Literarishe bleter · 1932-11-18 · 47 (18.11.1932) · p. Seite 754

ריסיבראריפוט 1יע6<ץר 1\גז. ו* {6*1.4 9 ^49 ז״ם 754 ד ד. ז*?$דעד 3'?ס8ן*)!ס$סקװס דיי דייגעד •פדעםע ןגעשיבסירעכטר איבטרבייגז נזטטציטר כאר די ״ייטטרןזריעזט גיפץזטר״ װעלכן עס האט ז־ך אין ד• ־א-רן 1867־1863 פא-־ײניקט דעד רע־ אקציאנע־ער ״װענ־חבר״. די װ־דט׳טאפטאעכע קאנױנקטו־ אין רינע אין םיטן פון 19 י״ה האט צװעצוינן אצ־ז םער צעטן פון דא׳־וז אין יכטאט ארײן. אויך בײ ד• דײטיכע בירגער פון ,־ינע האט זיך אין יענער צײט;עלאזט טערקן א נעװיכער נײםטיקער -.־ענעםאנ־ם. עם האבן אכנעהויבן פונדאםנ״ א־ויםצוג־ין די ״באלט־שע םאנאטיטריפט״ (1859—1914), די ״צײ־ טיננ פא־ יבטאט אין אאנד״ (1866), װעלכע האט אין 1894 נעביטן א־־ נאםען אײה ״ר־נאיטע דונדיצו•". אין םעך פון עטאעכע ־אר זענען אױך א־ױכנעגאננען ד■ ,\ינע־ באעטער״ (1868--1866). אט ד• באעמער האבן זיך אנט׳כ־ידן אײנגע׳עטעצט פאר ד• פריװיא־ענ־עם פון רער דײט׳עע־ ר־טע־יעאפט, רהיפוך צו ד• נרױסע ־עפא־ניען, װאם האבן ױך דאן נענרײט און צו ד• יעטרעבוננען פון דער רוםײסע־ םאכט צוצונעםען בײ דער דײט׳עע־ י־טע־־עאפט א־רע זעאבסט־ בא־װאילט־ננם־רעכטן. דערודיר האט זיך ביי ד• לעטן אויםנע׳עםידט דער פעםטעד ורי5ן צי פא־יעטארקן ז״ערע פאױציעם אין רינע און צו דעראבעדן נײע פאױציעם. ב־איע פון אט דער ׳עט־עבוננ איז נעיעטאנען ״באלטיאס װעסטנעם־ם״ (געגר־נדעט אין יאר 1869). * א־ן ד• זיבעציקער יאךן זענען נאך צונעקוםען ד• ״ארבעט״ און ״װעיט און נאטור״, װעלבע האבן זיך אבער לאננ נ־׳עמ נעקאנט האלטן. א־ן 1876 א־ז דעריעינען ד• פאל־טי׳ע־איטערארי׳עע ״יעט־מע״ און דעם 12 אוינוסט 1877 אאם ע־׳עטע אעטי׳עע טאנ־צײטוננ די ״״נער בלאט״, ײע־לכע האט זיך א־ן יאר 1880 פארײניקט מיט דעם ״בארט־אם ותםטנעםים״. ו• רום־יעע נאצ־אנאריםטן זענען אין •ענעי צײט נעװן4־ז יעטא־ק אנ־עס־װ קענן די דײטיען. אין רינע איז צום ע־יעטן םאא דעריע־נען א ־ום־יעע צײטוננ ״־•ז־עסקי װעםטנ־ק״. די ד״ט־ע־ן האבן א־ן 1882 באקוםעןי א נײע טאנצײטוננ ״ד־נאעד טאנעבראט״ (א־יננטלעך א המ׳עך פון ד• ״נײע צייטוננ פאר שטאט און אאנד״, װעאכע איז גענרינדעט אין 1876); די דוסן האבן באקומען א־ן זײער דינסט א פםײדא־דײט׳ען באאט ״דינא צייטוננ״ (גענר־נדעט 1888), װעאבע האט אין 1891 אנגענוםען א וױננדענםװעדטע פאר די ד״נדען ריכטונג און איז אזױ ארויםנענאננען ב־ז 1909. א־ן יענע־ צ״ט פון ד■ קאםפן צװײען דײידען און ־וםן, האט ױך פא־פעםט־קט ד• אעט״עע פרעםע. אין ד־ אבצ־קער ־א־ן, א־ז דע־יע־נען א נײע גדויםע צײטונג, ־. ט׳עאקסטעם ״פאטעריאנד״ (1884). ד• צאא פון ד• רעט״עע אײנװוינער א־ן ״נע א־ז אױף אזױפ־א צ־נ*־ .־אקם;, אז די ־ענ־רוננ האט אפ־יו נ־״פ־נען פאר נױט־ק ױנט 885׳־ א״ םצונעבן ד• ״פאא־צײ צ״ט־ננ״ א־ן אעט־יע. דעםארט זענען יעױן ועי ען 40.000 אענד׳עע אײענעד. אין 1886 איז ארו־םנענאגנען ד־ פארט׳ער־טרעכע ״טאנ־באאט״, װעאבע האט ױך אײננע׳עטעאט פאר ד־ א־נטעדעםן פון ד• ״קאײנע םענט׳ען״. א•; ד• 90־ע־ •אדן זענען נישט ארױםנעגאננען נ־׳עט קײן דײט׳עע און נ״עט קײן אעטי׳טע נײע צײטוננע;. ד• רוםן האבן דאקעגן פארברײטערט זײעד פדאנט ם־ט צװ״ בי־עטע־: ״פריבאאטיםק• איס־ טאק״ (1896) אין ״ר־ז׳עםק־ע װעדאםאסט•״ (1898). אין אנהױב פון 20־טן ־ארהונדעדט האט רינע ױך יעטארק פינאנדעדנעװאקפן. אויך די אעט־׳עע באפעאקערוננ האט ױך בא־ דײטנד פא־נרעסערט, און ביי די אעטן האט זיך אננעהויבן ד• םאצ־א־ יע א־בעד׳ע־כטונג. אויםעד דעםינאציאנאא־קאנסערװאט־װן ״באאט־אם װעסטנעםים״ א-ז דער׳ע־נע; ד• נאך םער קאנפ־ע־װאט־װע ״ד־נע־ צײטוננ״ פון פ. וױינבעדנ(1902—1914); אחוץ ד• נאצ־אנאא־י־בע־איע ״׳עטײ־ע״ האט א קױ/צע צײמ עקם־םט־רט דאס ״װארט״ (1901—1902). דער דע־םאנטע־ ״טאנ־באאט״ פון פ. םטונדעקא און •. ,־איניס איז נעװען א ־אריקאל־םאציאאי׳סטי׳עע און דעד ״הויז־נאםט״ סון ד״ר פ. זא5י־ מע האמ נעהאט א דעמאקראטי׳ע־פראנרעםױוע ריכטונג. מיטן אויםבאי םון דער רינעד פרעסע איז פאדבונדן די אנטװיק־ לוננ פון דע־ י׳עטלענדישער פ־עםע בבלל. די נע׳עטאלטוננ םון די פאא־ט־שע און װירטיעאפטאעכע פארהעאטעני׳שן, װאם איז נעװען םאכנעבנד פא־ן אעבן פון דעד יעטאט, האט בי׳עפ־ע נעװען אויך אויף דע־ ״נע־ פ־עםע. װען א•; 17 •. ה״ אין דע־ יעװעדן־צײט, איז דינע נעװאדן א באדײטנד־קע האנדאם״עטאט ב״ם בא־ט״ען •ם, אױ דעםאאט אויך אויפנעיעװיםען די באדע־פענ״ע אין א צײטיננ. דעמאאט א־ז אדויכ־ נענאננען א״ן 1681 יא״־ די צייטוננ ״״ני־עע נאװעאען״ (ארויםנע־;עבן דורך דעם ד־נער נענעדאא־גובערנאטאד), ויאס איז רע־׳עינען אן איבערײם ב־ז 1710, ד. ה. ביז צום םוף פין דער •עװעדי׳עער ה־ע־יעאפט. דע־נאך האט א־ן 18 •"ה ד• נאב״כט־ב—א פון ר־נע־ יעטאט־־אט אננעהױבן א־ויםצונעבן א צ״טוננ ״ר־ג״עע אנצײנן״, װערבע האט אין 1852 זיך פארװאנד־ט א־ן ד• ״איפרענד״עע נואװער־ נעםענטס־צײטוננ״. אין דעד צװ״טע־ הע־פט פון 18 י״ה איז דער־ טינען ד• ״״;איעע פא־יטי׳עע צ״ט־ננ״ (יעפעטע־, ביז צום װעאט־ ק־יג א־נטע־ן;אםען ״ר־נאטע צײכ׳וננ׳), װעאכע האט אנטיעפראכן רעם צ־־טנ־־פט פון דע־ אויפקאעד־ננם־עפאכע. אט ד• ארע צײטינגען זענען א־ן דע־ דײנדעער ׳ע&־אך. א אעט־טע צײטוננ האט א־ן 18 ־"ה א־ן ״נע נאך נ־׳עט;ע־ קאנט דער״-״־נען. ק״ן אעזעד ווארטן נ־־עט;עפע־ט, אבער צועריעט האבן ױך;עפאדערט םאצ־ארע רעפא־םען א־ן ױן פון דעם נ־יעם, א־ן דער סראנצו־ז״עער ־עװאאוציע געבױרענעם צ־יט־נ־־םט. אויך ד־ דײמ־עע ב־רנע־יעאפט א־ן ר־נע האט ד־־בנע־־־עבט א־ן אנהו־ב פון 19 •״ה א געײ־סן;ײםט־קן ־אד־קאא־זם. צװ״ען 1803 און 1818 זענען דעי״עינען אין דיגע דע־ ״דום־טער ם־ע־קוד״, ״פאםא״, ״טאר־ ד״עע־ ארכ־ײ״, ״א־רים״ (אאם פ־ויען־צײטוננ), ״דוטענ־א״, ״דע־ צו׳עו־ע־" און ״איפאענד״עער םעדקוד״. ־ינע א־ז נאך דעםאאט נעװען א קל־ינע יעטאט ם־מ 25.000 אײנײוינע־. און אט ד־ אאע צ״טונגען האבן ז־ך ניעםוזט אפיעטעאן, װײא עם האבן;עפעלט יעזער. דיערצו האט ױך נאך דעםארט אננעהױבן ד־ צ־יט פ־ן דע־ ־עאקצ־אנע׳״ע־ הע״עאפט פון;־קאאא• דעם ערטטן און םיגן האט פא־באטן דעם פ־אנ־עם־װן ״אכטז־יפ־אװ־נצענבאאט״, װעאכן עפ האט;ענר־נדעט דע־ באקאנטע־ דענקע־;אײ׳יב םע־קעא דאך זענען פאדנעקוםען;עװיכע פארענדערוננען א־ן דער ־אנד־א־דנ־ננ א־ן בא־ט־קום, א־ן א־ן ״נע האט באקוםען ד• םעגרעבקײט רעם .1 ־אנ־א־ 1832 א־ו־ם־ צוניין ד• ע־״״־טע אעט־יעע צײטוננ א־ן ״נע ״דע־ פר־ינט פון ד־ ־עטן״ (ד• ע־״״יטע *עט־״״־ע צײטוננ בכאא האט אנגעהויבן ארויםצוג״ן אין ם־טוי דעם 5 ־אנוא־ 1822). ד• ־וםי״״־ע ־עני־וננ האט אבער אין!)184 פארםאבט אט ד• צײטוננ, וױיא ז־ האט;ענומען א ׳עטעײננ קענן דע־ דום־פ־צ־ר־ננ פון די אעטן. נ״עט קוקנדיק אויף אאע םניעות האט זיך בסד־ אײםנעבעסערט דע־ װ־־ט״״־אפטרעכעד םצב פון רעט״ען פאאק, און ארם פ־עא־־וצא דעדםון א־ז;עקוםען די גײנזסייכב רערװאכװג פון פאאק. דאן דיאט דעם 2 װאי 1856 אונטער דעד ־עדאקצ־ע פון א אעט, א. רײטאנם, נענוםען אי־ו־םנײן ד־ צײטוננ ״דע־ ־־יז־נאםט״ (ב־ז 1910), ם־ט *) טיניםטע־ ד״ר ארפ־עד ב־^םאן א־ז דער;עײ. פ־עפע־״״־עף פון יעטאענד־יצן או־סעדן־ם־נ־סטע״ום א־ן א־צט־קע־ רעט״צע־;ע־ זאנדטע־ א־ן םאםקװע. ער איז א־ינע־ פון ד־ װ־כמ־קםטע אעט־״״יע נעאע־טע און •ם״פטיצטעלעד. נ־״״־ט ־אננ האט ד״,־ א. ביאמאן;ע־ פ־יע־ט דעם 25־־אד־קן װבא פ־ן זײן פובא־צ־סט־שער טעטיקייט. ד״ד א. ב־רםאן אינטע־עםי־ט ז־ך אויך ם־מ ײד״צע קואט־־־פ־אנן און װ״זט אדו־ם נ־ו־ם םיםפאט־ע צ־ ״דן. אנב, א־ז ער דע־ אײנ־ ציקע־ אעט, װאס באהע־״״יט אויםנעצײכנט ד־ ײד־׳עע יעפ־אך און 4ײענט ־עגואער ײד״צע צײמוננען. דע־ ארט־קא א־ז א־בעדנעזעצט פא־ אונז ד—ך דעם פדעסע־־עפע־ענט פין ר׳עטאענדישן או־סעדן־ מ־נ־סטעד־ום יצחק מאדײ;.