Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 720

ריגוגוראדיפוגו ברעסיגר ג\װ. ל4 (444) ^0 זײס 720 ײ װ א ז.? ס; ן ״ י פ ש / מ י?; : ד ע ד ־עט־אבן נעװאידן אויף דער האנפערענץ פון אמער־ק&נע־ אפטײ5 פון ײװא (23־טן—25־טן פארנאננענעם חוד׳פ). דערמיט איז נישט געבדינט אנצורירן די פראנע פון אוכופארטײאי׳שקײט בב^, צו םינערן, חאיצה, דעם באטײט פון די ײדישע פארטײען פארן קױם פון ײדנ־ טים. אדרבא, איע ײדײטע פארטײען אן אויסנאם חאבן נעװים זײע־ :בות און אצע וױצן זײ בויען און בויען טאהע אין מיטן דעם נרויםן חורבן און צ׳עפאצ פון ײדי׳פן צעבן. די אומפארטײאי׳עע מאםע, װאם צו איד זיענען די פארטײען ינאך נישט צונעקומען(אפצו־טײדן פון די אומפאדטײא־־צע יחידים, װא׳ם קאנען זיך ק״ן פאדטײ ני׳שט צו־ קצ׳ויבן), איז נעװים טער עצוצ נעשעדיקט און פארשענדט צו װערן דודך ד■ ׳בטודעמס פון דעד צ״ט, װי די, װאס פדװוט אין די פא־־ טי־ען זיך צו יבאפן א נעצ״נ פון קאםױ. אבעד אאץ סיז ראבן א מאם אין א :־ענעץ, אפיצו פאדט״אי׳עקײט. עם דאדף דאך ז״ן אויך אין בלצ־אעבן, פינקט װי אין פדױואטן צעבן, א יטטיקצ שמח. װו ד• פא־טײ האט נישט קײן ׳טאיטה, װו דעד מענטש א־ז מענטש און דע־ ײד — ײד, און מעד נ־יבט. דער ײדי׳ננעד קיביוץ איז נעװים צע־ שפאאטן און צעדיםן אין קאאםן, א־נטערעםן־נרופעם, אידעאאאנישע ־יבטוננען, מע־ װי װאםער עם אנדעד נאציןינאיאער 'קאאעקטױו. אבע־ א־טאעבעד באװוסטזיניקעד ײד מוז דאך בענקען צ׳ו אזא פינטא, װאם פין דעם ארוים זאא עד קאנען באטש אדומנעמע׳ן ט־טן אוינ דעם באא־ישדאא װי אן אײנהײט, חוץ בײ פאגראם־אומנאיקן אין בײ נדבות פאר מאחמה־נעאיטענע. און פאר אזא פינטא קאן דעד ײװא דינען שוין איצט א־ן א נעװיםעד מאם און װעט עם װערן אאץ מע־, װאם :דעםער ע־ װעט זיך צעװאקםן. קאנקדעט װע:ן ד• וױיטערדיקע אויסקוקן פ.־ן ײװא בײ אן אנדער :עאעננהײט. פאר די אײענער פון די ״א־טעו־אדיש־ג באעטער״ זענען ידיעית פון ײװא נ־שט קײן נאװינע: יזײ װערן נעװײנטאעך די ע־שטע אינפאדמירט. פון דער אנדער זײט אױ טאקע דער ײװא־ צענטע־ אין װיאנע, אבער צו דער טעטיקײט פון ײװא :עהער או־ך די װיסנשאפט^־עבע אדבעט פון דער עקאנאטיש־םטאטיםטישעד און פין רע־ היםטא־יש״ג־ םעקציע, װאם זײע־ ז־ץ־ארט איז בעראין; א״ך אין נױ־יא־ק און װאדשיע װערט נעטון װיםנשאםטאעכע ארבעט איננדער דער פאן פון ײװא. און אט ארבעט איצט ד״ד מ. וױינדײך אין אן אינטע־נאציאנאאן סעמינאד פאר קואטו׳־־פא־שוננ בײם יעיא־ א־ניװעדם־טעט אין די פארײניקטע שמאטן, װאס אהין איז ער פאר־ בעטן נעװאדן װי א פארטדעט־ער פין ײדישן קואטה־־קריח צװיש; פא׳רשיטײער פון 14 אנדערע נאציעס. צו דעד דאזיקעד א־בעט האבן ד״ד װײנדײבן נעפירט נעװ־ס אײך זײנע פעחענאעבעי מעאות װי א װיםנשאפט־מאן, אבער נעװים איז דאם אויך אן אויסצײכענונג פארן ײװא, אין די אויפטוען װ״ערײכם אין זײן נײעד א׳־בעמ מענן זיכיער א־ײנניערעבנט װערן אין דעם אקטױו פון ײװא. א באזונדעד קאפיטא אין אן איבערזיכט װענן ײװא פאדדינט װארשע. דא האט דער ײװא חײסע פדײנט און נעס־־יע מיטאדביעטער אין אאע צװײנן. אבער פאר דע>־ :דעיםטער ײדישער קהאה אין דער איטע־ װעאט אױ אין װאדשע נאך וױנציק נעסין נעװארן, די װיסנ־ שאפט־עבע און ארנאנױאציאניעאע ארבעט פון ײװא קאן און מױ אין װא־שע נא־ א םך װאקסן, ־• נאענטסטע װאבן הײבמ זיך אן א נײע תקופה אין אעבן סין' ײװא: ער נײט אדיבעד אין זײן אײנענעם נ״־אויםנעבויטן בנין. עס אױ טאקע ש׳מאידק עגנ נעװארן א־ן די*־ געדונניענער דידה, און איצט װעט ז־ך ראזן די ארבעט א־ן א םך פרטים אװסברײטערן און םאד־ ביעםעי־ן. צו פא־ענדיקן דעם בנין אױ אויסנעקומען זײער שזוער, מהמת עם האט או־םנעפערט :ערט. עדשט די אקציע, װאס זלמן דיױען האט הײגטיקן זומע׳־ דו־בנעפידט אין ארנענטינע תאט גענעבן די מיטרען צו דעדפירן ד• ביו-ארבעטן ביזן םוף, אז דעד איגםטיסוט זאיא קא׳נען זיך א-יעדקרײבן. ז. ידיױענם אקצ־ע אין ארנעגטיגע אױ בבאא :עװען א נדויסער אויפט• פאר דעד ״ד־שער קולטור דארט אייפן א־ט. נא׳- װענן דעם װעט עי■ א־ן ניבן דערצײאן בעסעד אאײן. צװישן די װ־צנעד ײדיש־ע ק־־טי־־אינסטיט״ציעם, װאם האבן א שם אין דער ותאס אױ דע־ ״ד־שער װ־סנשאפטרעבעד א־נםט־טוט דער ײגגסטע־, אבער נ־שיט דע־ רעצטע־ אויט זײן פאפ־רא־־טעט. פא־־ ד• אבטהאלבן יאר, זינט ע־ עקזיםטי־ט, האט ד• פ־עםע גאנץ ה־פש זיך פאירגומען מיט אים און צעט־אנן זײן :וטן נאמען איבער דער ײד־שעד װעאט. ײדן, אין אײך :עװיםע קרײז! ׳נישמ־ײדן, אינ־ טעןדעסירן זיך נאנץ ,װארעם מיט זײן טעטיקײט. קומען ט—סטן בא־ זוכן ד• ״דישע וױאנע, פא־מײדן ז״ אויך נישיט דעם ײװא און זאגן אדוים זײן לויב מ־ט כד1־ אדער וױיניקעיר התפעאיות. צ• אױ דער דאזיקער פירסים א פארדינטער? דער ײװא ־אט אן ספק אויף זײן אקטױו גאנץ פײנע אויפטוען. ד• נ״־ויסע קארעק־ ציעם אין זײן א״־כיװ און מוזײ, װאס הארטן א־ן אײן װאקסן און װערן בסדר מיט נדו־ס פאײס און פינקט׳עבק״ט רעניםט־־־ט און קאסאראנ—ט, צונעכדײט צום באנוץ פאר דעד פארשונ:; ד• זאמרונ־ נען פארקראר, װאם זענען צונויפנעפראםן פון בא תפוצות ־שראר; ד• ביבײאנ־אםישע ארבעטי א־ום דע־ רויפ־קע־ ײד־שע־ ד־וק־פ־א־ דוקצ־ע אין אאע עקן ודעאט און אין;ארע רשונות, װאס ײדן באנוצן אין זײע־ ריטע-אד־שעד טעטיקײט; ׳ד• א־וי׳םנאבע פון װיםנש־אפט־ אעבע ש—םטן, װאם האט צונעצוינן איבע־ הונדע״־ט פא־שעד אוי־ פארשײדענע :עביטן; ד• עצם ארויםנאבע פון די װיםנשאפטרע׳בע ש־־פטן א־ן ײד־ש, װאם רורך דעם א־־ין א-ז ד• שפ־א־ בא־״בע־ט נעװאדן קויטודער און א־ד בבוד ׳נעה״בן נעןזערשאפמרע־; ד• וױםנ־ שאפטרעבע או׳ספארשוננ פון דעד ײד־ש׳ע״־ שפ־אך, װאם אױ דודך דעם א־נםט־טוט און זײ׳נע פ־טא־בעטע־ א׳־נאנױידט און אויפנע־ הויבן :עװארן אויף א העכערער מד־נה, מ• ב־ז אהע־; ד• או־פ־ װעקוגנ פין װיםגש־אםטליעבע שטרעבוננען יםײ צוױשן דעד אקאדעמ- שע־ ױננט און םײ צװישן דעיד ארבעטע—וננט׳, — דאם זענען ארץ נעװים נ־שט קײן קאיינע ׳־עארע פארדינסטן פון ״װא. אבע־ אב־עקטױו :עיעדט מוז מען מ־דה ׳ױין, איז דע־ פ־רםים פון ײװא, וױ ער שפ־נאט ז״ך אפ טײאמאר אין דער פ׳־עםע, שטיינט אד־בע־ ד• ־עאױג אויפט־ען זײנע, א•; עם אױ מענרעך אפיאו, אז ע־ אױ אמאצ נארנ־שט א״םן אט ד• ־עארע או־פט־ע;. מען האט דאם ־עבט צו זא:;, אז דעד :ר׳ײםער, במעט אײנשט-מ־קע־ א־נטערעם פארן יױוא א־ז נענעבן אזוי װי אין קרעד־ט, אזו• װ• א מ־ט פאדער־נכ דעדפא״־, װאס עד באדאדף נאך אװפט־ן. מיט אנדערע װע׳־טער: דער ײד״גיע־ עולם האמ אזו• וױ דערשפ־־ט, אז ער נעגײטיקט זיך א•; אזא אינםט־טוצ־ע; זײן נרינדוננ אױ :עשען א־ן דעי ״בטיקע־, ״םזא״קעד״ שעה. מען מענ זײן :אײבנ־^טיק צ• דעם אדער ״ענעם א־בעט־צװײג פון ײװא אדער אפ־או קענן דעד אדער •ענע־ אײנ־ צ־קע־ אונטערנעמוננ זײנע־, אבער ד• ארנעמײגיע ״ר־בטוננ״ פ־ן דעיר אדבעט א-ז אזעיבע, אז איע קורטו־עיע ײדן מוזן ז• באגדיםן און שטיצן. די מעש-ה דערפון אױ די, װאם אין ײװא האט די ײדישע געזעצ־ שאפטרעבקײט נא־ א ם־ ם־ ־א־ן, אפש־ ראם ערשטע מאר נא־ דער גרויםע־ ש־פאיט־ננ פ־ן רע־ השביה, נעקרינן אן אנה״ב פון אן א־נםט־ט־ג״ע, װאם שט־עבט אד־מצ׳־נעמען בפיער ממשי דאם נאנצע יידנט־ם, אין :א״־ זיין צע־ג׳פ־ײטק״ט און צעב־עקי׳טי־יט, אין א5ע זײנע א־״םװ״זן, א־ן זײנע קיײנ־קײטן װ• א•; זײן :ידװםקײט, אין אאע זײנע נװטן און קיאנן, א־ן ארע זיינע שטרעבוננען און אװםקוקן. דער ײװא וױא ונו\ א־ן דטרעעװוך און ו\יױ\ דעד װערט ארץ, װאס עס סימ ױך ב״ ײדן א־ן אדום ״ד;. עם װע־ט מ־ט דער זע^׳ב־קע־ זא־נעװד־קײט :עקא־בן און נעה־ט: דאס צעטעיע פון א בא־מא־טאנ װ• דע־ מאנ־פעםמ פון א פא־טיי, ד• קמ-ע פון א נוטן ײד װ• ד■ קאמף־ש־יפט פון אנט־רעאידעזן פי־אנט, ד• מאטע״אאן פון ק־ן הים־ד װ■ ד• מאטער־אאן פון קרן הת׳רה, ד• אװםנאבעם ם־ן הםתדר־ת העובד־ם א־ן א״• װ• ד• אװסנאבעס פון דר־טן א־נטער־ נאצ־אנאי א*ן ײד־ש א־ן מ־ט א יםײבות צו ײדן. אט ד■ א׳ײםנעהאיטענע אומפארטײאישקײט פון ײװא צ־ט טאקע צו די ם־מפאט־ע פון אי^ע זײטן. דאס אױ דעד ס־מן מובהק זיינעד, װי דאס א־ז א שטײגעד צעצטנם באזונדערס אונטערגע־