Literarishe bleter · 1932-11-11 · 46 (11.11.1932) · p. Seite 732

1 ליפיטראריפיע בלמלזוזר ו\\ז..(445) 46 זײט 732 װעלטלעכה״ט - א מאדגעד באגדיף, װעז םיר נעםינען א־ם אויף ד■ איפן פון ד• פאגאטי׳מםטע דאגמאגזייזעד. אין דעדמאגטן גומעד ״ג״ע ישוא״ ױפר״בט א.;אאאמ:, אוגטעידן פםעװדאגים א. א. ־ודדם, וױ אזו• עד פאדיעט״ט ״װעאטלעכה״ט״. אוימ ז״גע ד״ד: ״גייעט דאס עטרײמל און אױך ג״טט דאם זזעמדר. קײז ״.״ ם גפקא מ־נח לנכי דעדצױגג פון ״אזוי האפן געפםקנט די חכמים״ פיז צו ״אזוי האבן נעןזאגט די נעאערנטע״. וװעדטאעכיןײט איז מח־־ב פר־י־ ה״ט פון דאנמעס, אדץ אײנס, ןצ■ יז״ סוכיען פון נעדעד דבין אדעד פון צענמ־אד־קאמיטעט. אויף ק״ן אײן האד א־ז עד גישט אםגעטראט; סון ד־ בד״ט־ מענט־ג־־עבע ואון פאדקסטיםדען־־־יד־שע א־דעע?, װעאכע עס דאדפ;, דויט זײן בדייןי, זײן דעד פוגדאמ־עיגט ןפון דע־ ״ד״ג׳ע־ ־ג־וד. או־ב ער האט זיי דעמאלט אויםנעחד־קט א״דיק, פראגמענטא־־יט, זעגןען ז־י בײ א־ם גאך ט־פעד און ברײטער אויםנעװאקסן אין ד־ דעצט־ע ־ארן. מ־ד א־ז אויםגעקומען צו ד״ענען זײנם א ׳נרעםע׳־־ע אדבעט, װאס װעט בקדוב פארעפנטדעכמ װערן, װו ער באם־ט ז־ך אויפצובויען א פונדאמעגטאדע טעאדיע פון דעד ־יד״סער ־םוד, א טעאד־ע, װאם דאדף אנה־יבן ־ג־אפן אן א־יגק־יט - װ־יגצ־קסטגס טעאי־׳עט״ג־ — א־ן עצם זענען א־ן איגהאלט פון א שוד־װעזן, װאם מ־ד האבן אזוי פ־ד נעהא׳־עװעט זי צו באינזאפן, און םיר יכמײען פון א־ד א־צט גאך וױיטער װי מיט פוםצן יאד צוד־ק. נאדאמב נעהעדט צו די, װאס זעען א״ן, אז עס קען נ׳־יג־ט;ע־ מאדט זײן קײן ײדישע ׳ג־וד, װען םען באפ־ט זיך נ־שט צו ׳ג־אפן אין דער ׳זעדביקעד צ״ט אן אדנאניזירט, באװוסטזיניק יידיש דעבן. נײענ־ ד־ק אויף דעם ותג קומט ער צום נעדאנק פון אויפבו־ען ״אדװעיצטדעכע ־יח־שע קודטוחעדע, ונעזעדיג־אפטלעך־עקאנאמישע א,ון איגטערנאציא־ גאד־דעכטדעבע אדגאגי־זאצ־עם״ (״פרײע שריפטן״, װאר׳ג־ע, םא־ 1931). אונזעיד דעבן א״ז צ־עשטערט. םען דארף עס צעמענטירן, פון א־י;עוױ<יס אויפריכמן. די איבעדיקע קודטור־דערגרײבוגנען װעדן יגזו־ן ממ־דא קומען, יװעדן מ־ון קומען. אט אװי, טיף־א״גנעװארצדמ א־ן די בדוטן, אין חיןזאפטן פון ״דישן דעבן האט ער געהאדםן בויען און װארעםען אזא קעדגד־קן ק־לטוד־בנ־ן װי די ײז־יש־װעדטדעכע יג־וד, און באזונדעדם דעם א־ינציקן ־ידישן דערער־םעמינאר אין פוידן, ײאם עיד א־ז געװען זײן דאגינ־אריקער פ־רער און װענוױיזער. א־ן ד־ אדבעטן ז־ינע, ם־י ד־ טעא׳־עט־יטע םײ די פראקט־שע, האט אים תמיד נעהאיפ;, און װעט ןאי־ם אויך וױיטעד העדפן, זײן פ־ינעד ורםנשאפטדעפע־ צ־נאגנ און יזײן דיבע ־ידיש־־מעגטשדעכע פע־זענלעבק־־ט, װאם א־ז נ־עווען א מזד־בדבה סײ פאד דער ײד־שעד שוד, סײ פאיד אויםבידדן דערעד פאד אונזעדע שודן, ס־י פאר רעד פםיכאדאניש־פעדאיגאנ־שער אידבעט פון יידישן ׳װיםנשאפטדעכן אינ־ סט־טוט, א־ן ײעדבער עד חאמ ז־ך אין די דעצטע יאדן אזוי אקטױו באט־יד־קט. דודך זײן אװעקפאדן פון פוידן האבן די דאדטיקע קודטור־ א־נסטיטוציעס, מיט װעגיבע ע־ איז נעװען םארבונדן, םארדוירן א באדערגדיסע און ׳שא׳פנדיקע קדאפט. דאם האדץ װע־ט אגנעפידט מ־ט פאודדדאם און וב־טערק״ט אוי ד■ באדינגונגען, װאס האבן צו ז עם דעי־דאזן, אבעד איך װיד זיך אויסדעירנען םון זײן דעצטער אדבעט (ד־ פם־כאדאנ־ע פון כעם ״ײװא־בדעטעד״ א&דיד־מאי 1932) —;־שט ציו װעדן א־ן בעם. איך װינטש א־ם א דאנג און פרוכטבאר לעיבן דטובת דער ײדי־ יג־ער ק־דטור, און זאצ א־ם שוין זײן מזד דיכטיסער שײנען, װוהין ע־ װעט זיך װענדן >*ון קערן. ^יטעראדישע בלעטער״ אפעלידן צר די עייענעד וזיר װװזט\ א\ אלב וזױזלעך אד\ױזצ\גגוב\ רי ״לױז. בלב סיוור״ זוי ביז אוזער רנוגולוור. וזיר גריױז\ אױ־סי אױפטרוװזאװזס ג\וזוור\ ״לױז. בלטסיבר״. װילסי איר, או רי ״ליסי. בלוופנור״ ואל\ רוורטוייגוזז אזיר אויף װייסױור \\י ביז איצוז $\ הבוזןוז — טיעסי אב רי װובוװ פו\ פרױורו װיר װארוז\ אויף איױור הילף — טואבוז ויױצ אבאװוװז\ פאר רי ״ליװ. בלווװפר״ו ד־ערס א־נטערעסאנט, װען ער פירט דורך ענדעכע עקםפעריטענטן אזן זױיזט אן װ• אזױ דעד דאזיקער מעטאד קען אננעורענדט װערן צו אנדערע דיסוד־ם. םעיגדעך, אז עס ד־גט נ־שט אין ז״ן טבע זיך לאננ צו קאנצענט-דן אויף א״ן באשםיסטער אר*עמ. מעגדעך, אז ד־ערין זענ־ען שודו־יק ידי באד־נגונגען אין פוידיש־ײדישן שוד־דעבן. ־עדנפאדם איז דעד ־עקספ־עדיצ״ע־מ־עטאד — א\ן ספעצ־עד דעד ׳עקספ־ע־יםענט, אויף װעדכן עד א־ז ןגעבז־ט — ז״ער א װיכט־קער אויפטו. נאך ורבם־ק־ער א־ז ע־ שױ־ן אויך צוד־ב דעם, װאפ באנדס ע־;עמט ארײן כםדרד־קע א־ינענע א־בעט, פארשן, א־ז אבער;אדאמב;עורען;ענונ פאדז־כמ־ק נ־שט צוצוטשעפען דאס װאדט ״א־בעמ״, װאס א־ז בײ א סך פראפעס־אנעדע שרײ־עד נעװאדן א ט־ן צי־יפעד־ שפ־וך, ותגן װעדכן מען טאד קײן קש־ות נ״טט פױעגן. ס־ר האס זיך דכתחידה אױטנעװיזן, אז נאיאמב א־ז שטארק באא״נםלוסט געװארן פונם פרא״עקטךםעטאר, װאם דעד אמעריקא־ נע־ ק״יפאטײק האמ פאדגעלײנט. װאדום איויך דער פרא־עקטן־ מעטאד שמיצמ זיך א״ננטדעך א,״ף א ימין ״עקםפעד־ציעם״, װאם די קינדעד אדײן פי־ן דודך. איך האב אבעד שפעטעד או־םגעפונען, אז נאדאמב איז אין ד־עד דאןז־קער ארבעמ נעװ־ען איננאנצן זעדבסט־ ׳גיטענדיק, פאר וװעדכער מ־ר זעניען אי□ שוד׳דיק אונזעד פודע אנעדקעגונב פאר דעם ברייטן עתם װעט אבעד ז״ן א סך א־נטערעםאנטע־ זײן אדגעמײגער יידישעד און מ־ענטשדעכעד צונאננ צו דעד ײדישער שוד. קוױם־כד איז נויטיק יצו באמערקן, אז נאדאמב האס תטיד אנ־;יעד<אדטן מיט א גאנץ באװנדער עקקסות זיין אײגענעם נאנג אויף זײן אײנעגיעם װענ. װי וױיט איך קען אורמײדן פון דער װײטנש און םון די עטדעבע פעדזענלעבע באנענ־ענ־שן אין װילנע םיט פ־נף יאד צודיק, איז יער דחלומין נישט פונם טיפ ״קעמפער״. דער קעמפע־ נײט א־ן דער װעדט מ־ט אננעשפ־צטיע עדנבו״ננם, על כל צרה שדא תבא. עד פ־לט, >פז ער איז ארומנעריננדט טימ שונאים, א־ז בײ א־ם יעדעד טדאט א■; אמאקע ארער א זיך דאטיעותן. נאדאטב;ײט אויף זײן װענ מ־ט אן א־נערדעכער נויטורענר־קײנב אמאל, מיט יא״־ן צודיק, האט עד אפילו אין װאדשע נאך נעקיעגט געפ־נען א װארעמע האונט איצט האבן שוין יענע אלע ״דערזען דאס אמתע דייכט״, און האלטן עס אין אײן אניג־טעלן אויף ידיעיד ״קדאסן־באװוסטזײן״, װאם איז אמאד, אםאל געורען אזוי שדעקיעך פארטונקדט... בײ;אדאמבן א־ז ד• פדײע אינערדעב־ע גויטװענדיק״ט נעזואקפן און ױך ניענעדט פון די מ־פסטיע און ׳ג־ענםטע קװאלן פון זײן באדקס־קודטור. איך וױיס נישט, װיפיל נעװאנטקײט סען האט גע־ דארפט האכן אין װאד׳ג״ע, א־ן 1922, צו דיעדן ותנן אנטוױקדען בײ קינרער ״דאם וגעזונטע רעדינ־עזע;עפיל״ (וע דעם אינהאלמ פון נאדאמכס ־עפעדאט אויף דעד װא־שעװער וקאנפעדענץ פון נאטור־ װיסנישאפטדעיד, ״נית ש,יל", םיעסמעםכער־אקטאבעד 1922), איך פיל אבעד, אז מען האט דע־צו;יעדאדפט האכן דעם מומ פון נא־ותיד א״ננעשפארמקײט, ראם א־ז אזא מוט, װאס מען דארף זײן נרויזאם אים צו בינדן און פאדשקלאפן. א־ד יבין שטארק מםופק, צי ״־עליניעז נעפיל״ איז די דיכסיקע פאו־םדדע פאדן;עדאנק, װאם יעגעד ריע־ סעיהאט װיל ארויסברעיננען, אכיער וױכטיק איז דא ד■ אינעדדעכע פ־ייהײט פון א סענטשן אין א םביבה, אוגזער אוםנדיקלעכע םביבה, װאס איז תמיד גױיט ״־ענ־עמס קאפ א־אפצוהאקן, װעלכער כײנט ױך נישט״. פונקט אזוי איז אינטעדעםאנט ויין בדיק אויף תעברעיש און אויף ותדטלעכקײט, װאם עד האט אזוי פרײ און קלאר אויםנעדריקט (״נית שוול״, יאנואד־ױני )1924). מיט זײן;אנצעד קעיננעדשאפט צו די העבייעיסמן, קפן ער אבעד ביגיום אופן נ״גיט פארשטײן ד• היעבױעיש־פי־עסער, ורען עןם קומט צו רעד ײד״ג״עד שול: ״בדד שטײיען אויפן בארן םון םאלק, זײן לעבן, דין קולטור, װאם צים זיך, אמת, אין זינזאגן, אבער אומגעבדאכן ןדורך זיין ונאנציעד נעשיכטיע״, און דאם פירט אים צום ליטרד פון תעבירעיש א־ן דעד שול. ער װארפט בםדר אויף, אז די ײד־שע ױעיױעד האבן נישט קײן חוש פאד גע־ שיבטע, פאד דער;אגצקײט פוגם קודסו־־ניעורעב, פון װאנען א פאדק װאקםט אדױס. ער .האט שוין דיעמאלט;עפ־דט, אז באטש מ־ד האבן נעשאפן ײדישע שול;, האבן מיר אביער נאך אלץ די ײדישייע שול :״ג־ט געבויט. םיר באפן בדעסלעך פון דא און ודארטן, דער עיק־ פון ״דארטן״, אבעיד סיד האבן נאך קײן;אנצק״ט נ״ג־ט אויםנע־ סורעסט, וױיל מ־ט אונזער ״דיש אין מויל האלטן מי־ זיך אין אײן ־ײםן פין ייו־ישן לעין.