Literarishe bleter · 1932-12-02 · 49 (2.12.1932) · p. Seite 781

ב זײם 781 הויך א&שאצן די דאזיקע דערוױיא :אך אומדירעקםע אוישנ&בן און אײפטוען סון ײװא. װען דער ײװא װעט נאד *רוים םון די א״צטיסע שװערע םא~ טע־־עצע םאדהעלטעגישן, װעט שא־ אים שטײן א נוחויםע אויםגאבע — בעריאדיש און םיסמעמאםיש צו באריכטן װענן ד־ סאדערנע *ידיעוע פא־יזעלטענישן און ןםדאבאעמען, איכםא־מ־רן װענן זײ די גדויסע ורעי׳ט, ב־י װעלבע טיד טוזן םא־ט ז״יבן בא־שטילכדעגיש און היאו* אין אונזערע נדויםע היםטאדישע נו־טן. :אך א װ־בט־יזערע אויםנאבע א־ז *ו באדיכען װי׳םנ׳טאםסלעד אין א־נםארמאט״װ די ײדישע סב־בה, ורעאבע נויטיסט זיך אין דעם באזונדערם איצט, אין א צײט סון איבערבוי, םון איבערשיבטונג. ם־ן אינעװ״נ־הםטע־ און או־סנר־קע־ איבע־נעשטארמוננ םין דעם י־דישן ־עבן. דער ײװא האט אויםנעא־בעט םא־ א .־ײ ײדישע נעזעאשאםטרע־ בע א־נטט־ט־צ־עם װי ״אזע״, ״ארט״ א.א. טוםטערהאםטע אנסע־ כיעם, א״ך דורבנעםירט פאר ז״ אײנענע פא־שױכנען. םאר ד,עם צענט־ ־א־ן םטאט־יםט־שן אמט אין ריוים ראט ד■ עתאנאמיש־־םטאטיםטישע םע־ציע םון ״װא צונ־יבנעשטעלט א ב־ב־־אנ־אפ-ע א־בע־ דעד ײו׳י־ שע־ עמ־נראצ־ע פא־ ד־ רעצט־ע ד־־־םיק יא־. םא־ דע־ םו־ל־שע־ נא־ צ־אנארעד ב־בר־אטעק רו־ט דע־ װענד־ננ םון דעם פו־ר־שן ב־רדוננס־ מש־םטע־־ום האט ר־ ם־ראקאניש־ע םעקצ־ע אי־בנעא־בעט א פ־־ר־שע כ־אנםק־־פצ־ע םון ײד־ש (םא־ ב־בל־אנ־אפ־שע צװעקן). שײן ב־י דעם הײכט־קן טאנ א־ז דער ײד־ש־ער װיםנשאםטרעבעד אשבט־ט־ט א צענטע־ םא־ ברע־רײ א־נפא־מאצ־עס ײענן ״ד־שן ײערן און שאםן. דא־ױ מען א־נאנ־זירן דעם ײד־שין פאװ־־אן אויך דע־ א־נ־ טע־נאצ־אנאלע־ ב־עםע־איײטש־טינ־־וננ אין קע־־;, ם־־ט עם דורך ד־ ב־ביי־אנ־אפ־ש־ע צ־ענט־ארע און דער סדעסע־א־ב־װ םון דעם ־ױוא.;־ט דיע־ ײד־שיעד פיע״ן ק^וב א־ויס א בזריעטען װענן דע־ ײד־ש־ער ר- טעדאטור א־ן םדעםיע צו א״נעם םון ד• אינטע־נאצ־אנא־ע פע״ן־קאנ־ כ־־עםן, מוז מען װידע־ אינקומען צי די ריעניבט־־ד־צװײנן םון ײװא. זובט א ײד־ש־ע־ װ־סנש־אםט־־ע־ אדער שאי־יבער מאטע־־א־ן םאר ־־ין א־ביעט, הערםט אים אוים דעד א־נםט־טוט םיי םון זײנע אײנעניע זאמ־ ריננען, סײ מיט די;עהער־קע אכװײזוכנען. סטוד־ענטן, װאם ש׳־ײבן ד־םע־טאצי־עם או־וז ייד־ש״ע טעמעם, קר־נן דע־מ־ט־ק־ננ א־ן ה־לױ םון ־יװא. ־יד־ש־ י עדערשאםטרעכע אודגאנ־זאצ־יעס באקומען אינםארמא־ צ־עים, ״ד־שע א־בע־זע־רע־ פסקענען זײעדיע שפ־אך־שארות , רעךיע־ מאבן קרא־ ז־ייע־־ע פעדאנאנ־שיע םםקות דו־ך דער אדער יענער םעק־ ציע םון ־ידי״ען װ־סכשאםט-עבן אינםטיטוט. די.־אשי־תיבות םון דעם אינסטיטוט-.ו ו א ז־עכיען נעװאדן א װעיט־אדרעם, און טויזנ־ טער, צענדריקע־ ט״זנטער ב־ױו :ייען אדויס אין אײין םון און אין דעם ־יװא־צענטער א־ן ײ־מע או־ף נ־ז־ב־פאהו־אינקע 18 (און םון א־צט אן א־־ף דעם אד־־עס םון ז־ין נײ־עם בנ־ן: ײױװרסק־ 18). אין םון דעם דאז־קן צעינטע־ אױס ם־־־ט מיען ז־ך באמת פא־־ ב־נדן מ־ט דע־ נא־ע־ װע־ט, מ־ט ד־ םא־װא־םנסביע וױכק־עז פון דעס ״ד־שן ־עבן א־ן אדע ־ענדיער און װערט־ט־ירן. אט דא װעי־ט עגדייעך :עם־־ט דע־ חשבין אייביע־ דיע־ נאנציע־ א־װ־עיטיעביע־ ־י־־כ־עי קוי״ טי־־באי־עבאטישקײט, און די בא־יבטן אין ידיעית פון א־בע פינות ע־רם ורע־ן קאנצעמ־־־ט, ס־םטעמאט־ז״־ט און א־ן א ־םנעהיס ציים פ־אקט־שן באנוץ און װ־פנשאפטרעסער באארבעטוננ םאר ד־ א־צט־- קע א־ן בא־ ר־ קומענר־קע ד־י־ות. דאם װאס בײ ד־ מ־יוב־יב־א־נאנ- ז־־טע םעיקע־ עם האט ד־ א־־םנאבע אי־םצוםי־ן ד• ־ענידוננ דורך ד־ םא־ש״דעינע דעפא־טאמענטן, דע־ה־־פט ם־ן בײדוננש־מ־נ־סטערױם, האבן מ־־ געמייזט א־נאנ־ז־־ן מ־ט אי״נענע בוחות און דעדציי :אך א־ן װ עיס ־ מא ם שט א ב. א באמת :־אנד־עזע־ םארמעסט, אבער ס׳א־ז ק־ין ב־־רה :־שמ, מ׳קען ד־ א־בעט נ־שט אפרײנן או־ף בעסערע, א־יף גי־־ננערע צ־יטן. עם א־ז ש־י־־ן אז״ א־י־ך צ־ ם י םא־נאב־יעס קט איין םא־װא־ראזט :עװארן, אין מ־־ מענן זאנן מ־ט דע־ םורעד קאטע־ :א־־שקייט, אז עם א־ז נעײען דעד ־עצטעד מאמענט דעם א־נםט־טוט א־ם װינ־־ס־צענט־אי״ע םאי־ ־יד־שע־ ק־אטוד א־ן װ־סנש־אםט ציי נ־ינדן. און מ־ט א־נטענם־װע־ אידבעט מוזן מיד זען ראם םא־ר־ידענע אי־ן םא־־ נאביעס־קטע אנצײאנן. דװקא אין אי״נזערע הײכטיקע ק־יטישע זױיסן מוזן מי־;אך מע־ זיך אנשטרעכגען םאד די אדנאניזי־נדיקע און בוי־ ענדיקע צענטעדם םון אונזערן חדובן ײדישן רעבן. אדום דעם ײד־שן װ־םנשאםסרעבן א״נסט־טוט מוז אויסהערן רער פארט־־־קאסף *ון די קאייזײאסב־צ־ע. דא װע־ט נעטאן אן ארבעבצ װערכע איז קאנםטרוק־ טױו און נאציאנאר אין דעם בעסטן זין םון דעם װא־ט. ליפינוראריפװו בלעסױור װמי. 49 (יפ**) תוםם ז״ן, װי אזוי האבן מיר זיך עס :עקענמ.באנ״ן אן אזא אנם־רנ־ דיקן צענטע־ דװקא ד• צע־יסנק־יט אמזערע אייבער דער נאנצער װערט א־ז :עװאדן די טו־״ב־קראםט צו שאםן די פאדײנ־קוננ אין אונזעד צענטרארעד אנשסארט םאר דער ײדישע־ קורטור און װיסנ־ שאםט — א־ן דעם ײדישן װיסנשאםסאעכן אינסטיטוט. א צװײטע טרײב־ק־אפט איז דע־ היסטאר־שע־ בין־השמשזת, װאס מיר רעבן א־צט איבער. דאם ארטע װערט ת־וב, צ■ מיר װילן עס אדע־ ניט, אין עם אױ רי העכםטע צײט צו טאן ארצדיננ, אז אין ד־ע־ דאזיקער חל־ום־צײ׳ט זאלן;יט אונטעחנײן ד•;ײםט־קע אוצדות, װאס דאס פארק ־אט;עשאםן. עס איז אײכס ציו םא־טאב־׳עװען א נדויםע ידושה, װאם ד־ פאדנאננענע דורות האסן איבעדנעראזט. אבע־ ם־ר שװערע־ אייז אויפדאסניי צו שאםן קורטוד װעי־טן נ־ט א־ס װײ־ טעי־אנטוױקרוננ פון דעם שויז־אננעזאמאטן:ײסט־קן םא־מענן. װי מי־ זאײ ז־ך ניט באצ־ען צו אונזער קירטוד־ידושה, ראײפן מיד אבע־ זא־נן ז• אויםצוהיטן. צזכויםזאמרען די טפיר; פ\\ רער יידישער פאר;איננענהייט (אזיג רי געגגװארוז װברסי וזארגץ — פארגאגגנגװוײסױ.) אין א*ע אידע א־ייםוױיזוננען — איז ד• צוױיטע היסטארישע או־פ־ נאבע, װאס האט אי־״םנעבדאבט דעם ײדיש־ן װיסנשאםטרעבן אינ־ םט־ט־מ. פאראן אבעי־ נאך א מאמענט, נ־ט װ״ניקעד וױבטיקע־ װי ד־ ע־שטע צוױי: ייג אלײ\ בז רערסגװעץ אז\ בא?גװב\ רי װבלסי וזיסי אװונור לבב\ או\ אװוסרנו פגאבלמװבג נ־ט;אד אױ דעד ־ידישעד װ־סנשאםט־עבע־ א־נםט־ט־ט ד־ צענטדאר־אנש־טא־ט און דע־ זאמ־■ פלאיז או־ז דעד .ײעניםטד־י־־פונקט םאר אלע ייד־שיע מעט־קי־טן א•־ ם־ן איע ײד־ש־ע מאטעדיארן. עד אױ איויך ר• פארשונגס־אנש־טארט פון דעם ־יד־שן רעבן א־ן דעד פא־נאנננהײט אין נעננװא־ט. ב־זאהע־ האבן מ־ר די ײדישע פא־שיננס־אדבעט א־בע־נעלאזט פאר ד• םא— ם־עמדמע און אפנעריסענע פון ו״עם פאלקםרעבן און םון ד• פארקם־ טאסן. עם אױ שוין אביער נעקומ־ען ד• צ־יט, אז מ־ר, ד־־יענ־קיע, װאס שטייען אין צענטעד םון רעם ־ידישן ריעבן, .ױאס זײנען אויםנעבונדן מ־ט ד־ ײדישע פדאברעמיען, װאם ד־ גאנצע ווערט איז אינזער הײם און מיר זײבען א־ן ע־געץ ניט ק־ין פדאוױנצ־ארן, זארן *רײן א־בע- נעמען ד• אנפזהוננ םון דער ײדישיעד ײיסנשאםטרעכע־ ארבעט. און די ׳דעױרטאטן חייבן זיך שיין אן ארױסצוװײזן. עס אױ;אנ־ קײן ספק נ־ט און קײן ניזמא :יט, אל דע־ ״ד־שיע־ װיםנשיאםטרעבע־ איכסט־־ טוט װעט זײן :—־ענ־קע אדנאנױאצ־ע, װערמע װעט אי\ גנוגיאלגנו־ וז־ױנור װיסוננואפפ אי\ אי\ רנופ אױסונורנופו־ערײו פו\ רנור נגייפנזר װנולוז אריױפיר\ די עאװפליציירנזנו אבנור זײנור אײגוארנו־ענו פראב־ רנװזנו\ פו\ דנונז ײדיננו\ לנוב\ או\ ננואפ\ און װעט באקעכען מיט זײ די אי׳ע, װאס האבן איצט רי רעבעדרעבםטע, ד־ נאיװםטע סאדשטעריינ־ :ען װענן ײדן און ײד־ישע־ װ־רקרעבקײט, ײדיש־ע איידן און ײדישע קאמםן. שיין איצט, ביי ד־ ערשטע ט־יט םין זײן טעטיק״ט, האמ דיעד יױוא באװיזן צ״י םאדא״נטערעסירן א נאנצע ׳־ײ עדשט־אנניקע םאיד־ ש־נז־יע־ פון דעד ארנעמײכע־ ׳װיםנשאםט, א־ן א׳ײנ־סע פון זײ א־בעטן אם־רי מיט אין ד• אויםנאבן םון ייװא א־ן דעד רעדקענטעניש, װ־ וד־ט םדובטבאד ־• טעט־קײט םון דעם ײד־שן מיםנשאםטרעבן א־נ־ טט־טוט קען אויך זײן םא־ דעם ארנעמ־ינעם װ־סןי אדאנק רעם ״ד־שן װיסנש־איפידעכן א־נסטיט־ט װעדט אלץ מעד און מעי־ אפנעש־אםט דעד ב־זאהע־־קע־ אםט ממש־־פאטארעד מצב, אז ורענן דעם ײר־שן י״עבן און ד־ ײד־שע פי־אבדעמען ם־ענט ז־ך ד־ װעיזט שו־ן צ־ אפט ורײדעי־, ראזן זיך א־נפאי־מידן םון אומבא־־פענע און אוטםאדאנטװאי־טרעבע װערבע האבן אידיננעבי־אבט אומקרא־ע און גיט זזדטן ד־דעקט פאי־ד־־יטע אדער אפיריי נא.־ נעפע־שטע דא־ סעס און םארשטערוננ־ען. און מ׳טאד בשום איופן :יט א־ננא־־רן ד־ או־פטו, װאם אײך ד־ ח־׳־־שנד־ק׳ע װעיט וורעדט אלץ מעד און מ־עד נעװאר רעם אדדעם, א־־ף װערין מ׳קען ז־ך װענדן :אך;־ענויע א־ן אביעקטיװע יד־עות װענן ״דן א־ן ײהטום. אדאנק דע־ טעטיקײט םון ײװא וױעדט ידעד ארנעמײנע־ קד״ז װיסנשאםטאעד, ײאס אמאר מע־;עװא־ פין דער עקזיסטענץ פ״ א ריע־ בעדיקעד ײד־שעד קורטור און םון אי־״ע ט־ענע־ — ד• ײדישע םארקס־ מאםן — א דע־שײנ׳וננ פ.־ן זײע־ נ־ויסע־ באדיט־ננ פא־ אדע אונזע־ ־ע אקט״־ער־ע פ־אביזעמען. מי־ מיזן סוף־כא־םוף מאבן אן ־עק מ־ט ד־ אנאבדאנ־ססיש״ע םאדשטעי־ננען ורענן ײדן וױ װענן אן עדה פי־ן ק־ר־ טייראוע הענדרעה, באנק־רן ׳וכדומה. י־עדע־ אײנעי, יױאם האט זיך צונויפנעשטויםן מיט דער ש־־דעי־יעבע־ עם־הארצוח און א־ננא״־אנץ, ,ױאס הערשט א־ן דערארנעמײנער קורטוד־װערמ בנונע ײדן, װעט םוז־ו