Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 717

9 ויםיטראריגגופ!ילעסיטג ו\עז. 45 (־444.) ד<ס 717 ^§■ נואדא שװערן ביטערן שאמוי װי5נע האט צו פידן און אזיםצועזטיין אין אונוערע טענ אין די אינטערעםן םון גאנצן כצצ? מען דארח דין אויפריכטיע װיצנע האט סכח רעם א הלןורע םײנוננ. פען ינזאצט אבעד בײ אונז ני׳טט אפ ני׳טט די שזזעחאיט םון האמוי און ינישט די באםת־נאציאנאלע באד״טונג פון דעם, ,ױאם די איצטירןע װיאנע שאפט אין ׳שװערע ליידן םאר דער נאנצער ײדי׳עע־;עזער׳צאסטלעכגזײט. דער םראנטענט װי׳צנע איז א ברײט־אדויסנערוקמע מאזיציע פון מארערנעם יידישן נעועצשאםמצעכן סאטױ. םאחטײדיקן אוא פאזיציע איז װיכטיס דערתויםט אין א צײט פון נעזעצשאםטצעכער רפםוװסיױװז, אין װעלכער טיר נעםינען זיר אצינד. באנרײפט מען װי נעהעריה אין דער ײדישער נעזעצשאםט, װאס ב. קזעצקין/װילנע די אמאליהע אוז איצםיהע ווילנע ײדישע שוצ־װעזן תאט אםיצו אפנעשטעצט דעם םאדשארפטן פארטיײ האטף. איצט אפער הומט אוים, או רי נאנצע ארבעט ארום די הוצטװײ אינסט־טוציעס װערט געםידט דורך אײנצ־קע, געצ״צטע טענטשן. רי צאטט םאצט אויף א סצײנעם, פאגדענעצטן סרײז, און די בר״טע, נדזיסע װיצנע ׳עטייט אן דעד זײט. ד• דײכערע, באםיטצטע עצע־ מענטן אין װיצנע האצטן זיך איצט מ־ט די נענצ פײם ניצדן, און די ױגנט איז צוםיצ פארטון אין םאדימיידענע אנדערע ענינ־ם, אויך אין ספאדט, און צעצטנס אין ״׳א־יא״־שפיצ. און מען זעט נישט די בא־ ניי׳םטערוננ, דעם אײן נרויסן װ־צן צו שיצן און שטיצן די אײגעגע ררצטו—םאזיציעם, װאם זענען מיט יאדן פדיער אויפנעשטעצט געװארן מ־ט אזוי פיצ שװערית״טז. און עם איז דאך באקאנט, אז או־םהאצטן פאז־ציעם, איז נדיננער, װי אויפשט־נצן זײ דעד װיצנע־נומעד איז דאך א שטיק פײערצעכקײט פאר װיצנע, און דעריבער װיצט ז־ך נישט שטעדן די פײערצעכקײט מיט טרויעדיקע דייד. אײן זאך נאר; מיאום איז דעיר אצדײטניק, װאם איז צופרידן א־ן באצעקט זיך םיט זײן עשיידות, אבעד מ־אום איז אויך דעד, װאם בא׳האצט ז־ך אונטער דעם מאנטצ םון ארעמקײט. װיצנע איז טאקע ארעם, דאם איז אמת. און אנדערע האבן אםיצו הנאה םון אט דער ״װיצנער ארעמקײט״, וױיצ ״יאה ענױתא״ — די ארעמקײט, מיינען זײ פאסטי פאר װיצנע, אבעד מען טאר שיין מיט אט דער אדעטקײט צוםיצ נישמ מיםפדויכן. די הײנט־קע װיצנע — ודארף ראך נישט םאדשװעכן דעם פדצוף פ׳־ן דעד־אמאציקער הערצעכעד וױצנע, װעצכע מיר אצע האבן ציב. א־ך פין איצט אין רינע, וױהין איך פין ןנעםאדן איין שציחות פון ײװא, און דא האט מיך נעטראםן אײעד ברױו װעגן דעם װיצנע־ נוםעד ״ציט. בצעטער״. ואװדא־ איז פאראן םיצ װאם צו זאנן װענן אונזער װיצנע. און זאנן װ־צט זיך טטם און א־יך שצעכטם אויפן אדדעם פון דער איצטיקער װיצנע. דער אמת איז, אז מען פאצט אר״ן אין אן אבדערעד שטאט, אין א מין ריגע, הו־פט מען עי,־שט אן ציב צו האבן װיצנע און טאקע בענקען נאך א־ר. אװדאי איז קענן ר־נע — װיצנע נאד א מױחסת, און ז־ איז װערט אצע צו־ב־געזאננען. אבער... צװישן םדעמדע טאד טען עם נישט זאנן, אפער אזוי װי עם איז אװתװ־מו־ א נומער, א װיצנע־נומער, סענ מען, ־עכן איך, זאנן איצט נישט נאד קאטפצ־מענטן, נא־ אויך אביםי ביטעדע ,אמתן, םפקות. װאם םאטערן אין דעד טיף בײ יעדן אײנעם פון אונז. איך בין אן אמתער װיצנע־, צעב אין װ־צנע און ארבעט אין וױצנע'םון מ־ין ס־יער ױננט אן. און רערםאר טוט טיד פאזונדערס װײ, װען איך יקוק זיך צו צו דער איצטיקער זױ^נע. אמאציקע װיצנעד תושבים, די אמאציקע ״פני״ א־ן װיצנע האבן געבויט מוטדות, אינ־ סטיטוציעס צזיט זײעד םארנעם און פאדשטאנד: תצסוד־תורזת, מושב־זקגימם, שפיטעצעד; ,דעד נ״ערער דור האט נעבויט דעם ײדישז שױצ־װעזן, נעבויט שוצן, מוזײען, ׳םפעטער אינטעהנענומען צו פויען דעם ״װא. און פײ יעדער זאך, װאס מען א־ז צונעטדאטן צ.י בזיע;, צו אדגאניזידן, איז נעװען א ביױימעד עוצם העצםעד און מיט־ העצפעד. מען האט אםיצו פארנעםן ד־ ופארטיײ און דיכטונג־־״סע־ דײען א׳ון מען איז אצע נעשטאנען אויף ד־ קוצטוד־פאזיציעס. דאם ל ג ע ײ און מיד שײנט... מ־ר שײנט, אז יארן און יארן שפעטער, װען מאטעריע װעט אין דעד מענטשצעכיעד נעזעצשאפט קצונ און ױשרד־ק םארטײצט װערן; און די זוערטן פון דער ערד זועצן נ־שט ברעננען צו מחצזקות און דײסעדײען צװ־שן מענטשן, דאםן און םדינות; און רער כח פון קעמפעד, און דע־ מוט פון פארשער, און די דד״םטקײט פון ריז־קאנטן װעצן ינקען א־ן טיםע ־מים, װעצן פציען צום מאירם, — ~ או־ך דעמאצט װעט אויםן ברענ פון דער װיציע דער אמתער װ־צנעד זיצן און בדומען א זסר־, אצײן פארהיצכט פון רוישיקן שטדאם בײם אנטאקאצער בדיק און פאדטיפט אין דעם, װאס טענטשן קאנען נישט אויםבעסערן — אין שפיצ און װײ — םון נײסט... * װיצניע איז ד• שטאט, װו ם׳סוזן זיך אנטװיקצען — דענקער און קינסטצער... און נישט ק״ן צוםאצ איז עס: א ב ר ח ם ם א ר ע (7 כ ק י /??'? נ ע 0>^ ײ ױ י פון טייך — װיציע — שעפן צײט דעם נאמען... מיר שײנט — די פרײוזײסי — ״װאצנא״, ״װיצנא״ — רוםט די װינטן פון ד• בעדנצעך צו באזעצן זיך אין טאצ. * ״װיצנע שטארבט״ — אזוי אכצעט מען ארום. נ־שט שטדאפן יזאצ מיך נאמ: א־ך נעם עם אנדעדש — מיד שײנט — פאדהאװעטקײמ פון האנד־־װאנדצ איז אין װיצנע א פרעמדע־ מאטױו. װ־צנע — א שמאט פון אויסנעטדנימט׳ע ונעדיכטן, םון פיצא־, זאפ־שע פ־אבייעמען, פון מאטעמאטישע םאדמוצן... א פאצאץ — פון אצטן אונױוערםיטעט, א נעםצ, װאס פ־רט צו ״ישיבות״, — וװ מעזטשן, א&נעדיםענע םון קאנקדעטע אינטערעסן, וענען פאדטון אין ישפיצ פון דאפינידטן נײסט — אזוינם איז װיצנע... *