Literarishe bleter · 1932-11-18 · 47 (18.11.1932) · p. Seite 746

לינועראריטע בלמסיער ג\\ז. ד4 ן446.) זײס 746 מאא םארשפעטיקן מיר ײדן אויך דא. דער קריזים סונם אײראפעישן קורטוד־פאװוסטז״ן הויפט עד׳גיט יאן ו;וים־קוים צ-ו פי5ן זיך בײ אונז. עם איז ז״ע־;אדאקמעריםטיע פאר אונזעד צײט, װאכ דעד פפיבי־ יצע־ ק־־זים האט :עפיונען אן אויםװעג אין דער פרוידיאנײטער םעקסו־ ע־ע־ דאגמאטיק. און גדאד אין דעם באיגזמײט די װיבטיקע אויפנאבע פין אוגזע־ מעגטע־װיםג׳טאפט — אדויםצוגײן פון אט דעם פאן־ בערםואאיזם צו דעם אויפעװוגנ פון דעד אוטעגדלעך־פירנעעמאר־ טיקטע־ פע־זעגרעבקײט. — אויב דו װירםט זיך דא באגוצן מימ דעם מאדעדנעם וױםג׳םאפטרעבן ז״יאדגא;, קאגםטו זאגן, אז מיר בדעגנען א־וים דעם דיאניסי־קאמפרעקם, דעם פאעטייטן אויפבדויז פון דעם מעננדטיעבן יעבגם־דדאנ:, ד• ײטעפע־י׳טע יטפיר און טדו־פ־ י״דניטאפט... — װידיעד דא־ף איך דיך א־אפציען פון פיראזאפייטע הויבן צום קאגקדעטן לעבן. אוגזעי־ע קורמו—בא׳טטרעבונגען זענען איצמ נייטט קײן אבםט־אקטע, ״היטבלה בת־יטמים•׳; אונזעד קואטור־קאמף איז א םאציאיע־, און װאם האט צו מון ד״ן מענגדט־װיסניטאפמ מיט ־עפ ממיטותדיקן מאג־טעגאעבן רעבן?1 — געװים האט אונזעד מענט׳ט־װיסניטאפט א ממ׳צותדיקע בא־ ציינג מיטן אדומיקן צעבן. פדויד און אדרעד יטטאמען פון אסימי־ יי־טע־ ײדייטע־ בו־זיטואזיע אין מעדב־אײדאפע און אין זײעד אוים־;עװאי־ציטקײט האבן זײ נײטט קײן נאציאנארן און נייטט קײן םא־ ציארן אנהארט און איגהארט. איז ממירא ארץ ב״ זײ נע׳טטערט אייפן פ־ימיטיװן םעקפ אדער מאבמ־אינםמיגקט, װאם טויכן אויף יעדעם מאי אין דעד געיטיבטע אין תקופות פון דענענעדאציע (אזוי איז געװען אין דיוים אין דער ידידה־צײט, אזוי אויך אין דוםראנד נאך 1905!). — אבער די מעגרדט־װיםניטאפט און אירע קדובה׳טע יטט־עבוגגען קימען פון די;עדיבטע יטיכטן פון דוסײטן יידנטום, װאס ־אט אזוי איכטענםיװ אדודכגערעבט ס״ די גאצ־אנאר־דעריניעזע און םײ ד• םאציאר־עטייטיע רײדגיטאפטן. אזוי־ארום האבן זײ;עבראבט צים װיםניטאפטיעבן אויסדדזק פאטעט״טע בחות פון דער פיר־ ז״טיקער מענט׳ט־פעדזענרעבקײט... און די ׳טפורן פון אט דעם קאמף דע איך אומעמ־ם, אין דעם קאנק־עטן לעבן פון ארום. — און װי האט זיך אפגיע־ופן אויף דיר דײנע פינף יאר ז״ן אין אמעדיקע? האט עם באפעםטיקט ד״ן אמונה אין אונזער װײ־ טע־דיקן קורטוד־קװם, האט עם ד־ך דעדמוטיקט פאד װײטערדיקע ׳טאפע־י׳טע א־בעטן? — דו האםט אנגעדירט זײער א װײטיקדיקן פונקט און ברעניענ־ דיקיע פ־אגע, װאם ורעגן איד איז נאך צו־פד• און ציו־׳טװער צו דעדן. אין דער ײד־׳טיעד אמעדיקע ׳טקאגט זיך אדזדי אין ׳טװעדע טראני׳טיע יײדן א גײיעד קורטוד-טטדאם, װאם װעט מסתםא מיט דער צײמ װע־ן אדיךמעבטיקיעד. אבער דעתײיר בין איך מקנא אײך ארע, װאם דעבן צװי׳טן אן אדגאני׳טן און יעכטן ײדנטום, װו, פדאםט נערעדט, טאטעם געבן אפ זײעדע קיגדער אין ײדישע שורן, װו ײרישע קורמו־ ריעבט ני׳טיט נאר אין ביכער, נאר אין קעבעדיקן רעבן. דארט אבער פ־רט מען זיך אפטמאר װי צװישן א שפאגר־נײעם נאציאנארן ״יאהו־ דיזם״ ס״ בײ די ״דישיםטן, םײ בײ די העבדעיםטן און אװי א׳ויך בײ דעד ארטאדאקסיע. ארע ׳טיקן זײעדע קינדעד אין אמעידיקאנער יטורן, און אדע מאבן זײ זיך ני׳טט װיםנדיק און ני׳טט זיעענדיק, װי די אכיעדיקאנייט־דעדצויגעגע קינדעד אטעדיקאגיזידן זײעדע הײמען, און װי יעכטע ־אהודים דעדוצידט נדען די ײדישע אידעארן אויף אקעדריי מיני ״טעטיקײמ;״, וואם יטטײיען אויסעד א״נענעד הײם און אויסעד א״גענ־עד גאם. אבעד עם בהאזן שוין דאדט גײע וױנטן, װאס גדאבן אוגטעד דעפ ״יאהודיזם״ און זײ װערן ראזן אויפדיכטן א ני״עפ ״די׳טין קורטוד־אדנאנישן אויפװוקם, — און עדשט דאן װעמ רעכט קאנען קומ־ען די קעגנזײטיקע השפעה פון דער ״די׳טער אמעריקע און אײדאפע. אמעדיקיע, מוז איך דיר זאגן, נחמן, א־ז א גרויסעד נסען פא־ יעדן ״דישן קויטוד־אדבעטיער, װאס מוז שמעק אױף פדאבע זיין כאויבן און װידעדשטאגד־קראפט. — און קומעגדיק אהער צו אײך און אננעמיענדיק זיך דא מיט מוט און נרויבן, װעד איך םעםטער און זיביע־ע־, אז צי מיר קענען, צ־ מ־ד ק־ענען נישט — מיר װערן דעם נםױן בײ׳טטײן! און דא סוזן מיד שויין נ״ן האנט בײ האנט. סיך זענען דאך ניישט ק״ן נעפיעשטיטעטע קינדער פון א פדױוירע־;־דטער ק־רטוד. ־טוין נ־שט אײן מאר איז אוגז או־םנעקומען צו שאפן ד־ רופט, מ־ט װיערכ־עד מיר מוזן אטעמען! — אבער זאר זײן נענונ, אונזעד שמועם קאן הריקה גאך װע־ן םענטיםענטארעד. מער םיערט או־ז נ־־־טט! וװײ\ ײיױיר נײטט, אז מיד זענען װי:עשיקט נעװאדן פון עמעצן אין דער ״דישער װ־ערט צו דעדפירן יעפעס שריחותן. און זע — מיד, די פאדשײדענע— טד־עפן ז־ך דאך אפט בי־ אײן און דיעמזערבן פונקט, או־ף איין באדן, — ב״ דעד ײדישער ר־טעדאטוד, יטפדאך און קורסור. דאבט ז־ך ד־ד נײ־טט, װי אוגזעדיע װיעגן, הגם זײ;ייען זיך אפט;אד װייט פאנאנדיע־, דאך קד־־צן זײ ז־ך אפט?... —;־, ־א! דו און בע־גערםאן א־ן ד־ א־ביעד־קיע פון אוגזיעד;ד־פיע האבן ז־ך ארויסגיעלאזט מ־ט דיעד ד־־יעקט־־עד ׳טריח׳ות צו הערפן דיעם אויפבוי פון דעד ײד־־ט־װיעיטייעביע.- י־טיע־אמוד, ריטע־אטו־־ קדיט־ק, טעאטיע־, ׳ט־ר־װעזן און ״ד־שעי קויטו־ א־־ף פא־יט־־דיענע;עב־טן ^כ׳א־ז;יענ.־; צו דעדמאנען א־־ע־ ־א-ע או־ך גיעזעריטאפטרעך א־נם א־־פבוי פון דיעד אוק־א־נ־ע־ ״קורטוד־ר־ג־ע״!). און א־ד האט טאקע;עאדבעט און גע־טאפן מ־ט דע־;אנצעד;איװקײט און ז־בעד־ קײט פון א באדופוג:, װאם ז־עט ד־ אויפגעב־יטיע װענט, אבע־ נישט ד־ מאו־מדיק־ע ריעבעד, דודך װערבע עכ ברא־ן אויפד־יםנד־ק־ע װינטן פון ״א־יב־קיע״ פ־אבריעמען. פאדבאפט פון ד־ע־ א־ביעט, האט א־ד אפ־מ גיעקוקט פון או־בן אדאפ או־ף דיעד שװיעד־עד פ־אבריעמאט־ק און מ־עטאפ־ז־שעד נו־ט פון מענט־טר־עב; נ־טמה־דעב;. א־ד האט :ע־ קעטפט פא־ יידיש, פאד יטפדאך און ר־טעדאטוד, און קיין צ־יט;־שט;עהאט פא־ ד־ ״יעצמיע״ פדאגן פון דיעם מעגט׳ט־ריעבן. — אבעד דאך, פיש־ר, קומםטו אדעמאל צו איגזיעד ערדישן קאמף־פראץ. אז דו ראזכ זיך אדאפ פון ד־ינע הויביע פדאבדעמאט־ש־ע עורמות ־צו אונז. א־ז עס ב־י ד־ד נ־יטט ק־־ן עריה, נאד א ידידה? — א־ך מוז דיד פאדיבטן ד־ין או־סדדוק: איך לאז מיך נישט איאפ, װ־יר א־ך שטיי פון אנהויב אן מ־ט א״ך־מ־ט אװז, אויף א־ין באדן, מ־עגן װי א־ן פריג אויפזען אונזעדע װעגן אגד״עדע. איון דװקא דודך א־יע־־אונזע־ או־פבו־ זיעגען ב־קטע־ נ־עװאדן די דעדמאגטע רעבעד א־נם בנין. דו האפט דאך ר־ב, אז מען .־עדט קאנקדעטעד, װער א־ד דעדן קאנקדיעטעד: שוין בײ די ־עד־טטע טדיט פון דער ״דישער שוק־אדביעט, האט מען זיך אנגיע־טטויסן או־ף ד־ ג־ויפיע דעטענישן ב-וז דע־ קינדע־־גשמה, װאם האט גל־יך פאדקאננט אקט־װ־ע אײג־ שטיערו;; אויף דאם א־געדרעכע פכיבישע קעבן. גראד אין די צ״טן פון :ת־כע םאצ־אמ קאםאםטדאפעם האט מען זיך אין דעד קינדיער־ װערט באנ־עננט פניפ אר פנ־ם פ־ט ד■ שוין כרר נ־שט אבםטדאקטע, נאר טאקע קאנק־עט־טדאג־שע ״א״ב־קע״ פ־אברעמען. — דאם אפ־ ג־עשיטאנענע אדע־ געדװעזע ק־גד דע־מאנט אן ד• א״ביקע גשמה־ רײדן, װאם רוײעדן אזוי אדיעד אנדיערש אויף ־עדן פון אונז אין די כאנדע ט־פענ־שן פון אונזע־ ׳עקז־םטיענץ. צװישן די םאזי״ע האדטע, פעםט־ע, ממשותד־ק־ע װענט פון דע־ װעיטלעכי*־ קורטוד האבן מ־ד;דאד געפ־נען די געקעגגהײט און דיעם צװאננ צו פאדװעבן אט ד־ דאז־קע ביו־זן, װאם באדיאען דעפ גאגצן מאדעירגעם קורמוד־בג־ן. — פאדוואם. פ־שר, פײנםטו אלץ, אז אין אוגזעד יידישן רעבן זענען אט די נשמה־ברויזן ד• ׳ע־קדד־קע. פאדװאכ זארםט־ ארץ שװיעבן א־ן די הויביע װערטן. קוק מ־ט ממשי־תדיקע או־גן אויף ,־עד ״ד־ש־עד װ־־קרעכקײט, קוק ז־ך צו, װ־ ב־י הײנט־קן טאג קאן רעבן און ־הגבט זיך או־כ די ״דישיע מאכע דא און דאדט נא־ מ־ט ײד־ש, מיט ״ד־ש שאפן, און ד־ ק־בוצ־ם, ־ש־ב־ם, װאכ א־גגאדידן ״דיש, שיעגקיען ־עם :־שט ד־ פוריע אויפמיעדקזאמק״מ, קומען פאד דע־ ־ידי־ שיע־ נאצ־־ע אום. דאכ א־טארײעג־שע ־ידגטום. דאם עגגרישע, יעםט־ דײב־ש־ע, אוגגאד־ש־ע, — און װ־עט נ־שט זײן אזו־ או־ך דיעד נורר בון ד־עם אמיעדיקאנע־ און או־ך פויר־שן ײדגטום אזוי, אויב מ־ד װערן גיש־ט א־ן אזא םבנה־צ־־ט רײגן דעם;אנצן;עװיבט אויף דעם ״ד־ש־או־סר־עבן ז־ך מ־ט ײד־שער שפ־אך איון ײד־שעיד קורטור? װאם זעגיען די גשמה־ירו־זן, ,ױאס דו זעכט, א־ן פא־גרײך פיט ד־ קאנק־ע_־ע ברויזן... — אט דאס א־ז טאקע ד־עד אוגטע־שײד צװ־שן אונז נאך םון כאנדע אנה־־ב פון אינזע־ װעג, א״גנטדעך או־ך דער װיעג פון דעד מאדעדנע־ װיערטר־עבע־ קורטו־ װאס שטיערט א־ן מ־טרפונקט ד־ אנטװיקמ;נ פון דער פױיטזזזר קורטוד, אביעד נ־שט פון דעד פגזיכיטג־ר קורטוד; קעדפעד־קורטוד, *אבעד נישט גשמה־קורטו־. פיוצים אבער האט מען זיך אדומגיעזען, אז מיען שט־יט פאד א;עדװעזן יאדהונ־ ד־ע־ט, א יא־הוגדערמ, װאם האט באזיגט דו־י ,־ער טעכניק ארץ כדע־ ד־ נאטוד און פאדקידט ארץ מע־ די ש־ריטה אויף דעד אײגיעגיע־ פםיכיק. ד־עד נעדװעזי־עי מענטש שטײט אײצט א־ן מירטפונקט פון דעד ורעי״ט־קולטוד, און ס־ויד אױ :יעװארן נישט־װײגיקער אקטוער, זוי מארקם, רמש־ר, פאד ד־ ברײטע אינטער־נענמע ש־כטן. און װי ארע־