Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 716

רװזיטראריטזו בל(\5נור וגײ. 45 ןי444) ־לדי ז״ם 716 ־צטאריזוננען. זי נויטיקגז זיך אין דעם, אז די זאך, םא־ וחןאכער ז• קעמפט, איר הויפט־םאזיציע, זאא װערן א קאמפס־לאזוננ אויך סדזוץ ױי־נע. װירנע איז איצט אין סכנה, און דאס ארזרילת דערםא־ פא־-נז אויה די, װאס האבן נעקענט העלפן, האבן אבער ני׳עט פאיד׳עטאנען. עם איז נאך אבער נ־שט צו יעפעט! נעדא־פט פירן איר נדויסן סאםף אויך אויף אנדערע פראנםן. װיאנע ליידס א-צט פאר די פעלערן און דודבפאאן און אפניינן פון אירע שװאגטומיקע םריינמ אין אנדערע ערטע־ זוילנע איז א הויפט־פאזיצ־ע א־ן אונזער ג־ויסער טלחסה. ז• יסטייט גאך מוטיק צום שוץ פון אװזעד גדויםער זאך, אבעד זי נויטיקט ז־ך אין היצף, אין פאד־ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ דד. י ע ק ב 7ל י ג א ד ס ק י די באדײטונג פװ דער ײדישער װילנע פאר די פוילישע ײדן ־וסיינוע־ נאציאנאלער באוװםטזיין, װי אויך — די אנטװיקצונג פון ד־ אלע נאציאנאליע קולטורן. ׳טטא־קער פאד אלץ *ון בויטער פא״־ אי׳ץ האט זיך דאס נעלאזט מערקן ביי יידן אין דעד צייט פון דער ײעלט־טלתםה, ורען איטלעבע־ אקופאנט פון װילנער געננט האט אגנז נעוואאט אויםנוצן קענן ז־ינע א׳־טיקע שונאים, האםנדיק, פארשטייט ז־ך, יעפעטע־ צייבט קענען פטור צו װעדן פון אונזער נאנצער ״נא־ ציאנאלע־ םאניע״. םי־ זענען אבער נעבליבן זעאבסמשטענדיק און נייסט נעלאזן זיך אננאזעי־ן קענן אנדע״ע פעלקער... דע־יבע־ איז ביי אונז א־ן װילנע אנטעטאניען א נרויסע נעץ פון ייד־׳נדע עולן ס־ט דעם?ערן־לשון ייד־ש און העברעיש, א עיי־ נער יידישער טיעאט׳ער (״װילנער טרופע״), א היבע ב־םל יידיש׳ע צ־יטוננען און זשורנאלן. דיעדיב׳ער איז ביי אונז יידיש אייננעםירט נעװארן, אלם אן אומנאננם־שפ־אך אין אלע אונזערע נאצ־אנאלע אינםטיטוציעם. דעריבער דעדט א נרויםעד טייא יידן אפן אומעםום יידיש. דעריביער זענען מ־־ אויך אין אונזער פאליטיק ׳נ׳טאלצער, זעלבםטשטענד־קער, און אין אונזער פדעסע װ־יזן מיר א־־יס וױי־ ניקע־ הבנעה, װ־ ערנעצוװ אנדערש... דער־בער איז אויך דאס באנעמען זיך פון וויאנער פאליאקן צו יידן א סך א בעסערע, װ■ עדגעצײו אנדע״־׳ט... און דעריבעד האבן די אלע נוט באצאאטע אםימי^אטאריש־ע פרװון מצד די יידן, װאס ״נייען מ־ט איטל׳עכע רעגירוננ״, אין װיאנע קיין שום םמ׳נ־ותדיקן שאדן נישמ נעקענט ביז איצטער אנמון... אזוי ארום איז װילנע געװאר;, נישט קוקנד־ק אויף אלע שװעי״ע מניעות, די פעםטוננ פון דער יידישער נאציאנאיער קואטור און נא־ ציאנאאער פאאיטיק אין פויאן. װיאנע איז נעװען אמאי ד• תויפט־׳נ׳טאט םון דער נדויםעד היסטא־י׳נע־ ייטע. איצטע־ איז ז■ די הו־פט־יצטאט פון א לאנד אן נרענעצן, וױיא א־־ע היסטארי׳נ״ע נרעניעצן זענען אין מינ׳ך פון א אאנגער צייט אפנעמעקט ניעײא־ן און האבן ז־ך איביערנעב־טן אין עסנאגראפישע נרענעצן, װאס זענען שטיענדיק מפופקדיקע און האאטן זיך אין א־ין בייטן... , װיאנע איז דע־ ב־ען־פונקט פון א היםטא-שער מאהמה, װאם פי־ט זיך א־ום און א־ביער איט׳ע זינט הונדערטער יארן, דער עיק־ צױישן צװײ פעיקער איון צװישן צװ״ קואטורן: צװ־ינ׳ן דע־ ר־ם־־נייער און דיע־ פ״לײנ״ער קואסור, װאם באקעמפן מ־ט כח און ׳נ־לו־קײט א־־נע ד־ אנדעירע, האלטנד־ק ד־ אויטאבטאזן, די איטװינעד און או־ך ד־ װײסדופן און ײדן נאר פאר א מאטעריאל, װעאבן זײער עקס־ פאנם־יע מוז אס־מ־א־־ן פאר ז״יע־ קואטור... ד־ מאחמה פאר װיאנע, ײי ד־ מאחמה פאר ׳נ־ט־אסבודנ, א־ז נאר דיערװײלע, מחמת דער נעװאאמ־קע־ א־ביע־קע־ענ־׳נ■ אין רוסיאנד, אפגע׳ניטעאט נעװארן; ז־ ורעט זיך אבע־ פ־יע־־יני&עטע־ באנײען... דעריבער זענען אי ריום־ אאנד, א־ נאינץ באזונדערם פויאן באוטיק פאראינט׳ערעםידט א־ן ד׳עפ צוציען צו ז־ך ד• מ״עיט־ם, װאם װו־נען א־ן װיאנער נעננט און — בפ־ט ר־ ײדן. ר־ מ־עוט־ם פ־ן זײער זײט האבן אויסנעזעצט די מ׳ענאעבקײט פון קענען ז־ך אנ׳ניפארן אן דיעם אדער ־ענעם קעמםנ־ דיקן צד, בד־ צו אנסײ־קאען א־ן באפ־עסטיקן זײער אײגענע נא־ צ־אנאאע קואטור ארן ארויסגא־מ׳סן זיך אויף אזא אוםן פון דער היםטא־־׳נ״ע־ אומנאיקא־עכ׳ער מיעיטים־אאנ׳ע, אין די גי־עניעץ־געביטן— צװ־ינ׳ן האמ׳ער און קאװאדיע... דער־בע־ איז װיאנע נעײען דאס װ־ניעאע, א־ן װעאכן עם א־ז נעבו־־ן נעײאי־ן דיער י־דישעד און בא־ דײטנד שפיעטע־ א״ך ד־ע־ א־טװישער אין נאך שפיעטעד דיער װײס־ װסף םשסרביבאװ /?7י?נע פ א ז י צ י ע א־צטיקער ײדישער װירקלעכק״׳ט, קומט םען אמאא םון דער ״נרוי־ פער װעאט״ צוריק קיין װיאנע זעט מען יערשט, װאם װיאגע איז און װ• אפ• ־ערך נדוים עם איז איר װאג אין דעם םבום פון אונזערע נאצ־אנאל־נעזעאשאסטאעכע דערגדײכוננען. און די דאזיקיע דערנרייכוגנען זענען ניבר גישט נאר אוי־ף דעם געיב־ט פון ײדישעד שפראך, שוא, װיסנשאפט א. א. װ. נאר אנדע־ש אפיאו באנעטט די פויאישע נעזעאשאפטאעכקיימ א־ן װ־אנע די װיאנער ײדן, און הגם די םארמען פון פויאיש־ײדישן צוזאמענאעבן דענען דא אויך וױיט אפיאו פון אידעואא־םינימום, װאס דא־ף מחײב ז״ן קואטורעאע פעאקער, — רארף טען דאך אבער זאנן, אז דעד נאנצער טאן פון װיאנעד אעבן איז נאר אן אנדערעד װ־ אין אנדעדע שטעט פון פויאן. אם־או אזא ערות װי צאט־מאצקיעװיטש, דער טאנארכ־סטיש־ סאנאטאדישער רעדאקטא־ פון ״סלאװא״, האט דאם ינעמוזט בא־ שטעטיקן, דאם איאוססרירט די פאאיטיק אין װיאנער שטאט־דאט און, אויב מען װיא, איויך ד• פארמעין פון רעכטאעכן קאמף, װעאכע זענען אין אעצטן יאר נעפירט נעװארן אין די װיאנער נעריכטן אין צדזאמענ- האגנ מ־ט די אזוי־נערוםענע זנאיװעמבער־געשעעניישן פון יאר 1931. דאם זענען אן שום סםק בי׳עטאעך, יװאם פאדמאנן אן אינטערעם פאר דער בדי־מער ־יד־שער װעאט. װ י ל נ ע - 8 אכא הפחות שוין א האאבער יארהיונדערט זינט עס דויעדט דעד קאמף אין דער ײדישעד נעדעאשאפט פאר שאפן פארמען פון װעאמ־ אעך־נאציאנאאן אעבן און פאר דער טענאעכקײט פדײ ײד־ש זיך אויםצואעבן. מען קען שוין איצט (און עס א־ז א חוב!) דאס צו קאנםטא־ טירן, אז, צום באדײערן, האט ד• נעזעאשאפטאעכע אנשטרענגונג םון צוױי דורות נישט נעבראכמ צו רעזואטאט;, אויף װעלכע מען האט נעדארפט און נעקענט האפן. װען טען זאי נעמען דאס ײד־ש אעבן א־ן זײן נאנצער ירײט, דארף םען זאגן, אז דאס, װאס איז דעדנ־י־במ נעװארן, זענען נישמ מער וױ פראגווזװסױ פון דעם, װאס ם׳איז זיך אכתחיאה נעשטעלט נעװארן װי א גאנצע נ־־יפע אויפנאבע. אײנעד פון די דאזיקע פראנמענטן (און נעװים נישט דער לעצ־ טער) םון די מאדערנע ײדישע דערנרײכונגען א״ז בלי םפק װירגע. א־ן דער ג־ויסעד װעאט, װו עס אעבט דאם ײדיש פאלק, איז געיװים נישטא קײן סך ערטער, װיו יעס איז טעגאעך ײד־ש און יידיש־ מענטשאעך זיך אויסצואעבן װי אין װ־לנע. װילנע איז די הויפט־שטאט פון ״ליטװאקעם״, און ליטװאקעס זענען קאלטע מענטשן און האבן נישט ליב צו קומען א־ן צוםיל התפעלות אם־לו פון אײגענער אדבעט און נעװ־ם נישט םגזם צו זײן. באטדאכט מען אכער וװילנע אין דער פערספעסטיװ פזן דעד