Literarishe bleter · 1932-12-02 · 49 (2.12.1932) · p. Seite 783

זײט 783 ליװטראריטזס בלווװמר ו\װ. 9* ¥ נ ח ס ן ס ״ ן י? / וו ז) ו ׳ן ע ״סמאדױם״ איז דעד ײדיישער פדעםע צז װאים אט די םטאי־׳ם״סטעם וז$ט דערםידש דעם ײדי׳שן טעאטע-א-ז אדענוען ״ימ באקאנט. שון ײד״ען טעאטעי א״ז *״ טד״בן געװאדן טעאםעד;וםא, אזן טט־דא דאט טען םאדטר״ין דעם עורם, װאם האט אין דעד ז״ט ע׳־נםטע פ״ר״גדע יוינםטאעד״שע טע־ אטערן, ני־ט;וטע אידטיםטן, טיט;וטעד דעזיעי, ט־ט;וטע פיעסעם, טיט;יטעד אוים־עטאטו;:. און אינטעדעםאי-ט א־ז, װאם די ועאבע קראגסע םטאד־ם־םטעם װעיט ־עצטנם א״נגעםידט אין דעד ײדישער פ־עםע. כויט די זעלפ־ע טעטאדן און די זע־יע טאנידןי. דעד;עדאננל צװי׳טן ד• ״די׳טע ציי־ טוננען נייט אן יע־קר אויף ד־עם פונקט םטאד;. איין צ״טוננ שטעינט א־וים איין טטאד, קוטט א צוו״טע צ״טוננ — און דעק־אכיידט אן אנדע־ םטא—ער״יעד. און עס װעדן;עדדויט יילדער שון די סטא־ן, און ד־ םטאדן װעדן .־עקיאט־דט סיט ד• גרעםטיע אותייות. ז״ע־ע ארט־קרע; חאין ׳עטענד־ק ןא ״םאר־רעקאאסע״, ז״ װערן נע־ ־יכיט נ־עט ור״נ־קעז־ ור די טעאטעד־׳םטא־ן. ד־ יעד״בע—םטאד־ זענען א•; ד• דעדאקציעם ד• םי׳וחםים, ד־ אויבערעטע שון עטו־םר,— און עם װעדט נעעאשן אזא מין ׳נ־ט־םונ;, װי דע־ םטא־ װארמ עס נעװען דער אםתעד ״זן .יםשדנם״ אין ד־עד צי־טוננ, װי דעד םטאד איז דעד א־ינצ־קע־ ״בדו־ט־לעבעד״ א־ן טעאטע־ שון ד• ארע ״ט״נענ־בטםן״. דעד פטא־ קאן שדאנק און םד״ אדאפדעדן שון דעד צ״ט־נ;, פונקט װ־ דעי־ טעאטעיד־םטאר טוט עס בסדר פון דעד בינע. דעד צ״טוננס־םטא־ קאן בדעבן אאע פ־אשעם־אנעצע געז׳עצן און טדא־־צ־עס, אי־ן װ־א ע־ שאדיאננט עד נאד א ״היו־פטד־א״ע״ שא־ זײן חבד, װי דעד טעאטעד־םטאר גיט אװעק די הויפט־־אצע ז־ין וריב, זיין שריתדין. — דעד םטאר םאדלאנגט דורבוים די ״ה״פט־־אאן״ אין דעד צײטונ;, װ־? ׳עד, יט־ײבט עד א דאמאן, װיל ע.־, א־ז ע־ א םבין או־י ננ־גה. דעיד םטאד נוצט או־ם ד־ צי־טוננ שא־ ז״נע איינענע היעבונות ם־ט םענטשן, ם־ט אינסטיטוצ־עס. הכאיא, עד איז זעאבסטה־ע־יבע־ א־ן דעד צייטוננ, און די;אנצע ״צײטוננם־ ט־ופע״ איז שא־ אים באויז שא־נייעד־און־נאבנייעד, נ״טט םער װי םטאטיסטן. עם האאט שוין דעדב״, אז ד• ייד־ישע צ־״טוננ ׳דעקראמידט מ־ט עטרעבע טענ ש־־עד א נוםע־ ״פיטן אנטײר״ שונם ״באאיבטן קעניג שון ד• פ־בא־ציסטן״ איקס א־נדעק. א צװייטע צ״טוננ זאגט אן דודך טו־זנטעד נאסן־באענד׳עך, אז א־ר איז נעאוננען צוצ־ען דעם ״נענ־אאן״ ״ד״ען ׳ע־־יבע־, דעם /״נעקדוינטן״, דעם ״װעאט־בא־ ־־םט;". הכאא, עס נייט אן אין דער ייד״נדעי־ פ־עסע דעד קאםף שא־ ד• ׳צד״בע־־םטאדן םיט דעד נאנצעד ״ט־אד־צ־אנעאער״ ר־עק־ ־אמע, װאם דע־ ייד״נ־עד טעאטעד;עבדויבט ביים צ׳וצ״ען דעם טעאטע־ע־אם, ד־ דעאבע נגהנים, ד־ זעאבע מיעטאדן! און האװא• זאאן ד־ שאאנן שאד דעד ייד״שע־ פדיעםע נייניט זיין אזוי ט־ו־עדיק, װ־ ז״ דענען נעװען שאד דעם ״ד״ען טעאטיער. ד• ״דייטע פ־עסיע האט בםדד אויםנעאאבט דעם םטא־ן־פראג א־ן דיעפ ייד־שן טעאטיעד, און א־צט נייט אט די סטאדן־םיסט־עם אדייז אין שא־ייע און א־ן באומ שון דעד פרעםיע. ביביד־יאטעקז אװ לעזער בײ אונז באקימט איי ארמזיםט ביכער ס$דערס אינזער קאםאלזןגו אױך פוילישע ביכער זײער ביליק אדרעס: ,ס״ופבפזפ/אץ ,אשסז1ש1ס0 ב5 ו3 3זסן1ח6וחפ2 ״םטאידיזם״ אין דעם ״ד״שן טיעאטעיד איז א;יענונ־באקאנטע קדאנ און 6אאנ. ״םטאיד־זם״ צעשטיערט דעם קאאעקטױון ׳גיאםן או־ף דעד בינע, בדעננט אום דאם נאגצע אטובת זײן םטאד־שער ״מא־ ״עסטעט״, שאדװאנדאט ד• גאנצע טרופע אאם באנאייטעד, פאדו־ם־ און־נאבגײעד אין זײן ״דזםםואן״ גאגג א־־ף די בינע־בדעטער. די ײדישע פ-־עםע, דא און אין ןמעידיקע, האמ פדט שא־יםײדענע מ־ט־ אען נעפ־וװט צו באקעמסן אט ד• ״םטא׳־״־חואאה א־ן דעם ״ד״ען טעאטעד, :־שט או־םנעזזעדט אנצװױיזן או־ף דעד צעיעטעדעד״נדע.־ ־אאע, יואם דעד ״סטאד״ ״עפיאט אין טיעאטעד. דעד סטאד איז פד־װיאעג־דט, ע־ ינזטײט או־סעד ארנעמײנע נעזעצן און נאדסעס, ער איז אויף דע־ ב־דנע־ ב״נע א ״זעאבסט־ העדשער״ מ־ט די אאע םפעצ־ש״נדע אײננשא׳שטן שון א זעאבםט־ היעדשע,־. — עד האט זיך זײנע קאפר־זן, זײנע פא־ באאיבטיע אאטיע, אאטמאד־שע פיעםעס, װאס המען נישט מע־ װי א מימא א׳רויםצו־ ב־עננען זייניע אײניעניע ראאן. ־עד װיא נ־שט װיםן שון קײן נײק״טן, עד וױיבט שון נײע מאט־װ;, איז קענן װאסעריע ס׳איז ־עשא־נדעם. עד שאדאאננט שטענדיק דעם אויבנאן אין טעאטע־ עד מוז זײן דע־ מיטאפונקט אויף דעד בינע, שיגודירט אאײן אויף דיעם אש״ע, איז דעד װיבטיקסטער א־ן דעם *־אג־אם. שנײדט עיי צו ד• פיעםע אויט זײן אײנענעם נעשמאק, בארעבאטעװעט אין דע־ פ״עםע װ• בײ ז־ך אין דער ה״ם, מעקט אוים דאאן, פארטיעמפט ־עפאיקעס, דײד, שפיא פון א׳נדעי־ע ־אאן, — א־־־ן, בד• עס זאא נישט שטעדן זײן ראאע. פא־ דעם ״םטאר״ א־ז װיכטיק, אז דער אנסאמבא זאא באשטײן שון אאץ־נישטיקערעד אקטיאו־ן, שון מ־טאמ־עם־ק״טן, בדי יעס זאא װאם־מעד באמערקט ודעדז יזײן :דיויסקײט, א.ין ברי ד■;אנציע אויש־ מערקזאמקײט שונפ פובאיק־ם זןן״ דודבו־ס פאאן אויף אים. אםיאו ד־עד א״כט־װארפער מוז זײן בסד־ און אן או־שהער;עורענדט אויף אים, מוז באנאײטן זײן ־עדע באװע׳נוננ אויף דע־ ביניע,;ישמ װיבטיס, צ־ עד איז דער מיטאפונקט אין דעד אדעד ־ענע־ םצענע ־צ־ נישט. דעד ״םטא־״ איז נישט באו־ז ארטיסט, ע־ איז זזויך דעזש־־םער. שטוקעװעט ער א״ם ד• נאנצע שא־שטעאוננ מים דע־ א־ין הויפט־ בײנה, אז אאע אנסײאנעמע־ זאאן שנדין אין הינטעדני־יונט, אז זײ זאאן זײן באויז א שאן שא־ אים :ושא. ד■ שטאי־קע ײערטעד דארםן אדוים באויז פון זיי;, דעם ״םטאדם״, מויא, ־ײםט ע־ אדוים פדעמדע װע׳רטעד אין;יט ז״ אין זײן אײגענעם מ״א. עי מאבט אזיוי־א־ום װאם־מע־ ״אומשעדאעך״ זי״נע מיטשפיאע,־. דע־ םטאד א־ז דעד ״בא־ואך״ אין טעאטע•־. ער באקומט ד־ :דעסטע גאזשעס, -- אשטמא4 מאבט ויין נאזשע או״ס מעד װי עם באקומט דע־;אנצע.־ אנםאמבא. — עד אאײן װעדמ בםד־ אנאנם־דט, ־עק״אטירט, און ד•;אנצע ט־׳ופע, אויב ז־ װעדט אמאא דערמאנט, איז אין איין אטעם, ײי ד• ״עשדת בני המן״. שאד ז־ך שא־אאננט ער •־ ב־עםטע ״קידוש־אבנה״־אותױת, און שאד דער ט־ופע דעם קאענםטן פעטיט־שױ־פט. די ייד־שע פדעסע האט ז־ך ש־א אפנעשטעאט או־ף דע־ אומ־ :אירמאאקײט ש־ן אט דעד סטאד־ם־םטעם. עס איז שוין דערנאננען דעי־צ־, אז במעט קיין איין ײדיש טעאטיע־ קאן נ־שט עקזיםטידן אן א םטא־. און או־ב דע־ םטאד א־ז;ישטא, דאן קאן דעד טעאטעד קײן אײן טאנ זיך ינישמ האאטן. און אז ס׳איז נישטא קײן אמתעד סטא־, טדאבט מען או־ס א םטאי־, פאקט מען דעם עדשטן, נ־שט־ בעסמן, נאד ערנע־ן,;אםט, װאם קוממ שון עדנעץ־װו און מען קריוינט אים פאד א יסטאר. מען מאבט א־ם;רײך שאד א ״קעגי:"^ שא־ ״נעניאי״, שאד א ״טשאפא־ן״, ישאר א ״ײדישן קא׳־וזא״, א.־ן אין ז״ן נאמען און אין זײן םטאר־זביות פ־יקט מען אין די דעקאאטע־ פ־יקן און מען קיאפט אין די ־יעקראמע־טאצן און מען םא־נא־ט דעם ״עורם־נואם״, װאם איז אבע־ אשטמאר שוין :א־ קיין נואם :־שט... מען פאדב״ט אשטמאא דעם נאמען שזן ־עסב א״ף דזשעק, שון;ימר אויף נ,־עטא, שון אב־הם ןא״ף אדנא, שון שמחה או־ף סעם, עס זאא או־םקומען אמעהיקאניש, נם זא4 שמעקן םטאדישעי־...