Literarishe bleter · 1932-11-11 · 46 (11.11.1932) · p. Seite 731

731 ױיס א יעד, װאם װאנדעדס אױח ב־ת־עואמם און ברעננט מנפות און אום־ נאיקן, װו עי■ קעיט איון װענדט זיך. װ• נדוים ד־ טעמע איז, װי דראמאמי׳ע און אויסעױנעװ״נאעך מעאס־א־י״.־ זיננערס ■•עאפוננ א־ז, ז־עגען אבע־ ד■ מעאדן זיינע אזו• ק־נםמיער־־ג• (נייג־מ פאמאנדאפ־יג־) ׳גע׳עאפן געװאדן, אז מ׳װע־מ פ־ג־ומ עיעקט־־יזידט, װען מ׳שטו־םמ ז־ך אן א־ן אזא ים פון םקויפמוד־ פ־נו־ן מ־ט צא&יד־קע ניגימות. א— האב שו־ן אאנג געװאאמ אנטקו־פן פיון ד־ ד־בוק־ם, םון ר־ פאא׳ם־א־דעאר־זייסע צד־ק־ם או־ןי דע־ ב־נע, מיט ד• או־יעאעך און װ־יעאעך, װאס נאאצן מ־ט די או־גן צו דעד םטועא־ע. אבע־ ז־ננעדם ־ב־ מאך פ.־ן נ־ע־ג־אװע תאט מ־ך גערײצט. אזעאםע ־ידן תאמ מען :אך או־ך דע־ םצענע נ״ג־ט נעזען, און א־ך ב־ן צוגעמראטן צו דרא־ מאמ־ז־דן ז־ין ־אמאן מ־ט נ־ו־םן דדך־אי־ץ, מ־ט א סך איבע א.־ן טע־ אט־אאן איו־פב־יו־ז. און פונקטיװ־ ז־ננע־, תאב אי־ך או־פנעת־ט נ־־ג־ט אי־ויםצוברענגען דעם יגיאב־אן אויף דעד ב־נע. ד־ דדאמאט־זאצ־ע א־ז א־ן 20 םצעגעס. דא תאט ז־ך נעפאדע־ט נעדעבט־ק־יט צום בעאעט־־םטי און צום נאט־דאעבן דדאמאטודנ, װאם ־. ־. זיננעד א־ז. װ־י4 א־ך זאנ :ב־אות, אז ז־ננעך װעט •םאפן א פך פא־ דעם מאדע־נעם טעאט־ע־. עד פארמאנטי •טװונג, א װונדעדאעכן ד־אאאנ א־ן א־־ננאתט־קן תומאד און אן אוינ, ײאס נעמט א־ן ז־ך א־ין דאם •ג־־ינע, דאס פאעט־טע פון אעבן. ל־נזפראריננזנו ברנונזנװ וװז (445) 46 ע1(האט זי אומנאיקאעך נעמאכט״. און יער מײנט, אז ם׳א־ז אמת, װײא עד תאט אפט נעזען, װ־ צבית איז נעקדאיבן צו ־אטען אויפן או־װן. יעד האט אבעד נ־יג־ט געזען יאיג־עם א״ז־ן, ־א־ג״ען דעם בזד־ תיג־־בת, עד האט נאד נעתעדט ־אשעפ ניעװײן ןאין דעד ׳גיט־־ק־־ם פון ד־ נעכמ. װען •ג־כינא דין, דער טאדקװאמאתא פון ב־ארענו־ע, פ־ענט ־אשען: ״ב־זמו א יתום, אן אאמן, א גדוץ] אדעד ואפ״ו־ תאםטו נא־ עי־ניעץ א וױיב?" — ענטפע־ט ־א׳ג־ע: ״איך ב־ן א ־םטי־ן״. וױיר ־איג־ע תאט ז־ך אפנעזעננט מ־טן אעבן. עד א־ז נ״ג־ט מע־ מענידט, נאד יעט־ין, און עד װאדט, אז מ׳זאא רעס יג־ט־ין עדנעץ אװעקיטטעין או־ף א ב־ה־עױום, װו מ׳תאט מאבתאען מקב־ נעזױען. װען נ״םט דע־ א־נצ־דענט מ־ט דע־ מנפת, װאם ד־ יעטאט ב־א־ענו־ע זוכט א ז־נ־ דע־ — װאאט ־א־ג־ע ע־נע־ו או״םנענאננען או־ף א ב־ת־עואם, און דעד מיעפט פו[ ד־ ז־בעציק דבנ־ם ווואאמ נ״טט פאו־נעקונדעז איון ־איג־ע ײאאט םאידנעםן, אז ער א־ז אמאא ינעװען נחומנדג־ע דע־ זון פון דאב־ מאנױוהער צדיק, דער מאמעס בן יח־ד, ידעד נעצעדטאטע־ קד״ג*־, װעמען ד־ מאמע פאענט פא־יג־אעפעדן מ־ט א װ־נ־אידעאע. ד־ ביאאענו־ער מנפת, דער בץאאענ־יחסד בית־דין — תאבן ־א־ג־ען נעבדאכט צו ז״ן באװוססז״ן, און ער װעקט ז־ך או־ף, און דערװ־םט ז־ך פון ז״נע אײנעינע פארנאױוע־טע צעאן, פון ז״ן מוח, א׳ז עת א־ז נחומטיגע. עד נ״מ צוריק אתײם און באניעננט דעם מ־עפט פון דעם א־זיטאנער רב־ן, אז ער איז ני׳םט יז״ן םענטיע, נא־ א נאגוא,? ״ נ ו ע 7עהרער/נ,1י'#רק א ב ר ה ם ג א ל א ם פ צו נעמען א װאדט א־ן אלע אנדעדע מעטאראאאגי׳טע פדאברעטען, מ־ט װעאכע ד־ ױננע *ידייעע שוא א־ז אזוי פוא. אבעד ד־ ארע אדבעטן זענען ב״ אים נ״טט קײן צוםעא־קע גע־ דאנקע;, װאס נעװ־סע ב־כער און ׳גור־פדאקט־ק תאבן ב״ א־ם א׳־ו־םנעתופ;; זײ זענען נ־יגט יקיין אפנעדיםענע קאמעניטאדן, ײאם ׳גיטאטען פון םתם־נעיג־ואטעד פעדאגאגייג־עד א־נטעאינעינץ. ב״ נא־ ראמבן א־ז פאדאן א באשטיממעד נאגנ, װאס װאדצאט אין ז״ן אאבאדאטאד״ג־עד דעדפאדונג איון א־ן דעד זוכנד־קעד טבע פון זײן פעידזענאעכקי־ט. א־ן װאס באיטידיט דעי־ דאז־קעד גאיננ?, װ־ אזוי קען סען אים אי־־םדד־קן? עם נעמט אפט ־אדגראנג ב״ א מענטפן ז־ך אא״ן צו קענען דעםינ־דן, צו קענען קראד אדו־סבדענגע;, א־ן ד״ד אדעד א־ן מעיג־־ם, עפעם אזערכעם, יװאם עם זאא קענען ט־יטאען ס־טן פ־ננעד און אנװ״זן: אט דאם װ־א א־ך, אט דאס ב־ן איך. דעם ם״נםטן או־פדדוק פונם נאאאמבי׳ג־] טעטאד״ג־פעדאגאג״גן דדך נעם־ן אי־ך ב״ א־ם עריג־ט א־ן 1926 אין זײנפ א באד־כמ פון א פדעכטיק יעטיקא ארבעט אין טיאנע ־ אעדעד״םעמינאד (״נײע יג־יור״, נומ. 2 און 3, 1926). עד דעדט דא־ט װעגן ״פאד׳טוננ־עקספעד־צ־ע זוי א מעטאד א־ן ׳פוא״, און קימט צום ׳גירום, אז ״תו־פט־מעטאד פון דער נײעד ׳שוא דאדף ז־ין דער פאריגיוננ־מעטאד״. דע־מ־ט ׳״תאט עד ו־ך א״ננט־ אעך ׳גזדג־טעאט אין א־ין ד״ מיט דעד בעסטער דעדצ־עד״ג־עד פראק־ ט־ס אין רער עקםפעדימענטארעד יג־וא בכאא. אבעד א״ן באמערקוננ זײ.ע אין זעאב־קן ארטיקא באװ״זט, אז צוזאמען ט־ט זײן אײדנ־ יפאםט פאר נ־יקײט, ןפאדמאנט ע׳ד או־ך די געזעצייעכקײט פון ר״םן ״ג־וב־תדעת. אין דער נאנצער װעאט תאט מען זײעד א םך געא־טן פון די פעדאגאנ־יג־ע באנ״ע־. אזיוי יג־נער װי ם׳תאט ז־ך זײ גע־ באמבאט א־ן קאפ עפעם א נ״ע מענאעכק־־ס, תאבן ז״ גאײך פאד־ ־ג־אאטן אאץ, װאם א־ז ׳געװען פדיער און נ־עתײםן עם אדו־סװאדםן דורך ט־ד און פענםטעד. אנד־עריג־ — נאאאמב. װי אייב אים איז זײן ״עקספעד־צ־ע־מעטאד״, םארפעאט עד אבעיד ׳נ״טטי צו באמעדק;: ״א־ך ורר אבעד נישט זאגן, אז שוין א־צט דאדפן אאע יג׳ואן פאדװארםן ארע אנדעדע מעטאדן און זיך ינעפען צום פארש;. דאס װארט גע־ בדאכט נאר אנטוישוננ״. א שאד, װאם ער האט זיך ראננוננט מ־ט יענער ארבעט, װעאכע תאט געהאט צג טון באויז מיט ב אאאנ־ע. עס װאאט געוױען באװנ־ די ידיעת, אז א. נאאאםב א־וז נעצװו£געז נעװען צו פאדאואזן פויאן רופט אדוים אוםעט־קע נעדאנקען. װאדום יגאאאטב איז נישט באיי־ז א מענטש, װאם פאדםאגט די ענעדניע, דעם טאאאנט, און בא־ נ־יסטערטן װ־אן צו תעאפן בו־ען א מאדע־נע ײד־יג־ע שור, נאר עד פאדמאגט אין זיך או־ך ד־ באזונדעדע מער.ת, ײאם קענען םארב־נדן דאס װיסנשאפטאעכע א,־ן דאם ״ד״ג־ע א־ן א נעװעב, װאם שפ־גאט אפ עכט און אמתדיק אעבן. נאך אומעט־קער װעדט או־םן תאדצן פון דעם, װאם דעיד דאז־קעד א־נצ־דענט םאאט נדאד צונויף מ־ט א דײ אנדערע פאקטן א־ן אונזעד אעבן, װאס אײגן ז־ך שװער או־םן נעמ־ט און מאכן אויז די פעאזיקע םונדאםענטן פון אונזער א-וג־ן ײדישן בטחון. א. נאאאפב איז פאידבונדן מיט אזא װ־נקא סון אונזער קואמוד־ פעאד, װו פ־אקט־ק און טעאד־ע זענען ענג צוגויםנעםראכט;. דאס אייז אמת װענן שוא־אירבעט בבאא. דאס א־ז ינאך ד־כט־קער בנוגע דער ־יד־שער שוא, װאם האאט זיך א־צט א־ן בויען, װאס תאט א קודצע )נזןש־כטע ת־נטעד זיך, און װו יעדעד או־פמו איז אזוי איוטגעתײעד יװיכט־ק. אײדעד ב־ן א־ך נ־שט גענוינ באקאנט מ־טן באי־אקטעד םי־ן נאאאמבם פ־אקט־שעד אדבעט. דאס קען באויז אפ׳ג־אצן א מענטיג־, װאם נעפינט ז־ך או־פן אדט און קען עם ווען מ־ט די א־ינענע אויג;. אבעד זיין טעארעט־שעד צושט־יעד און :־־ן אנטװ־קאוננ, ז־נט ער תאט זיך מ־ט דער יידישעד שוא פאדבונדן, א־ז א װ־כט־ק קאפ־טא אין אונזעי- פעדאגאנ־שע־ קורטוד, א קאפיטא, א־ן װעאכן עס ס־רט ז־ך דער א־יננארט־קער אטעם םון א שאפנד־קעד פיערזענאעכק״ט. מיד א־ז א. נאאאמב באקאנט זינט 1921, װען ער תאט אננע־ תו־בן ציו פארעפנטאעכן זײכע אדט־קלען, רעצענזיעס א. א. װ. אין ״די ני״ע שוא״. איך וױיפ נ־שט, אויב עם א־ז בײ אונז פאדאן כאך א פעדאנאנישער שדײבע־, װאם ארז תמ־ד ינעװען אזוי שר־יבעריש־ פדוכטבאר, אזו־ פיבערד־ק־יעבעד־ק װי עד. זײן מעטאדאאאנ־שער קאפ אאזט ז־ך נ־שט צאמען, ײ־א יז־ך נ־שט באגרענעצן, נא־ רײסט ז־ך אין אאע װ־נקאען און אאזט נישט קיין זאיך פארב״נ״ן פאר ז״ן או־נ אומבאמערקט. ער תאט געשריבן װעגן דעד מעטאד־ק םון ־ידיש, פון העב׳־־עוש, םון נעש־כטע, פון נאמודװ־םניג־אפט, און װעגן װאס כישט? אין כאטש נאטו־װ־סנשאפמ א־ז א־ם, װי עם װייזט אויס, באיזונרערס נאענט, האט דאם א־ם אבער קיינםאא כישט אפנעהאאטן