיםט;; ייד• עע קעטפע־, ־יד־שע שוק־קינדער א•; בוענאם־איירעס, א־ן ר־נע, אין קאװנע, אין נאק־ציע -- יידיש דענ־ קע;, יידיש םיקן - פאקקם־קעבן. גייס אויף א ניי קיד, נ״ען או־ף נייע נעשטאקט;, ק,-טען װערטער צום אויםדרוק. א־צט א־ז עס דא. א־צט א־ז עם דער שטארקםמער, דער אםנ־ םטער צוזאםענבונד. צ צייפוננ פון ארנענטינע, צ שריפט פון דינע, א קקאנג פוןי האװאנא, א גדום פון ק־עםטאון, א ק־ד םון ב־רא־בידזשאן, אנדעדע טייקן, אנדערע שמיינערם — אבער איין או־םעדקעכע, שאפנד־קע נאצ־אנאקע פאדם. א פארם פאר פ־ק־אנען! א פארם און א פורעם. טיט יידיש פורעםמ זיך אונזער ניי קעבן אין א סך צע-עפר־יטקייט;. ייד־ש נייס ט־טן װאנדערער, םיטן אקערער, פימן נע־ונדניק, פ־טטןט תושב. טראכמ איך מ־ר: אין נאםען פון דעם, אין נאםען םון אן איינ־ היימ, פון א נאנצק״ט, פזן איין נאציאנאקן סימ;, קאטיר אט דעם כח נרעםעד טאכן, ברייטער טאכן. קאםיר אט דעם כח אויפהאקסן: טראכט א־ך ט־ר: אין נאםען םון דעם קאט־ר נישט פא־ביליקן אונזעד שםראך, אונזער װארט. קאם־ר עס טייער האקטן, רייניקן, קאפ־ד קעפםן פאר דעם. יידיש — נישט נאד סתם שםראך, נאר געש־כטלעכע איבער־ חזרוננ, א נייער קאנאל, אין װעקכן היםטארישע און איצטיקע כחות באנעגענען זיך; װארעפקייט פון בלוט, פאעמ־שעד ציטעך, רוף פון טאג, רזף םון טאדגן! יידיש — פארם, װאס האט אויך איר א־נהאקס. פארם, װאם שאפט א־נהאלט. נעװ־ם, ם־ד סאציאקיםטן װ־לן אין אט דער פאדם אונזער אינ־ האלט אריינטון. אבער קאמיד ערלעך און ריין אויפהאקטן די כלי, דעם צוזאטענבונד פון םיק־אנען, פון ברייטע ייר־שע פאלקם־מאםן, צװ־שן םעלקעד און קענדער! * * * 16 םיליא;! פיין עלטער־זיידן א־ז עם גרינגעד געײע;. ם־ט א הונדערט יאר צוריק זענען אויף גאר דער װעלט בלויז א דריי טיליאן יידן נעװע;. און עם איז טיין זיידן א םך גרינגער געװען איינצוהאלטן אויף זיין רעליניעז־נאציאנאלן שטח די דריי פיליאן װי עס איז םיר, זיין אייניקל, ד• 16 פיליאן! אונזעד שמח איז צו קליין פאר אלע 16 ט־ל־א;. דערצו נאך: ביי ד• זיידעם איז דעד שט״גער נעװען א פעס־ טער, אן איינגעפונדעװעטער, און ביי מ-ר — דערװייל נאך א צע־ ־יםענער, נאך נישט אריענטירט אפילו. :״, פדיש, אדער נאך נישט איננאנצ; קק*־, צעטרייםלט. 16 םיליא;. זע איך, װי א םך נייען ארוים םון אונזער שטח, און עס פארדריםט. נאך פער, עכ באפאקט א; אפאטיע, אן אוםעט. םאקן אפ א םך. איך חער — א םך קינדער, אין אלע לענרער, פאלן אפ, ״פאלן ארונטער פון װאנן״, רעדן נישט קײן יידיש, דער־ וױיטער; זיך, העלפן טיר נישט א־ן ם״ן קולטור־קאםף, אין מיין טאםן־קאטף... זיי מוזן אפפאלן! פ״ן ז״דע פלעגט היטן יעדע ״דישע נשםה. איך אבער קען זיי נישט איינה-ט;. און דאס טאר מיך נישט אדיינװארפן אין א סרה שחורה. אויך ד• דייטשן טיט א לאנד, קענען נישט א״נהאלטן אלע דייטש,; זיי פארלידן טיליאנען! דער פארלוםט גייט אן שטענד־ק, חזדט זיך א־בער. אויך ד• פראנצויזן פארלירן. און אויך די יאפא־ נער קענען נישט איינהאלטן אלעמען. דער שטח איז צו קליין. װעלן ד• דייטשן, יאפאנעזער און אנדערע צוליב דעם אויםנעבן זייער לעבן, לאנד, אײננארט? 16 םיליאן! — אי־נע םגן די שװערסטע פדאבלעםען םאר אזנז,