Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 715

4#64 ייגימראריטחז ברצוסיגור ו\\ז. 45 (444) 4 זי'ם 715 ות פ ו ז װ י ל נ זנ א־־םנע־צפדאב;, וױ פא־ע״דן ם׳זאר :•׳עט זײן ד• *רופיהע 5#9י- ב בע םביבה. װירגע האט :״טט קײן סדצוםד־ם און נ״עט הײן אי־ דע״עע אם־ט־דאטאר;, און ד• אדטאדאםםיע יבפ־רט דא א םך א לרענעדע דאצע, וױ אין װערבע־ ם׳א־ז אנדעד ־עטאט ט־ט ׳פאמ־ פאדטע ײד״טע מאס;. ײד״ע א־ז א־ן וױאגע ד• ׳עפ־אך *ון דעד ײד״עע־ באפערקערונג ב; אונטז ב־ז אויבן, מ־ט קר־ינע א.״ם:אמיען. ד• ײד״טע יטיו־ איז דא א :אטיריעבעד אױםדרוק פון ד• קוי־ט־־ע־ע פאדע־וננען פון ד• ײד״םע מאס;. ד• יג־װע־ע אײםעדע באד־נכוננען, ד• א״םנע־בפדא־ בע:ע טענדענץ פון דע־ ־ענ־רונ: צו פאראניױרן ד• :אצ־אנא״ע מ•:־ דעדהײטן, ד• םײנטרעבע באצ־וננ מצד דע־ ׳ע״־ל־מאבט דעד יע־קר צו ־• ־ט־רן מ־ט ײד-עע־ אונטעד-בט—עפ־אך, ד־ פאדאדעמ•:: פון ד• ״ד״צזע מאםן — דאכ ארץ היען, פאד־טטײט ױך, פ־רן צום םאד־ מתערן דיעם כמות און א־בות פון דזנם ײד״ען ׳עור־װעזן א־ן וױרנע. אביע־ פא־נ־בטן א־ז יעם :״עמ ב־כוצת. ״ד־׳ש •עור־װעז;, ״.יפ־אך, קורטיד א. ד. נל — א־ז אן אדגא־ :״נ׳ע־ בא״עטאנדטײר פון דע־ וױרנעד ײד״ע־עד באםערקערו::, און א־ך מײן — פון :א:צן ײד-״ע; פארק, — װ• דע־ וױכט־קטטעד אסרי־ ב־ט פון זײן :אציאנאאיטעט. דד. צ ס ח ש ז> ב ן ד / ן ו י? :נ ב ם ו ת א ו ז א י כ צ• פארדינט, צי :־עט — װיאנע האט א יטב א•; דיעד נאי־ע־ װעימ; :״־עט צ־ריב איד ־ײכקײט, :אד צואיב א־- יה*ם. ב״ ד• יידן איז וױאנע פאר־עבנט וױ א קואטו״־ערעד ציענט־ע־, בײ ד• פא־יאקן — װ• , מזדח־ױטן׳־, און א״פן פאדום פון דעד א־י־אפיעי״עע־ פאי־ט־ק;אך דעד װערט־בױחמה א־ז וױלנע געװאדן א בעיטמאקע־ ב־ם;, א״,־' װערבן'ם׳האבן פ־עטיענד־דט :ייטט בלויז די פאר-אקן, נאד אײך ד• ײטװינער און ד• וױיסרוסן. א־ן סאנדע בדען פון דער מרחמה האבן אױך די ד״ט־טן סעהאט א קוק אייף װירנע, וױ אױף זײער ק־נפט־קן ״ה־נטען־ראנד״. קײן ד״ביע יטטאט א־ז טאקע װ־ר־.יע קײנמאר;״טט :עײען. פאד דעד מרזזמה האבן דא די ײדן גערעבט ״בארעבאטי״ע״, אביע־ אזוינע נב—ים װי אין ד• א־ביעד־קע יטט־עט — מינםק, קאװנע, ״עו-ן אפנע־ דעדט פון ביאריםטאק — האט ז• :״צט ניעהאט. ־עדפאד א־ן תורה און א־ן היעכרה האט וױר:ע פאדנומען א בכבוד־קן א־ט. וױמיע א־ז;עווען ,תםיד מתננדי׳ב, נ־יעט געהאט קײן הםיד־ם, :״םמ קײן דבײם, װאם זארן פארפינסטעי־ן די מאםיע. די װילנער ײדן זעניען תמ־ד נעורען ־אד־קאי און :וםדז צו װערטידעכיזײט, צו פדאגדיעסװוקײט; אױך ד־ע־ מאקדאט״ט און דעװארוציאנער. דער;אציאנארעד באװוםטזײן א־ז בײ ד• װירנע־ ײדן בורט א י ז ס 3 נ ה פאדנדע;,;ייטט אױפגיעבנריק רעדבײ זײער אײנענע נאצ־אנארע אינ־ ד־וױדואר־טעט. ע־ באזירט: 1) אויף דער צעבעדיקער ײדישעור יבפ־אך, אן װערביעד יעס קען דאך גארנישט נעמארט ז״ן די אר־ נאניזאצ־ע םון א ײד־ען קארעקטױו םאר זײן רעבן און שאםן, 2) אױף דיעד קורטוד־נאצ־אנארע־ סארבונרנקײט צוױיען די ײד״קע ק־בוצים א־ן ד• לענדער פון ארטן און;ײעם ײד״שן םאסן־״םוב, 3) אױף א קאנטאקט מ־ט ד• פדאנדעסױוע שטרעטונניען בײ אלע אנדע־ע פיערקעד. יעד יעטרעבט: 1) אדויםצוברעננען אן אײגענע, מיט דעד ייד״בע־ סביבה פא־בונדענע אינסיעליגעוץ, 2) צײכנט אן ארם ראזוננען די פרארוזץלזיױוױאעויע םון דעם ײדייען ריעבן אויף ד• •םודות פון ארבעט און אנד־קורטוד, 3) קומט צום אױםדדוק אין ד• אניעט־עננוננען אויפצובויען א ײדיש שור־װעזן מימ דער ײו— ־נ־ע־ אונטע-כטס־״עפ־אך (און קעמפט פאר זײן פארמרובהשוננ דארט, װו די ײד״עע יעיר א-ז;אך;״טט ארײננענומען אין דעד מרוכהתזעד יבורתעץ, וױ רנדניר אין פוירן), צו שאפן ארע אנדערע פאזיציעס פ־ן א פורן קורטור־רעבן <ר-ט־ע־אטוד, טעאטער, קונסט, װיםניעאםט א. א. װ.). װ־רנע האט;עקעמפט פאר דער רעאריזידוננ םון דער םולער ״ד־־ע־סט״נ׳יע־ פדאנראם, האט;יעקעמםמ פאד דעם מאקם־טום קון ״ד״נ״ע ד־עכט און פון ״ד״נ־ע רעאריטעטן. און זי האט דערנרײכט דעם מאקס־מום: אין עדנעץ נ״ניט אין דער גאנצעד װעלט דענען ד• אלע א־דעען פון דעם ײד״עיזם אזו•;״נ־ט א־ײן אין דעם סאמע יעצם פון דיעם ״ד״בז רעבן וױ א־ן װירנע. אבע־ דעד;ורר פ־ן װ־רנע א־ז דאך זײיעד טרויעדיק, און אעיך פא־ הערדן א־ז דא אוממענרעבפ. דעד עקאנאמ־שעד חודבן םרן וױ־ניע או,ן ד• ־עכטראױקײט פון אוכזעד קירטוד האט אװעקנעשטיערט א־ן םב;ה א־ע נדױסע, באמת־היםטא־״נ״ע אױפטוען םון װ״רנע שאר דע־ נאנצע־ ײד״טע־ װיערט. װירניע א־ז;יישט קײן יטטאט,;אר אן א־דעע - האט אמאר ניעזאנט ראצק״בעדטארדי. אבעד װירנע אױ;עװען א םא־קעדפעדטע אידעיע. ארס אזעלבע האט ױ געװידקט א•; ד־עד;אנצע־ ״ד״נהע־ װיערט. איז נעװיען א מוםטער, אן א:־ דענונג און טרײסט. אבער װירנע אלײן האט צוריב אביעקטיװע ס־בות נ״מט ניעקענט געװתען איר נרויסע מרחםה בצויז מימ ד• אײנענע בחות. וױלנע א־ז פאראטן;עװארן פון די־־עניקע, װאם האבן; ל ם ן ד ײ; ע ן / 77 י? נ ע װ י ל נ ע א י ז איך זאצ אײך ינ־־ײבן װעגן װירנע, ריבער סר״נט, םאר דיעם ספעציערן װירנע־נומער פון ד• ״ר־ט־עדא־-עע ברעטעד״? עס איז אזוי שװער! 7 חדשים ב*ן א־ך;ישט נעותן א־ן װירנע, און איך האב זי;ישט דערקענמ, באטינ• אין תוך :•;;ומיען האט ז• זיך _אםינ־ד וױ־ניק געענדעדט פאד דעם דאױקן משך צײט. אבעד דער קאנטראםט צוױשן דער אידעע און דעד וױרקידעכקײט אױ עפעם געװאדן ׳נ-אדפער, רײםנדיקעד. א־ך האב יעטיעכע מאר ״שוין געמאבט װײטע דײזעפ אין שר־חות םון דער ״ד״נ״עד קירטוד און א־ך האב אומעטום נע־ פד־ידקט א־ן;אמען םון װירנע, אין :אמיען פון דער שטאט, װאם אױ פאר א־:ז אלעמען;עװאדן דעד ם־מבאר םון דער םאדערנער ״דשעד קורטודבאװעגונב עם איז פאר אונז געװען אן איחעדנער ארנומענט אט דער פאקט, װאם דער ווױכט קםט־עד, דער שטאדקסטעד צענטעד םון אונזיער באװענוננ איז דװקא װירנע, רי דאזיקע ארטע גראדיאזע שטאט, װאם האט אין אלע צײטן, אין אלע בןװוענונגען;יעשפירט אזא געװארט־קע, אזא פי־גד־קע ראלע אין רעם ײדישן לעיבן, אין רעד ײדיישער געשיבטע. דאס אױ םא־ אונז געװען א באװ״ז, או אונזיער באװענוננ װאקסט ארויס פון די טיםענישן םון אונזער פארסם־ רעבן, :•שט ערגעץ אין א מדבר,;אר דװקא אין אן ארט, וװ עם יצראנן טיף אונזערע װאדצדען. דאם א־ז נעווען א באיװײז, אז כדד זענען ד• אמתע ױרשים, די װײטעדבויעי פון דעד ײדשער קור׳טוד אויף נײע יסודות, אפיעד אין אײביקעד קאנטינואיטעט. און;אך ע&עס האט או:ז װירנע נעזארט רערנען: אז די ״דישע קורמוד־ באײעגוננ אױ;•שט קײן שםראך־באװעגוננ און נישט קײן ריטעדאט־ד־ באװענוננ און נ״שט קײן שור־באיוועגונג, נאר: אז דאם איז א בא־ װענוננ איבעדצובויען דאם ײד־שע רעבן אויף געזונטע יסודות, אי־ בערדערצ״ען דעם ײדישן מענטשן, מאכן א־ם באװוסטזיניק, אוים־;אמס־פע־ק פאד די א־דעען פון אונזעד צײם, פאד די לאזונגען סון א שעפיעדישן ײדישן קארעקטױו. וױלנע איז נעװארן דעיר צענטער פון דעם אזױ־נעדוםענעם ײריבזיװז, װאס איז אויך אזוי שלעכט אדער ב״זװיר־ק פאדשטאנען או-ן או־םנעטײטשט נעװארן. װארום װאס א־ז ײד־שיזם? ײז״שױס, וױ יעס װערט קודץ אננערוםן די מאדע־נע ־יד-שע ק־רסוד־באיװענו:;, האט דאך א־ר םקור אין דעם דראנג פון ד־ ייד״נהע פארקס־מאםן א־בע־צינײן צו העבערע< מאדערנעדע קורטור־