Literarishe bleter · 1932-11-11 · 46 (11.11.1932) · p. Seite 736

ליסיטראריעזע בחוסימר ומז. (445) 46 ןײם 736 ע.י. ג$?7שם'דם1װ'ל22 די היסטאריש־עטנאגראפישע געזעלשאפט ש. ג פוז אנםהי •. היר׳ןאווווסקי, ש. ניגער, ארביט. ד. דאזענדיויז, ז. רייזזןז, מ. ודינ־ דײך, אטערן־זיננער װינןונר>>ד$װ, נזשה ׳:*אליט, ה. אונזםקי און א. י. נאאדקזטידט. ד■ פארװא״אטוננ האמ 'נעאדבעט ענעחניש, אבער מעד םון אאע־ ייען דאט נעאדבעמ דעד נר־בדע־ א־ן ע־ךפארזיצער פון דעד נע־ זע־׳נואפט — ׳ע. אנסקי. עס זענען אויפנעזאמאט נעװאדן .דײבע קאאערמייעם פון מעמו־ אדן און בידױו פין נ־ויםע ןפערזענאעבקיימן, פנקםים, צװאות, היסטא־ דייעע דאקומענטן, ביארעד און פאטאנדאפ-יעם פון װיכטיקע מענט׳ען, זאבן און ע־טעד, ביאנדאפיעס פון נעזעא׳עאפטאשכע טוער, צײט־ יעדיפטן, ביבעד, בתב־ידן, מידעות, אויםדופן און א זײער־רײכע־ פאאקאא־ מיט קאײנע נעיט־מיטאען האט ר• געזעא׳עאפט אויפנעטון נרויסע זאבן. עס איז נענונ צו דעי־מאנען רעם היסטארישן ״פנקום״ פין דע־ נעזע־־עאפט אין דעם פ־עבטיקן עדשטן טײא ״סוז־קאא״ען פנקס״ פון א. מ. בעדניעטײי. עם דא־פן דערמאנט וועדן ד• בתב־ידן און בדױו פון סרדבי אהרן נ־נצבו־נ, דיב״א, מ־דב• פאונניאן, אד״ים;הכהן, אײזיק סאי־ דיק, קאמן ׳עואמאן, יצחק ױאא אינעצס• (״דאם פויאי׳עע יינגא״), אבדהם בע־ נאטאאבעד, ׳טמואי' יױםף פין, יהודה אײב נאידאן, פרץ םמאאענםקין, מ. מ. דאאיצקי, יצחק דאבינאװ־ט׳ע, אי׳ט קאװנא, ׳עכיאאאאבסנדרוב, באדאן דאטש־אד, ד״יד יחיאא מיכא ראבינאװימ׳ע, נתן בידנב־ים, מענדעאע, בעא־מחשבות, ד. פ־ישמאן, יהודה שסײנ־ בע־נ, יע. אנסק• (דעד דיבוק), א. ורימעד, זאב ״עב״ץ און א סך אנדעי־ע. אויך כתב־ידן פין ד• םפדים פון ר׳ פנחס יהאו• חו׳חװיץ, ״צמח צז־ק״, וװיאנעד ינאון, ר׳ יצחק אאחנן, ר׳ נפתאי בערדיט׳עעװעד פון יאר תקא״ב (1772) מיט יעאאות ותשובות פון ר׳ ׳עניאור זאמן ־אדיע־ בעא ה״תניא״, ואאיםאך איזענםקעד, ר׳ אבדהם דאגצינ בעא ״החײ אדם״ און פון א םך אנדעדע נדואי י׳עראא. דעד דייכעיר אנםק־־אדכיװ, װאם איז אויט דעד איניציאטױו פונם פא־זיצעד פדעה יעאאיט נעבדאבט נעװארן פון רוסאאנר רורך קאװנע קײן װיאנע פא־ דער •היםטארײע־עטגאגראפישער נעזעא׳עאםמ, אױ טײאודיז איבעדנענעבן ינעװארן אין אקםקי־מװײ און טייאוױח אאס דעפאז־ט אין ײװא. היינטיקם יאר איז פארנעסומען אן אויפאעבוננ םון דער היםט.־ עטנ. נעו. ד• װיאנעד ײדי׳עע קהאה האט איבעחנענוםען אויף זיך אויםציהאאטן ד׳עם אאקאא פזן ידעד ׳נעזעא׳עאפט, װאם נעפינט זיך, אנב, אינם בנין פון דעד קהאה, די רעמאנטן, באהײצוננ ארן בא־ אײבטוננ, און צו םיבםידירן דעם םעסדעטאריאט. עם האבן זיך װידע־ נעעפנט דע־ מוזיי, ד• ביבאיאטעק און דער אדכױו םון דער היסטדעטנאנר. נעזעאיעאפט. רי גײע פארװאאטוננ, אונטערן םארזיץ פון מ׳עה ׳עאא־ט, האט אננעהויבן א ־אעבעדיסע, אינטעגםױוע טע־ טיקײם. עס איז איננאנצן רעארגאניזירט נעװארן ד• נעזעא׳טאםט. ד־ געזעאיעאפט האט בײ הײנטיקן טאנ קריוב חחײ הונדערט נײ־ װעדב-טע םיטנאידעד, װאם דער נ־עסטע־ סײא םון זײ .צאאט רענא־ מעסיס און מיט צופדידנק״ט דעם קאײנעם מיטנאידם־אפצאא. זי א־ז סאן&ט־ואי״־ט אין סעקציעם: 1. סונסט און מוזײן 2. היםטאריען 3. עטנאני־אפיע און פאאקאאר; 4. מוזיק און נעזאננן 5. איטעראטור; 6. אנםקי־סעקציע. פאר דער קורצעיר צײט פון דער אויפאעבונג(םון סעברואר ד. י. ביז איצט) איז דער וזװײ בארײבערט נעװארן מימ א סך וװערטפואע חפצים פון קינםטאער״םן יאון היסטא׳ײש־עטנאנדאםישן מהות. דעיר מיזײ פא־מאנט בײ חײנטיסן טאנ א־בער צוױי טויזנט קונםטװעדק און חפצים; ד• ביבאיאטעס — קרוב פינף טויזנט ביכעד, דע־ עיסד היסטארי׳נ־ע, און דעיר אדכױו — העכער פנזרציע סױױוסי הייםנזאדיש־עטנאנדאפײניע דאקוסענטן און מאטעריאאן. קאאםעראמ״װער םאראאנ ״יזואטור־׳איגעי", יװארשע ק־.אליצקי גןראנגד האטאן אין 8 טײאן, אין 2 בענר•־. — ■ר׳ײז 11 ניאדן. — אונטעי דער השפעה פון ש. אנםס• איז דעם 14־טן פעבדואד 1913 נענ־ינדעט געװא־ן אין װיאנע א נזןזעאשאפט ״איבהאבער םון ײר״נין אאטערטום״ (חובבי קדמונױת היהודים). ד■ נ״-נדעד פין דעד געזעאשאפט .יזענען נעװען: דעד אעקםיסא־ ינ־אף בן־־עקב, א. מ. בע־נ׳עטיי;, אז־אלף נארדאן, ר׳ ח״ם עוזד נרא־ דזענםקי, ד״ד א. װ—שובםקי, ד״ר ־עסב װינאדסקי, בן־צױן ב״ץ, ליפמאן לעײין, אינזיני. א. ספירא, אינזיני. פ־ענקעא, ד׳זר פ. ׳־אזענ־ טאא (אנמאן), ב. ירעצקין, בעד ׳־אטנעד, ד״יד צ. שאבאד, בן־צױן ־.יבשטײן א. אנד. אין משך פון אנדעדהאאבן יאד האבן זײ נעשאפן בז־ט נישטיקע מיטלען א נ־אנדיעזן וזגזײ װו עם זענען אנגעזאמאט נעװא־ן קא־אסאלע אוצ־ות פין ײד״נין שאפן אויף ד• געביטן פון דע־יניעזן ־יטיאא און ־עבנם־נינדינעד פון ססולפמור, מאלער״, גע־ װעב, האפטע־ײ, ג־אװױר, •ניניצערײ און מעסא־־אויםארבעטוננען; א ביבאיאטעק מיט יקד־הטציאות־עסזעמפלא־ן — װערק פון פאר־ ינדידענע ײיםנשאפטיעבע געב־טן, פון איטעראטוד און פי־אזאפיע, און אן ארכיװ פון װיכטיסע היםטא־ישע דאקומענטן. עם איז נענונ צו דע־מאנע;: ד■ םקויפטו־ן פון מרדכי אנטאסארסקי, נחום אדאנ־ סאן און אליהו גינצבורג; ד• מאלערײען פון יריעפין (״אנטאקאאםקי דע־ ױננע־מאן״), הי־שענבעדנ, נאטאיב און מינקאװסק•; פי־ מטבעות פין יהונתן בהן נרוא אין םון שמעון בי־־בובבא, װאם דע־ נומיזמאטיקעד נדאף אױואן טאיםטא• (ניעװעזענער פעטעדבורנעד שטאט־פ־עז־דענט) האמ >זײ אנע־קענט פא־ או־טענט־שע; דדײ פי— װיאעניעפ (א־ינינאאן), װאם ד־ פויאישע קענ־נן אוינוסט זן און אוז־נוםט 111 האבן נענעבן ״דן, — נעש־יבן אויף פאדמעט און נע־ חתמעט בטבעת הםאך; היסטאדישע פנססים און כתב-דן, מאםן םםד־ם ־ק־־המציאותן און אי־ניסאטן. מ־ט דעד עײאקואצ־ע פון די רוםן אין *אר 1915 האט מען ד־ ןבש^טע חפצ־ם, באזונדעחם נאאדענע און ז־אבערנע אװעקנעש־סט סײן מאםקװעי צו דער דאי־טיקעד ײדישעד קהאה. אין דעיר צײט פון דעד דײטשער אקופאיצ־ע איז דעד מוזײ :אך מעד ׳רוינ־רט נעװאי־;. א נאצ־אנאי־קולטזרעיע־ אוצ־ א־ז הר״יב געװארן. מיטן םוף פון דעד דײטשע־ אסופאצ־ע א־ז נעקומען ד־ ־שועה אויך פא־ן מוזײ. א־ן דע־ צור־טער העאפט 1918 איז טז. אגנזןי נעסומען קײן װ־לנע און דעם 20־טן פעבדואר 1919 האט ע־ נעשאפן א נײע נעזעישאפט מיטן נאמען ״די ײדישע היםטא־יש־עטנאג־אפישע נעזעאשאפט פון איטע און װײס־וםיאנד״. א ־עםטאװראציע פ־ן דע־ אאטיג־ נעזעישאפט ״ליבהאבע־ פון ײד־שן אאטערטום״ אונטעי- א נײעם נאמען און או־ף נײע בדײטערע ־םודות. דעם נ־־נר־פא־מעגן פון דע־ ״היססא־־ש־עטנאנ־אפישעד נע־ דגדשאפט״ האט ׳געב־ח־עט דיגי־ נאנץ־פארבא־בענער פאדמעגן פון דעם מוז־־־אוצד פון דער נעזעישאפמ ״סיבהאבער״. דערצו א־ז באאד נאך צונעקומעז דעד פײנעד אײננם פון דעד אזו־גערופענעד ״ה־וסטאי־ישער קאמ־סיע״, װאם משה ישאאיט האט נעשאפן אין רעד צייט פון דע־ דיימשעד אקופאצ־ע און װאס האט או־פגעזאמאט ,־ײבע קאאעקציעס ה־סטא־־שע דאסומענטן פון דעד צײט פון דער מאחמה און אקופאצ־ע. דאם איץ א־ז אבעד נעװען מער נ־שט דע־ ־םוד פארן בנין פון ײד־שע־ סואטוד, װאם אנםקי האט ז״ך פארמאסטן או־פצובויען. נדוים איז געװען ז־ין צע־, װאס אין דעד צײט פון דע־ װעאט־סאחמד, זע־ נען אומנעק־מען אן א שיעד קואטור־אוצרות, היםמאר־ש־נ און עטנאנ־אפ־שע מאטע־־אאן און װאם עם ןזענען צונ־שט געװארן בייא־אטעקן, מוזײען און ארכ־ײן. ער האט או־פנעפאדעדט די מ־ט־ נרידער אויפצוזאמאען ד•,־עשטן פון ד■ צעשלעפטע נעזעאשאפטיעכע און פ־ױואטע ביבאיאטעסן, און אנצוהײבן זאמאען פון בא המינים סאטער־אלן און דאקומענט;, אום אויפצובויען דעם וזװיי, ד־ כיכליא־ נונו? און דעם אדליגג. ■ אנסק• האמ קאטענא״־־ש געםאדערט, איז די פאדײאאטוננ זאא ז־ין אן אומפא-־טײאישע. ז• איז באשטאנען םון ,הרב הובינשטײן, אםתר רוב־נשטײן (ז׳׳א), א פ. בע״־נשטײן (ז״א), ד״ר א. װידשובםק־, ד״יר י. װינאדסקי, אינזש. םחמקעא, ד״ר י. ׳רענענםבורנ(ז״א), אינזש. סײיאמ אינזש. ס. אידזןל׳םאן, ס ב. שנײדער, ד״ר צ. שאבאר,