Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 719

719 זייט ריגי(\ר.אריטנ\ בר<\סי<\ר ו\װ. 45 4441> ס. ש 7 ד /;? י? נ ע װעזן אין װיד־־נע דאס ײדישע שו או־פן נעם־ט םון װילנע־ •עויל־קוראטאױװם. אין עדנעץ װערט?ז אע׳־ער :״עט באזײט״םט פאדן מינדםטן חיעד, װי בײ אונז. עם מאבט דעם אײנדדוק, אז די דענ־רוננ חא?ט זיך בײ דעם, אז זאאן נא־ אומקימ׳ען די ײדי׳ט־װעאטאעבע ׳סוצן א־ן װירנע און וױ־נע־ נעננט, װעט ••-•וין מ־ט ד• ײדײטע יטואן אין די אנדעדע טײאן פדן פ״אן דעד קאמד זײן נייטט אזוי יצװעד... מען דדיקט אויך אויםן מאנ־בט־אט, ע־ זא־ ענדעדן זײן באצױננ צו די יידישע שואן*). צואיב דעם, װאם דע־ מאג־םטדאט חאט זיך אפנעזאגמ צו דעקן רי װ־־טשאפטאעבע חוצאות פין אײן שוא, האט זיך רי דאזיקע שוא נעמיזט חעם אעצטן זומעד שאים;. אבע- אויף צו־אהבעים אא־ל א־נזעדע שונאים, װאהסט רי צאא ק־נדע־ א-ן ד• ײד-ב־װעאטאעבע שואן. דעד צ. פ. ק. האט דאם ־אר 7 פארקם—־יאן מ־ט 52 קאאםן. א־ן ד• דאױקע פאאקם־שואן אעועען זיך 1930 קינדעד, מ־ט 100 קינדעד מעד, װי פא־־קן יאר. ד• ק־וין פ־ן דעם ײדיש־װעאטאעבן ׳םוא־װעזן אין װיאנע איז ד־ מאטעמאט״נו־נאטו־װ־םנשאפטאעבע נימנאז־ע (באקאגט אונטערן נאמען ־עאא־נ־מנאױע)**). ד• נ־מנאזיע עקזיםט־דט יםוין 14 יאר א.ון חאט דאב •א־ נעפײע־ט דעם 10־טן םױם. װיזיטאטא־ן פון דער שוא־ מאבט אנע־קענען ד־עם הי־בן פעדאנאנישן ניװא פון דער נימנאזיע, זײ באשטעטיקן דאב אין ז״עדע װיזיטאציע־באײבטן. און באמת אנטוױק־ט ד• נ־מנאזיע א;רו־םע פעדאנאניש־ דעדציעד״טע ארבעמ. אבע־ ק•■; ,־עבט באק־מט ד•;•מנאזיע ני׳בט. םארקעדט, דאם יאר וױא ד• ׳בי־־מאבט אפנעמיגן ד• דע־אויבענ״ב, װאס זי האט;ענעבן מ־ט עטרעבע •אר צ־ד־ק, אז ד• אביט—ענטן פין ד• ײד״שע גימנאז״עם קאנען אנקימ־ען א־ן ד• 8־טע ק־אםן פון ד• נימנאזיעם מ־ט ,־עכט. חאם איז א װ״ידע־דיקע־ עטאפ אין רעד קאימפאנ־ע צו פארניבטן ד• מאדע־נע ײד-׳בע •בוא. ד• מאדטידאראניע פון די ײדיש־װערטרעכע שואן אין װיצנער פ־אוױנץ א־ז :אך גדעםער. די צענטראאע ײדישע שול־אדנאניזאציע פאר וױרנער פראוױנץ חאט שואן אין 19 פונקטן, און עם אעתען ױך דארטן בײ 2000 ק־נדע־. אויף א פרעםע־קאנםערענץ, װאס די צ.־.ש.א. פא־ װירנע־ פ־אוױנץ חאט ד• טענ געדופן, זענען איבעד־;ענעבן ■;עװא־ן אזערבע פאקטן פון ננ״בות, אז עם איז פשוט א װונ־ דער, װו נעמט ז־ך נאך מוט און ענערניע אין דעם פאדקבצנמן שטעטר צ• פ־דן ד• ייד״בע ש,יר אין צו קעמפן קענן ד• א־ע נזירות. אבער א-ן דעם פאו־װא־־אזטן ײדישן שטעטר אין װירנעד נעננט איז די ״ד״בע שײן דיע־ אײנצ־קיע־ ר־בטיקעד שטדאר כמעט, אין זאר ױך ד• ײד״בע שיר דא־טן דא־פן זיך שר־םן, װעט א פינםטערניש םאד־ דעקן דאס שטעט־ א־ן ד■ אטמאםפער װע־ן דארטן באמת א דער־ שט־קנד־קע. אין דיע־ איצט־קע־ שװעריע־ צ״ט, ײען עס הערשט אוםעטום אזא דעפ־יעם״ע א־ן מ־טראױקײט, מוזן אריע רעבעדיקע בהות זיך זאמ־ ־ען א־ום דע־ ײד״ב״ע־ שור —■ דעד װ־בט־קםטער קזרטו—דיערנרײכ־ננ א־ן אינזיעד תקופח. ק״ן שום ק־בן דא־ה נייבמ זײן צו שװער! די ״ד-בע ש״: .־אננרט זיך ממ״ב אין דעד מאטע־יערעד נויט און פא־ ־׳ט״ב־י״עבט־עבע פא־פאי׳נוננען. ד• ״ד״ב־װערטרעכע יביר װעט אבעד װײטע־ עקױסט-ן אין זי־ אנטוױק־ען, אויב ם״־ װערן דאם שטאי־ק וזע:;. -) דע־ װי־ניע־ מאניפטדאט א־ז נעװען דער ע־יבמעד אין פוירן, װאם חאט אינניעחו־בן צ■ םיבםיד-ן די ײד־שע שואן, און װאם האט >ױן 1928 א־בע־נענומען אויף ױ־ ארע וױ־טבאיפטרעבע הוצאות פון די ״דײטיע **) א•; װ־רנע איז פאראן אויך ד• פ־ױואטע ײד־שע נימנאזיע פ־ן ם.;ידעוױידב. אויב די מאו״עדנע װירניע איז אזוי פאפורעד אין דער גארער ״דיש־ע־ װערט, ,דאדף מען דאם פאדדאנקען דער נרויםעד קורטוד־ אדביעט, װאם עס װערט דא;עפ־רט אין :דבך פון 17 יאר — םון אנח״ב ד״ט״בע־ אקזפאצ״ע. דיער;ד׳עסטעד אזיפטו אויף דעם נעביט פון דער :ײעד ״ד־שע־ קורטוד איז, ברי םםק, ד• נעץ ײדיש־װערטריעכע שור;, װאם שמערן נאך פאר עד הױם, נישט געקוקט אויף די פאד־ פא־ניננען און מאטע-ערעד נױט, דעם •בטארקסטן שוידטיפ אין דער ״ד־שענ־ װ־רנע. ד• אדבעט פא־ דעד ײדיש־װערטריעכעד שור האט פ־ן ע־שטן טאנ אן נעט־אנן אין ײירניע(און אויך אין װ־רנעד פראװינץ) אן אנדער באראקטעד, װ• אין יקאננדעם־פוירן. נ־שט צוריב זײטיקע צורעקן א־ז דא נ־עשאםן נעװארן די ײד״בע שור. די נאנצע שור־ אדביעט האט מיען אין װירנע נעפ־רט ־שמה, טאקע צוריב דעד שור נופא. און דעריניער איז ד• שול דא א פאלןםױאג (אין בעסערן ז־ן פונם דאױקן װאדט). אויב יעם זענען נעײען אין װ־רנע פ־וװן אױס־ צונוצן די שוא צוריב אנדעדע צירן, האבן זײ זיך ביז איצט נישט א״ננענעבן... ד• •יד״ב־ײערטריעבע שורן א־ן װירניע, מ־טן אויםנאם פון איין שיר, װאם• איז אננע״בראםן אן ״שיר־קורט״, ינעהע־ן צום צ. ב. ק. (צענט־אדער —רדוננס־קאמיטעט). בױ;אד די ־עצט״ע *אדן זענ׳ען א־ן אינזעד שו־־נעץ ניעורען 'קינדיעד־נעדטנעד, פארקם־שורן, נימ־ נאז״עס, םעמינאד, אװנט״בורן. נישט ארע מדדנית דענען איצט פאו—;ע״בטיע־ט אין אונדע־ שור־װעזן. צוריב דעיד א׳־עמקייט פון דעד ״ד״ביע־ באפע־קע־ונ;, װאים חאט רעצטנס אננעגומען אומנעהײיעריע פא־מען, זענען ד• קינדע־־נעדטנ־ע־ ניעםארן ד• עדיבטיע קדבנות. הײנמ־ צו־טאנ פאדמאנט נ״בט דער צ. ב. ק. קיין איין קינדעד־נארטן. אבער עס איז באראקמע־־םט״ב פא־ װירנע: עם פונקציאנידן 2 פד־װאטע קינדער־ניערטנער א־ן ײדיש (פון שעותד׳יאװיטש־קאץ און םון א. פ. וױנאדסקי), אױך קײן אװנט־שורן זעניען בײ אונז א-צט נ״בט פאראן. דא חאט ניעװיחקט נישט נאד די א׳דבעטסראזיקײט בײ די ײירנעד הא־ ״עפאיבניקעם, נאד אויך דאם, װאס;־אד די אװנט־שורן חאט מען;•עװארט אויםנוצן צוריב ד־טיקע צװעקן. דיער קאמף, װאם אױ אהין א־״ננעט־אנן נעװא־;, חאס א־מנעבדעננט ד• דאױקע אינשטארט;. או־ך רעד סעמינאר עקױסטי־ט שוין;־שט דאם צוױיטע •אד.;ע׳בראסן איז עיד ניעװארן די־ך דעד שו־־מאיבט, און ביז איצט איז ז בנינע דעד ײדישעיר װ#ס א־ז פאכאננען געװאי ד• נדױםע עײרח, ן: רי מאכט זאנט זיך פ״רן, נ״בט פאד־במ;עװאד באפע4קערוננ א-ן .״־ט רעחע־ פא־ א־יע אניבטא״׳, װאם האט צ־נע: אפ צ■ עפענען ד• שי־רן א־ן פוילן. ״ד־ש־װערטרעבע פאר־ט־ק פ־ן דע־ ״ע־ ב^־אסםע־־־סס־יט פאד דעד עס א־ז בברר; בנ״-יע ד• ״בורן פ־ן ד• נאצ־אנא־ע מינדעדה״טן בב4ר און פון ד• ״דן בפ־ט, װאס ־■ נאנציע תובהה פון ״עפדיעס״עם האט ױך אױם־ נענאםן א״ף ד• ײד״ב־װערטרעבע •בורן;־אד אין װירנע און אין װירנע־ קאנט. \\ײר ד• ״דישן •בורן זענען א*ן רמנז טייר פ־ן פ״רן שטא־י אי-ן א׳־נאנ־ש פא־ב־נדן מ־ט דע־ ײד״בעיד באפעי׳קעדוננ, וױי־ א־ן ע־נעץ חאט ד• ״שאבעסוװקע״ נ״בט באנעננט אזא װידער־ יבטאנד, וױ א•; א־נזע־ ניעננט*), װײר ד• נדויםע קורטוד־ארבעט א•; ״ד״ב, װאס אױ נעפ־רט גיעײארן און ײעדט;עפירט ב״ איונז, חאט נעשטע־ט דע־ פא־אנ־ױדוננ פון אונזע־ שטאט און קאנט, נדאד דע־פא־ װענדט אן ד• רענירוננ פא,״שיידע:ע מיטרען, בד• צי באצוױננען אינזע־ ש־ר. ד• א״ע נענאטױוע זײטן פ־נם נ״עם שיור־ נעזעץ װערן א״ ע־״בטע־ ־״ א״סנענוצט אין װירנע און װירנע־ פ־אוױנץ. אין עדנעץ פאדע־ט מען נאך נ״בט ב״ די ארידע רעד־ער ק״ן ראיאריטעט־צ״ננישן, -- בײ אינז אבעד יא. אין קײן אדט מאבט מען;״בט אזע־בע שװעדיק״טן ב״ם באנ״ען ד• קאנציעם״עם, װ• *) מען דא־ף נעדענקען, אז נאך אין 1922, נאייך וױ װירנע איז אינקאדפא־ירט;•עװא־ן, חאט ד• ־ענידוננ;עװאיט עםעינען ״שארע־ םױוקעם״, אבעד דעד א״נשטימ־קיעח פ־אטעסט פון די ײירנעד ײדן האט אפנעצױנן דעם ענין בױ 1927.