Literarishe bleter · 1932-11-25 · 48 (25.11.1932) · p. Seite 770

ליסעור^רישװ ברע6י(ו\־ בץ<ז. 48 ו 9 זײם 770 דאם בוד, װאס כיהאפ אמארשט איבעדגעלײענם •עדעם זײמל, העכםטנס יעדע צװײ זי־טצזנך פונם בוך טרא:ן מיט פי־; ־עכט א באזױ״דערן נאמען. ס׳איז:•יכט קײן כ״ע&חה־בראניק, און דאם פדױואט־צעבן איז אין ז־י ב-ז;א־ םאדשל״עדט. ק־ין רמז װע:ן דעם ׳צװעדישן הויך. גיעט בי״ז אײן םב־בה און :״עט בלױז אײן לאבד. פון בעטצער און נאסן־ פ־״ען ב-ז מיל־אנערן און קע:י;י׳עכיע צײט, דו־ך 1#ע שטזפן סון מעזטשלעבן שטאגד. און ־אך פ־לט ױך מונטהעס פעדזענלעכקײט פון יעדער שורוז א־ױם. א•; דאך װאקסט פ־נם;אנצן בוך ארוים אן אײנהײטצעך בילר פ•; אונזע־ צעשפל־טערטעד מאדערנער צײט. ע־ א־ז הױדע־ט&־אצענטיקע־ דאקטא־. א ראקטאר פון פאר־ צ״טנם, װען א ״הײלעד״ א־ז איעצ״טיק נעװען אויך א סכשוי, א פאעט, אן א־ט־סט, א קונצן־מאכער — אלץ, װאם איז;אר שעםעריש מעניעך, ב־• צו דינען דעם;רויםן הײליקן צװעק — הײצן דעם מע:טשן. פ־ן פא־צײטנם שױן זענען דאך םעד־צינער און שרײבער קאיענן. פונלט װ• פא־ן שר״בער זענען נױט־ק טיפער אנאליז אנן ױכע־ע ד־א״אםט־ק - אזיױ זענען פאדן מעדיצ־נער נויטיק פאנטאזיע אין פכ־באלאױשע יזע:טע;״נין. װאים קאמפליצ־רטעד די צ״ט, װאם אנטוױקיטער ד• ה״ל־קונסט — אלץ מעד װאקםן אוים באריר־פונקטן צוױשן מעד־צ•; און ליטעראטור. און אויב מונטהע האט אין משך פון זײן :א;ץ יעבן אויםנענוצט זײנע שדײבערישע פעיק״טן נא>־ אױח ־עצעפטן ־ - האט עי צום םוח םון זײן לעבן ז״נע אלע דערםארוננען פ־ן ז״ן קאיאכאיהנר פ־אקטילנ די געװוינהײט אדױםצוטראנן א םעםטן ר־א;:אז א•; צי שסעלן אויפן יניפייז :־שט מער און :ישט װײניקער װ• א מענטש״ני לעבן - - אינםטינקטיװ איבערנעסדאנן אין זײן בוך. ע־ ראט ױך א־ן זײן פ־אקט־ק;•שט באשרענקט אויױ ז״ן הויפט־ כפעצ־אליסעט :ערװן־קראנקהײטן, :אד זיך אויך אפנענעבן מיט גינע־ קאיאױע, ב—רנ־ע און א. א. װ. ביז װעטעי־נאריע (זײן ליבלינגם באשיעפט־קונ:). און אויך איז זײן ארט שרײבן איז ער אמאל כירור־ ױש שא־ר• און שנ״דנד און ערסעדװ״ז אומדערװארטעט װ״ך און אפ־ל• צעפיאםן. םע;ט-מע:טאל. זון־פא־ש־כ־טע העלעניםמ״שע קאפ־י־בלעסלעך פלעבטן ױך בײ א־ם א־בע־ מ־ט עכט־םקאנדױאוױשע שמײף־נעסרױרענד, פראםט־ק־ יעא־פע ייעפיאנד־באיעדײבוננען. לײכט־עלענאנטע;עזעלשאםט־נע־ ינ״כטן — מ־ט מ־טלאיטע־־ש־ש״ד־ערהאפטע ש־לדערוננען װענן דע•־ בא־ע־ע א־ן נעאפאי" און ע־ד־ציטע־ױש אין מעס־נא. םעדיצינישע באהאנדליננען װע;ן ה־פנאז, ה־ד־אמאביע און זױוױםעקציע — מיט ב״ ע ט־אנ״סאט־־״נ״ע יעבנם־פארס;. אבע־ אימיעטום א־ז אקסעל מ־;טהע_ דער נרו־םער קענער פון מענטשן. אימעטום — דע־ הײסער, טיף־פארשטענדיקטער םרײנט פ•; ה״ה, אומעט־ם ־ - ד־ע־ אומדעדמידלעכער פא׳־שער פון טויט. טויט! יעאפא־ד•, דעי;־ויםער א־טאל־ענישער ד־כטער, ׳װאם פון ױננט אן באז־ננט ע־ און כישױפט ארוים דעם טויס, א־ז;עה״ם אנטי׳אםן פון רע־ :יעאפאייע־ באליערע. אין פ־נקס אױי א־ז אנטלאםן םון דעד פעכט א־ן בא־דא דער פילאםאף פון טויט מאנטײן. און אפילו שאפענהױער, װאס האט אזױ פארלײקנט ד$ס ייעבן, פלענט נישט קאנען רױק אײםהערן א נעשפ-עך װענן טויט. אזױ דערצײלט מיט אן אי־אױשן שמייכל אקסעל מונטה׳ע. וױיל בײ א־ם איײן װארצלט נישמ :א־ אבםט־אקט ״עדע־ :עדאנק און ־עדע׳ם;עפי■1 א־נם טויט. פון די ״ננע םט־דענטישיע •א>־ן אן האט ער אן אױפרער, אנטשלאםן און —׳־שט-ק,;עשס־עבט צו אן עננער באנעױעױש מיט דעם נרעםגזן קענן־ בה פינם לעבן — מיטן טויט. און •עדעם מאיי האט ער אין דע־ טויזנטפױמדיקײט פיינם טויט, װאם האט :ישט קיין נרענעצן און אין רעכ קבר, װאם װ״םט ױשט יפון קײן :אציאנא^־סעטן, מיט נישט ק״ן ױעשט-יטן היננע־ נעזובט און :עױשטערט א נ״ע אנטפלעקונ:. װי א ב״טש איבע־ דיער פוםטער או״םערלעבער פאמפעזקײם, מ־ט וחדיבעי־ מיענטשן ־■ננלען ארום דעם טויט, װירקט די מעשה מיטן מתים־באנ4ײטע־. מ־נטהעם א ײננע־ פאצ־ענט, װאם ער פירר א־ם אהײם, קיין שסאקהאילם, שטארבט אויפז װעג. אן :זױיט־סיסללז, :אאאמי־ט מ־נטהע רעם מת און פ־ײט ד• טרימנע קײן שטאקהאלם. אין י״עם זעי׳בז מת־ם־װאנאז פי־ט א פ־אפעסיאגעלער מתים־באנליײ טע־ א טרומנע מיס א רוםישן;ענעראל קײן ניזשני־נאװנאראד. אין ״ראוז בוך ףו\ נזאךוזיןןנוונו״ פו\ אןװסל וזװסװזב, 463 זייטך צװ־־-ן דע־ :אנצע־ מענױע ביאנ־אפיעם און מעמואדן, אויטא־ ביאנ־אפ״עכ אין מאנאנ־אפ״עס, לעבנםנעשיבטעם לױט דאקומענטן אדע־ ב-װ א־ן אז״ װ״טיע־, װאס ־ע־ן נאך ארץ נישט אײף צי ־ע־ש״נען א•; דע־ ־עצטיע־ צ״ט - פא־ניעמט ״דאכ ביך פון םאן־ מיקיע־יע״ א באױנדע־ן א־ן ביז;א־ אייננארטיקן אדט. א•; ד• מע־ יע־נכטע ביאנדאפישע װעדק װע־ט ױעװ״נרעך ד־ אדע־ ״ענע פע־זענ־עבק״מ דע־ מ-טלסונקט פ•; דע־ ױעהער־קע־ ־,?■:־ עב א-ז פא־ ד• מהב״ם ל״כטע־ אזױ־א־ום צו באױעמען דעם נאענטױ אדע־ װ״טן אוזאל, כד• ד-ך דעם כעכע־ צ• פא־שט״ן דעכ איבסי א־ן אפיע־ :א־ פא־״כצ־זען דעט עונ״נוסינור פ•; א־נזיער קאמ־ פ״צי־טע־ תק־פה. מע־׳כטנט״־ אכע־ ש״יכט מיען סתב־זכ״נות װענן ױך אין דע־ פא־נאנױענ—ט, װ״6 כיען איז, װ■ אפטאן כ־נקלע־ זאנט אין דע־ הק־מ־ צי ז״ן א״טאביא—אפ״ע, א־ט אדיע־ מיען פ״״ט ז— נענינ אי^ט,;ד• ••־ צ• דיע־־״־ן ,.אט־א־דיעט 6ייבטן און באקװיעמיען א־ט ש־״ב;". א•; אט דע־ מ•; ב־בע- א-ז ש״ן זע־טן־װען נ־ע־ װ• צ״ט־ פא־ט־״ב הן פא־ן מהב־ א•; הן פא־ן ל״ענעי׳־. א— איכע־ מ־נט־ע, דע־ 4״ב־מער־קעד פון רע־ ׳םװעד־שער -עױױ;, א ינ״-ע- פ•; ר־עם יבא״מטן פ־אנצ״ױשן;ע־װן־ראקטא־ א״ ״פנאז־מ״כטע־ שא־יא (1893-1825) — ראט זײז כיד ױע־ ש—י; א••■־ דע־ עלטע־ צו 70 ■א־ און האלב בלינד. אים האט באװי•:; צ• ש־־״בן ז״ױע־ א פ־״נט, װאס האט א־ב ױע־אט• אז פא־ א מענטשין, װיעלביע- ־״דט פין ״עראפ־אזיק״ט, און װיל אנטלויפן פ־ן ז— א•: פ־ן דיעב אינ״עט אין ז - ־ איז קיין בעכ־ע-ע עצ־■;ישטא װ• צ• ש—״בן זכ־ונות. א—ע־ אקכיע־ מ־נט־־עכ בוך ־אט יעטא־ק א־בע־נעװאקםן דעם פ־״נײם אנװ״ױננ צ• ש־״בן ורענן מ־נטהיעם א״םע־נעװ״ױ׳עבע ה״ם כאז־מ-קע1יע. א-ן מ״ע־ פ•; ■יאננע יא־ן האט נױנט־יע עקשניתדיק נע־ ב*יט ױ״ ה״כ. וו• א נ־יױש נדעמפ1 האט זיך סאן־מ־קעלע א־ימיע־ •ואיכ• א־ן ־ע־ פ-־עבט־יע־ ־אכ פ־ז אנאראפ־• 1מ־ט 777 פע^יז־ 'ימטאפ-עז ־עכע־ פ*ן א־נזיי יאפ־•) אין צ־זאמיען מ־ט יי דא־טיק־ע •ױנייע־כא-ע —ע־•״ װאכע־ איז מא־מא־ כרוכט״1• פין טיכע—אס צ״טי ״עאפט באז־מ־יע1״ איצט פא־ ךיע־ ה״מ״נ״ע־ פ—מ־ט״װעי :אנ״־־באפע^יע־יננ דעם א״ביק־ניייעם וױנדער. פא־ ריע־ באפע^יע״:;. פא־ ר• טו־יסטז. פא־ א^יעמען, —• אהיה פא־ מינט־ע א1״;. אייכ ר־״םטן;עזאננ צו דע־ זון האט ע־;עב״ט ז״ן ־ײם. א־ן א־ביע־ רער בליענדנדיקיע־ זיז־העי״ק״ם האט ע־ ז״ן ה״ם ניעמיזט פא־^אז;. אין דעם א־ט; שאגתדיקן ט׳י־ם מאטע־־יטא ־ - װ• ־• מאטע שיין ־אט ױשט :יע־״צט זיינע ק־אנלע א״נן - ־ ־אט יע־ :עש״בז ז״ן בי~. א*' איז אט ־עם הא־ב־י־״בטע־ האלב־ פיעכײ•:: :א־ פ״ דאנטעכ צ״טז, הא־ן זיך א״יננע״םן י• א״בע־- 1•ע״ננע• פ״ ױ״ פ־^יפא־ביי. פי1ז״טיי ד—בנענאננעז •1עב• א־ז פא־״ פ״יצט. פא—:•1*;:יעז ד• א״נצ4ױע ױױקע שטיא^ז פ״ן םאי־מיקיױ׳ע. א מע־רװע־דיי 4•עבן פיז א כיע־קױע־דיקע־ פע־דעױיעבקײט ע—אט אה״ו שורעדן א״־ פ־אנק־ײך, איטאיי״עז אין עננ־ -א;ך ־א- ן״. א״.. .־א.ך - א,. א ךן ״ן .,״ןןןך,,״ _ א"י■ פי־אנצ״־ ״— אייזאיייעניש•. ענז^יש איז רײטש פא־ זייי אײנענע־ שקיא־ נע־ מאבט. א ריטיע־ מ*ז*י.עי א*ן יעױע־ פיז ־־'-.*;ה״ כהיייפט*־. א טיפע־ מענטשז־פביבאי׳אנ אין :אטי־־פא־ש״ע־ —ט אז א״כע־־.עױ״:*עבעי 4•בע צ• ה״ת. פ״:*. כי־ומע• א•; כ״מע־ א*ז ע־ :עװעז א ױעננ־ *טטא״ד״״ ^****׳!2ד^<^י1 א** *יי* ז?** ןרײלן א*~• איז פיען איז :א• י*ז א־צט נײגיט אײנית ד1ײא-ז איי* אײ\ באצ״בױױ. פא־ ד״ע־ מע־קוױ־״קע־ פע־זענ^עבייײ•• ־עא^יםט או״ע־ **♦*ץ***^•**— •אי** •*■<*•*ין♦** א^** — *ייױרו *ליםיא^יץיא *צא־־י״אײאנײעע* כיאדע־דא״טא- אדע־ ע״־נםטע*־ רױטנ״עאפט^ע-? א*ז?עדט אזײ יענעז א••־־ די ד־ייײידע־־ ביז איצט ני״טיט אײניי איײי א *אטידז פא•״* בי~ פיז זײי טע־־־ויױז־דיה *עבי* אײטאב־אנ־־א־ פ*ע אדע■ טעטיא״ז פײ א דאדטאי־. ״*אט י*■ 2*ז טײט אדעי- טײזנט איז אײ• *עדײ״ימע פיז ,6עבז. אדעײ זא• עזראננעליים פיז ^יבע? •־♦ ^46 ייײט־^ע•* פינם ר** זענעז פא-טײ^ט א*ז 24 ־־אפיט^עז אז־כעד ־עם :אכײאיט־ איז;י׳עס;אד *עדעס קאפיטא, :אר אײך