Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 722

ליסיעראריגטע ברעגזעך 1\מי. 45 ו*44.) דער פאטר־אסיזם, װאם יזונוט צום אויסדרוק איז די ציוםעציימ ־עדזאנען בײם טעאטער־רודער, אין די םאדפיאנסעדנזע, אםט בזיאוסע סבסיבים פון די טעאטע־־דירעקציעס, אין דער אפמער אים־ באהאװנטקײט און אפיצו נראבױננ״בקײט פון די איזוי־נערופעגע ״רי- ־עקטארן״, אינם יעלעבטן איין צוםעאיקן רעפעדטואר, אין באלײריקן די עסטעט״בע נעפיאן פון פ״נעירן צושויער, כדי זיך אדאםצואאזן צו א פארנרעבטער םאסע, אין ״קולסױוירן״ א שאעכטן, נייבט צונע־ פאסטן יאקאל און,בבצל אין דער נאנצער צעפײיטער אטביאסםער םון אאטן ײדישן טעאטער — דעד דאזיקער פא־אזימיזם האט אויך אין װיאנע, א יטטאט ט־ט יבאפי:;ס־ט־אריצ־עכ אזן יעאפיננם־טענאעכ־ ק־יטן, אזיו■ פא־םטט דעם טעאטעיד־ברוינעם, אז עם איז;ײטיק טטש א קאאאםאאע געזעאשאפטיעבע א־בעט, בד■ אויר דעם נעבימ אויפ־ צובויען עפעם פאזיטיװס. א־ן ד־ :עזעאשאםטאעבע בחות פונם אקטיאר, אאז זײן אםיאו ם־נם באנאבטםטן, נאו־בט הײ;ט קײ;ער;ישט — דע־ עכמער שוי־ יעפ־אער קאן נ־יצט יעאפן א־ן אזא אטטאספער, װ־ ד־ הײנט־קע. אנן דעד;אנצע־ ברען פון דעם הײפא טעאטע־־פרײנט א־ן װיאנע אאדט ז־ך א־־ם א־ן דער ריכטו;: צו קואט־װ־דן ד־ ־וננט, װאם ר״סט זיך צ־ם;ענא־ע־־ש;, פאי־פ־־ער־שן ־בײן פון א ײד־שער טע>.;ער־ קאר־ע־ע... באויז די ־בטא־קערע און ד־ אטתע װעאן או־םהאאטן און אפינ־ר דערנדײבן — דערװײא ט־ט טען א־ן װ־אנע, א־ן די קרײזן פ־ן ד־ ע־נםטע טעאמער־ט־ע־, ז״ע־ פ־א או־םן;עב־ט פון א נוטעד ײד־־־״יע־ ד־אטאט־שער כס־ד־ע, װעאבע האט ז־ך פאד־קן יאד נע־ עפ:ט אאס ד־אטאט־יטע־ קיאם בײ דעד ײד־־פער קאנזםערװאטאר־ע (ט־ז־קאא־שע־ אינםט־טוס) א־נטע־ דער אנפירו;; פון א. טארעזוסק־, אבער ט־ט א יעװאבעד;עזעא־צאפטאעבעד א־נמערשט־צו:;. א״ף דעם נעב־ט ד־ע־זוארט טעי;עזו־סע אויפטוען. או־ך דע־ טעאמער־נעב־מ װעט אפיטר או־פנער־כט װעדן, װי־ באאד ב־־ם ״.יפ־ץ פ־ן רע־ װיאנע־ טעאסע־־:עזעאשאפס װעאכע ־עארנאניז־רט ז־ך א־צט, האבן ז־ך אעצטנם נעשטעאט :ײע טענמ־ען— ט־ט א;־עםערן;עזעאשאפטדעבן אה־־ות־נעפ־א און מיט אן אויפ־ ריבט־קער איביעאפט צום פא־װא־אאזטן ײדישן טעאטיע׳־. ול\יסי די באריכסי\ יאר \093 ב־בא־אטעק באדי־כערט נעװאדן ם־ט 2000 ספר־ם פון חבטת ־שראא, פ־ן עזבון ר׳ דוב־בער ראטנע־ ז״א (1917—1852). א־ן 1926 זענען צ־נעקוטען ט־יזנט דבנ־יגיע בפ—ם פון הרב ר׳ טרדב־ עפשטײן ז״א (1916—1844), װ־ אי־־ך עט־עבע ה־נדערט חם־ד־שע םפ־־ם פון װ־־נעיר :ד־ב ר׳ ױסף אעיװין ז״א. א־ן 1927 זענען צונעקומען עטאעבע טו־זנט םפר־ם פון באר־טטן פ־נײ־אנ־או־ ר׳ ־עקב בן־יעקב ז״א (1858—1926). א-ן 1929 זענען אי־ײ:;עקזטען;אך א טז־זנט םפר־ם פ־ן עזבון פון ד׳ אאיהו סופ־ ז״א (נע־בט. ת־פ״ח) (או־ף פ־א םפר־ם פון ד־ או־בנדערמאנטע זאמאוננען;עפ־נען זיך פ־א װ־בט־קע העדות פון ז־יע־ע זאט־ער). א־ן 1928 האט ד־ ב־בא־אטעק אננעהו־בן צו באקוטען פון װיאנער אוג־װערס־טעט־ב־בא־אטעק ס־סטעטאט־ש אאע ײד־יעע און העבי־ע־׳טע םפר־ם, .־ועאבע װערן נעדרוקט א־ן;א;־ז פויאן, אויסיע־ א־ן װיאנער װאיעװודסטװע, און פון םטאדאםטװע אאע װיא־;ער או־םנאבן. פיא םפד־ם פון טחבר־ם, נדבות פון יח־דים און צו־ :עקו־פט־ע ספ־־ם. אזוי־ארום פארמאנט א־צט ד־ ב־בא־אטעק ביי א 30 טו־זנט םפר־ם (א־ן דעם בערך 200 בתב־־דן) א־ן העברעיש: 50% דבנישע, >'25 השבאה״ספדים, 15% ײד־שע םפ־־ם, •׳־דא־קא (א־ן פארש. שפראבן) 10%. די אעזער טײאן ז־ך א־ין או־ט דע־ באשעפט־קו;;: ש־אער (סון ר• העבערע קאאסן) 60%, אקאדעטיקער און װ־סנשאפמי׳ער 15%, א־בעטע־ און אננעשטעאטע 15%, אוטבאשט־טטע 10%. טענאעך באזובן אין דורבשנ־ט די ב־בא־אטעק בעדך 250 פערזאן. ד־ ביבא־א־ טעק א־ז אפן ם־ן 10 ב־ז 2 און פון 5 ביז 8 אװ:ט. אה״ם װעדטי ק־־ן ב־בע־;־שט א־ו־ם;ע;עבן. פאדן אייענען װעדט ק־ין;עלט;ישט גענוטען. דער געדראננ סון רי אעזמר איז זייער נרזים, און ■3^ זײט 722 * האפטן רעפע־טיא־, שפעטער כאש, קד־ש,;חטה, דאן ב. נעדסטען א־ן א. םאטבער; ט־מ א :־ײםן דעדפאאנ א־ן \ײ\ .־עפערטואר. דער פ־בעד האט;־שט או־ם;עהע־ט, די טעאמער־אטטאםפער אין װ־אנע א־ז םאדסמט, מענאעבקײסן שײנען יא צו זיין, אבער וװ נעמט טען ד־;דו־םע קראפט, װאס זאי־ זײ ־עאא־ז־דן, ד־ נרו־סע נעזעא־ שאפטאעכע קראפט? * ר־ װעאמ האט א םפעצ־ע־ע באצ־וננ צ• דער יידישער װיאנע. מען האאט זי פא־ א ק־־ט־ר־ה־־ם, ש־ר;־שט פאר רפר קואטור־הײם פ־ן ד־ ײד־שיע פאאקס־טאםן — אטת, װ־אנע א־ז אן עבטײיד־שע שטאט א־ן פא־טאנט א ים־ צענט־אאע קואס־ד־א־נסט־טוצ־עם, אײנ־ ציקע א־ן ז־־ע־ ט־ן. אזא באצ־ו;; טצד דעיר װעאט אײגט ארו־ף א גר־־םע אח־־י־ת. פ־ן דע־ צודימער זײט אבעד, איז א־ן אט דער באצ־.־;נ פא־אן;־שט װײנ־ק פא־א־בטע נדו־םהאאטערײ, װאם א־ז ע־נע־ פ־ן א ק־ע;ק. ק־ין א־־ן שטאט א־ן דער ײדיש־ער װעאט האמ;־ש־ט אפש־, אטת, אזו־ פיא תב־עות צ־ א;דערע און צו זיך אאײן, װ־ װ־י׳נע; אבער או־ך ק־ין אײן שטאט פארטאנט;ישט םםתמא אזוי פ־א פא־א־בטע א״נ־עדענ־ש;, פביבאיאגיש־א״ננעװאקסענע, ס־א־ ד־צ־אנעאע, װי װ־אנע... א־ן רעם שמעקמ א• א־ד בח, אי א־ר שװאבקײט. װען טען נעטט רעם ע:־ז ט־עאטעד א־ן װ־אנע פון א־נעוױינ־ק, ות־־ט קאאד, אז אט רע־ בבב־ד־יע־ או־סנאם־פאאץ, װעאכן װיאנע פא־נעטט צװ־שן אנדע־ע ״ר־שע שטעט, האט :עדא־פט װירקן איו־ף דע־ שטענד־קעד אויפהאאט,״:; ׳פין דער נעזעא׳שאפטאעבע־ ענעדנ־ע און אקט־װ־טעט או־ף א^־ע;עב־טן — און בטייא אויך או־פן טע־ אטע־־נעב־ט. צ־ם באדײע־ן, א־ז עם;־שט אזזי. ד־ דאז־קע געזעא־ שאפטיעבע אקט־װ־טעמ, װעיבע האט באװ־זן א־ר װירקנד־קן כה או־ף די;עביטן פון װ־םנשאפט^עבן א־נסט־ט־ט, ײד־שע שואן און ט־טאשואן, פאיקס־טעדיצ־ן, ״־עקאפא״ אדעד ב־באיאטעק־װעזן — א־ז;־שט נונע דעם נעב־ט פון ײדישן טעאטער, צו װעאבן עס איז;אך אאץ רא ד• באצײ:; װ־ צו א שט־פק־נר. ח " ק??ונסק'! 71 '?נע די װילנער פופראפז\\ ־ ביבריאפפל וױאנע פארמאנט א רײ;עזע״טאפטיעבע ביבא־אטעקן. בדאש פון זײ צײכנט זיך או־ס ה־ ב־בי־אטעק פון דע־ װ־צער קהאה, או־פן :אמען פ־ן .־׳ מתתיה־ שט־אש־ן ז״א (1817—1885), װעאבער האט אפנעשר־בן א־ן ז־ין צװאח דע־ װ־י׳נער קהאה ז־ינע םפ־ים, מ־ט א הו־ף דערצ־. אפיציעי האט ז־ך ד־ ב־בא־אטעק;עעפנט פאדן פובא־קום א־ן ־א־ 1893, א־ן דעם נעװעזענעם קהא־שט־בא ב״ דע־ װ־־׳נע־ :רו־טעד שוא. א־ן ־א־ 00י!1 האט ד־ קהאה או־םנעבויט א ספעצ־עאן ב:ין פא־!״ע־ ב־בא־אטעק אין אין אפ-ד 1902 א־ז פא־נעק־נרען דער ״חנובת הב־ת״. יד׳ מתת־הו שט־אש־גס עזבון א־ז באשטאנען פון 6 מו־זנט ז־־ער װערטפואע םפ־־ם פון דע־ רבנ־שעד און העברע־שעד א־טעדאט־־ און 1000 םפ־־פ ־ודא־קא (א־ן דײטש). א־ן 1903 א־ז צונעקומען א־ן דע־ ב־בי־אטעק :אך בײ א טו־זנט ספ־־ם פ־ן עזבון פון ה־ב החבם שמ־אא ױםף פ־ן ז״א (1890—1818) רעד. פון ״הברמא״ און מחב־ פון ״קד־ה;אטנה״ און אנד. םפרים, וױ או־ך דער עזבון פון אע־ע־ פי־ן תי׳ט־ד א־ן דע־ אטאאיקער דא־ בױעד־שוא ר׳ ־הודה בעהאק ז״א (1900—1820). אין 1910 זע:ען צונעקיטען 3672 םפ־־ם פ־ן עזבון פ־ן ביבא־אפיא און;עהיאפס־ דעדאקמאד פון ״הברמא״ ר׳ חײם־אײב טא־קאן ז״א (1909—1848), טאדקא;ם םם־־ם זע;ען :עװען דעדהו־פמ השבאה־ב־בער און זײ האבן דערנאנצט ר׳ מתת־הו שטראש״גם זאמאונ;. א־ן 1919 א־ז ד־ *);ענויערע אינפאדמאצ־עם װענן ד־ דערטאנטע ב־בי־אמעקן קען טען;עפינען אין ט.שאא־טם בוך ״די קואסודעיע אנשטאאטן אין װיאנע״. נעדדוקס אין װיאנע תרע״ז. געזעד־־שאפטליכע ביבליאטעקױ)