Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 718

רינונ\ראריגג\(\ בר<\סי(\ר {״ז. 5* ן444.) ק 718 זײם ערב ז״ער װידער־א״״פצעבוגנ... װ־צנע איז א טןויל, װו נעפאלענע;עטער װערן דעדהויבן צו די פיעדעסטאיז — פון אױםדעדװ״יצטע מענטשז... * שט־לעד, װעלט! האלט א״ן ד־ינע טומלען, ניינגט קא>ןפ כייט די פיס — דא װוינען פאדחצומטע שבינות, דא ז־פצן;עמ־טעד פאדבענסט און פארטראכט — •בא, שט־א, מאבט נישט יז״ן;ערודעד! װ־לנע, האדבםט 1932. ד• פרעמדע, די דײט׳*;, װען ז־יעד ביקס איון הארמאט האט באצװוננען װ־לנע, האבן יז״ װ־צנע אפפאטאנראפירט װ־ א שעמעװ־ דיקע ־פת־תוא־, און די זאמאוננ פון א־רע װונדערבארע פדאפילן און פאסן האבן זיי באט־טלט; 11115151.3.16)1 16ז88€׳86־ז6־ר 8ותו£1 א פארנעםענעד מקום םון קוגםט... * מענ ד• װעיט אן װ־לנע פארנעםן; מענ װ־לנע בל״בן אן א ז״ט פ־ן אלע;א־קן א־ן דאנות ארופ — א־ן ל־א־עם פ־ן אלע;ם־ונות װעט װ־לנע א־ן א— שט־לע־ ענ־װת װעבן דאם א־ד פון אומװעלקבא־ע סריישטן... װעט ד־ װעיט דעדהערן דאם א־יב־קע ציד פון;אנגדיקעד טפקות, א־ן וועיבע־ פא־װעלקטע אמינות טובלען ז־ך — : װ י ל נ ע נעװ־דמעט שפדאיבװ״םנשאפסלעכע און ל־טעיראטור־היסטאר־שע פאד־ ש׳־ננען. א דאטע אין אונזער קאמױ פא־ דעד :אצ־אנאל־זאצ־ע און מאדעדנ־זאצ־ע פון אונזער שפ־אך און קולטור. םאדערנ־סט־שע שטדעמוננען א־ן א־־־אפעישן פארנעם א־ן אונ־ זע־ י־טעז־אטו־ — קומט פון װ־רנע, װו ס׳זענען א־ן 1908 דעיר־ ש־נען ״ל־טערארישע מאנאטשר־פטן״. ד־ צענט־איר־זאצ־ע פון דעד ׳מאדערנער ײד־שעד ריטעדאטוד א־ז פארנעקומען א־ן דעם פראבטפ־רן הודש־זשורנאי! ״די ײד־שע װערמ״ (דעדאקצ־ע ש. נינעד, א־נם קרעצק־ן־פארראנ, ווירגע). ד־ ״װירנעד טדופע״ װידעד האט דעם שם פון א־ר נעב־דט־שטאט פאנאינדעדגעט־אגן איבער דעד;אנצער ״ד־שער און נישט־ײדישע־ װערט. מעדעיד נאך: דעד װירנע־, אײננטרעך דעד ריטװישעד דיאלעקט פון דעד ײד־שעד שפראך האט ז־ך א־ו־פנעאדבעט און ארויפנע־ בא&ט צו דער מדרנה פונם ײד־שן ריטעדאדישן ד־ארעקט. אלע אנדערע צענטערם זענען צענט־־פונאל, יז״ער פערספעקט־װ ר־;ט א־ן דעד יוױיטנם, זית׳־ע הא־־זאנטן זענען או־םנעבד״מערטע, ז־־ע־ טעד־טאד־ע רינט נישט אונטעד ד־ פ־ם, נאד ערנעץ וױיט און מען װ־ר ז־ ע־שט פארנעמע;, פאדבאפן. זײערע בחות זענען אגנע־ שפאנט אײ־ דעם א״נצ־קן צ־י צו פאדאנקע־ן ז־ך או־םעד ז־ך ואון אומעטום אנדערש. װירנע - פונקט פא־קעדט. ד־ טער־טאד־ע א־ז נא>־ די, ווע>ם אינטער א״נענע פ־ם. דא דארױ מען ז־ך פאדפעםט־קן און פאיראנקעדן. א־־פבו־ען א פע׳םט־;;. דע־ ק־־יז װערט נ־שט או־םנעצו־נן. מען א־ז צענט־־פעטאל. פען קאנצענטר־־ט ז־ך און תאנדענס־רט ארום אײן פ־נטעלע, אבער דאם דאזיקע פ־נטעיע א־ז א ממשותדיקע רעארקײט. דע־פ־ן טאקע ׳נעמט ז־ך ד־ באד־מטע ל־טװאק־שע טרוקנקײט א;, נ־כ־ טע־ק־־ט, וואם א־ז אבער א־ן א־ד תוך .דײנער דעאליזם, א־ן אזא מ־ן אטמאספע־ שאפן זיך שפאנוננען פון מא׳ננעטישע כתות װאס צ־ען צו צו ז־ך, און במ־יא א־בן ז־־ או־ך או־ם אן א־ינםלום. פא־שטענדיעך װע־ט א־צט, פא־װאס װ־ינע א־ז א צוציוננם־ פ־נקט פא־ איע ײד־שע ש־ײבער, פא־ש־ער און קורט־־־סועד מען קומט ז־ך דו־בזאפן מיט מאדע־נער י־ד־שקײט, װעלכע פ־לם זיך או־ױ ש־־ט און טד־ט, סײ א־ן עפנטרעבן, ם״ א־ן פד־װאטן לעבן. מען םוז נישט דװקא זײן א פארבדענטער ריטװאק, כדי מ־ט דעם ז־ך צו;רו־םן, באטש א־ן דעד טבע פון י־טװאקעס ר־גמ אביםר;אװה צור־ב דעם. בכרר א־ז ־עדעי ר־טײאק אײננעליבט אין זײן נ־־םמ־קן ר־טװ־שן פ־יזאזש. א־ן נ־ש־ט נאר ־יד־שע ריטוואקעס, אויך אז א פ־־ר־שעד ר־טװאק, װ־ אדאם מ־צק־עװ־טש• האט זײן רעבן לאננ :עפ־בע־ט מ־ט זיין אײנצ־קן ט־ו־ם װענן ריטע. אויך פאד א־ם א־ז ז•;עװען אן אפסדישונזם־קװאר, באטשיב־ א־ן חרוטות. או־ך ער האט באט־אכט ז״ן סאפי-צאװא פון דער פאעמע ״פאן טאדעוש״, פא־ א מעקקא, וװ מען קאן ז־ך דורבזאפן מיט עכטער פוירישקײט. װירנע איז אפשד נ־שט קײן צענטער א־ן ז־ן פון ־ענע װערט־ דע־אבע—שע ד־םל־ם־עם, אבער דאך ׳באנוננט זי זיך מ־ט דעד אה־־ותפורער ראל פ־ן א װענוריזער. אדעד אםשר םון אן אקוטולא־ טאר, װו עם װערן;עשפײבלט קורטוד־הויך־שאםוננען. נ.?7 ײ נ י ג / װ י? נ ע ם ע מ א פ א ד ענרעך װ־ ד־ שטאט ־־ושרים א־ז א הײריק אדט פאר פאדשײדענע אמונות, א־ז עם א־־ך ־רושלים דל־טע — װ־לנע. דעד נ״םט פ־ן ־ענענדע׳ב פ־ן עטלעבע פעלקער װעבט ארום ד־ דאז-קע שטאט, וואס הע־ט־א־־ױ צ.־ זײן א;עאנ־אפ-שעד פונקט בלו־ז, און פא׳־װאנדרט ז־ך במעט א־ן א ם־מבאר פון נעװיםע נאציאנאל־א־דע־ש־נ שטר״ו־ מוננען. עם צ־ט צו א־ר ד־ בענקשאפט, א בענק׳נ־אפט, װאם רעכנט ז־ך נ־שט מ־ט ־אצ-אנאלע טעמ־ם, װײר אל־ין א-ז ז־ דאך א״ ־אצ־אנאר. באקיאנט ז־ך אמאר דע־ װ־רנע׳ד (פו־ר־שעד װ־סנשאפטיע־ א־ן ו״ענקע־ פ־אפ. זדז־עבאװםק־: פאריאקן, ריםװ־נעד, וױיסרוםן און ־ידן — איעמענם בר־קן זענען;עײעגדט צו ײ־לנע, ארע אר־ענטידן ז־ך או־ױ א־ד, פא־ אלעמען א־ז ד־ דאזיקע שטאט א ה־יריקמום. א מע־קװ־־ד־קע שטאט! פ־נקט ײ• ידי־שר־ם דאדץ־־שדאר... א צ׳ננט־ארע־ פונקט. דאך װען עם האט ז־ך :עפ־דט א העפט־קע און פ־בע־האפטע פאיעמ־ק װע;ן דע־ שאיה, װעלבעד א־ז דעד צענ־ טער: ײאי־שע, מאםקװע צ־ נ־ו־־אדק, האמ מען א־ננאנצן או־םנע־ מ־טן א־ן אפ־לו נ־שט דע־מאנט דע־בײ װ־רנע. א־ך ב־ן נ־שט ק־ין וו־לנע־ ־א־א־־פאט־־אט (א־ן אט דעם ט־פ קאן מען ז־יעד רײבט אנט־עפן צװ־שן ד־ װ־רנע־ מאדעי־נע קורט־ר־ײדן!), ארײן נעהער א־ך צ־ אן אנדע־ן עטנ־שן און פם־באיאנ־שן שטאם - אזו־ צו ואנן, — ארײן א;אי-צ־אנע־ דאך,1ײען מען קיקט ז־ך צ־ בעםער און נענטע־, װען מען;עמט אב־עקט־װ באט־אבטן דעם פענאמען װ־רנע, מוז מונן קומען צ־ם או־בפ־ר, אז עפעם שטעקט א־ן װ־רנע, װאס מאבט ז־ פא־ט פא־ א ־יד־שן ־צענטע־, באטש ע־ א־ז א־־טנעמ־טן נעװאדן א־ן דע־ דיםקוס־ע. םוױ בר סוױ א־ז ־ענע ד־םקום־ע נעװען ד־קטידמ דורך א ד־אננ צו הענעמאנ־ע, צו אן או־בערהערשאפט. א העדש־ן און ׳דע;־,רן א־בע־ דע־ ־עשט יוועיט. אלזא: אוםצװ־־דײט־קער אימ־ פע־־אר־זם. רע־ מהלך צוױשן •ענע שטעט א־ן װ־רנע — א־ן דאס טאקע א-ז אן א־מבאשט־״טבא־עד פאקט — באשט״מ אײ דעם, װאם װ־רנע האט באמת ד־ פ־עפאנדע־אנץ, א־ר הע;עמאניע האט זי או־ס־;עשפ־־־ט א־מעט־ם, א־רע הש״פעות זענען שטאדק פאדװאדצרט. און נ־שט נא־ א־צמ, װען ד־ נאנצע ײד־ש־ע וװערט א־ז פאדב־נדן קויטו־ ־עי ד־־בן צענט־אלן אד־עס פ־ן ־יד־ש־ן װ־םנש־אפטלעכן אינםט•־ טוט, װען דאם ײד־ש״יאנד א־ן דעד אינעמ־שע־ ר־טעדאדיש־עד פען־ באװענוננ האט זײז מעט־אפאר־ע;עהאט א־ן װ־רנע, נאר א־־ך פר־ע־ א־ז דע־;אמעז װ־רנע נעװען דער ם־נאנ־ם פון מאדערנעם ־יד־ש־ז קוימו־־שס-עבן. א־ך;עדענק, פא־ דעד װעיט־מלחטה, האבן צו אונז קײן גא־ י־צ־ע דע־נר־־בט ד־ ב־בעד פ־ן קיעצק־ן־םא־ראנ א־ן װ־רנע. עס א־ז נעווען פא־ א־נז, וייד־ש־רי־ענעד און ריבהאבע־ אן אמתער נהתיד־ה. א־ן פארנלי־ך מ־ט יענע ״דישע ב־כער, װאם זענען אר״ם א־ן וואד־ ש־ע, זענען עס נעװען נעשמאקפורע, בשעת אנדעדע שטעט האבן ארויסנעלאזט ז־יערע ב־בע־ אן שום צערעמאנ־עם. עם האט אונז א־מפאנ־דט דאס, װאס מ־ר װעירן מאדערן, צו רײטן נר״ך. אפש־טא ׳סוין װען ס׳א־ז א־ן ־אר 1912 אננעקוטען דער פנקפ,