Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. Seite 714

ליבמוראז־יפמו בלעסיטר 45 (444) זייס 714 צום סוף, א־ן ־אד 1931, איז דערשינעז דאם צעצטע נרויםע װערה פון דעד נײער װימע־ היסטאדיאנראפ־ע, דער מא:וטענטאלע,־ פ:קם ״אויף ד• חורבות פין מלחמות און :דהומית־ (1931—1919, היאף־ און אויפבוי־אדבעמ), צום ע־שטן בזאל נײעמ :אר װילנע־ יעטאט, :אד די;אנצע װילנע־;ענ:ט. ודעי פ:הס איז דע־״״;ען או:־ םעד מ״ן דעדאקציע, בײ דעד מ־םװידהו:; פון א דײ טועד און אנט־ הא־ט 1143 יעפארטן גרויסן יפאדמאט, באריכטן, אדטיקעען, פאד־ •מיננען, מאטעדיאאן, דאקומענטן, ביאנ־אפישעד יעיזסיקאן, ביבליא־;־אפיע, טאבערן, — אילוםט־ידט און מיט א גענויעם אינהאקט און אינדעקם. חוץ ד• אננעדופענע;רו־סיג וװערק זע:ען :אך אדוים אין וױרנע א ־־• קרענע־ע, װאם טדאנן א־־ך א׳־ײן א נעװיםן םאטעדיאל אין דע-;״ע־ ה־םטא־אנדאפיע פון װימע. אזוי זענען דע־ש־נען.־ אין יא־ 1920 — בא־יכט פון דעד װירנע־ קהר־.; אין מעדץ 1921 ״אונזע־ טאנ״ פאד אמע־ -קע; אנהויב 1922 — דאם וםפעצ־עיע העפט ״פו-ן די מלחמה־יארן״ פין מ״ן זימו־נאל ״אעבן״; א־ן יאד 1925 — ״ײדישע װימע א־ן װא־ט אין ביצד״, א״רוםט־־דטעד ארמאנאך פון מא״ץ נדאסמאן פ־ט ד־ פא־מרעטן פון ארע װימע־ מועד און מימ א רײ ארטיקרען; אין יא־ 1920 ־־ ״אין שטודם״, א בא:ד זבדונות (247 ז״טן) פון ד״ד יעקב װינאדםקי װענן דיאקופאציע־צײטן. צו דע־ נײעד היסטאר־אנדאפיע דאדף אויך צונעדעב* װעדן ד• :א:צע דיי קינםטרעדישע ב־בע־ װענן װימע, אנהויבנדיקו פו; די ד״טשן און ענדיקנדיק מיט אונזע־ע אייגענע שריפטשטעלער איון דיבטעד.;אד װענן דעם האב איך •שו־ן אין יא־ 1923 אפנעדדוקט אן אדטיקר (ז. ״ב־בעדװערמ״, װאדשע,;ומ. 4—3 און 6). ם׳דארף :אך צוגעגעבן װערן דאס ביכק ״ייד־שע נאם אין װירגע״, 65 בירדער פון מ. װאדאבײטשיק ט־ט א פאדװאדט פון ז. שניאור, װאם איז װעריטינען אין יאד 1931 אין א דייטשן פאדצאנ. (אומדירעקט קען אויך דערמאנט װערן דער ״מוזיקארישער פנקס״ פון דעד היםט.־עגצ.;עז״;עזאמיט פון א. מ. בערנשטײן ז״ק, ווילנע 1927). ד■ דײטשע אקופאנטן האבן אדויםנענעבן א נרויםע און װיב־ טיקע קיטעדאטוד זוענן װיקנע, װאס איז א קאפיטר פאד זיך (א רײ ותדק זענען דעדמאנט אין די אויבן־אננערופענע םארשײדענע אוים־;אבן). און װ• וױיט די נײע װירנע איז נעװאדן א ממיטותדיקע פאזיציע באוױיזט. :אנב, אויך דעד פאקט, װאם אין דעד אפיציעקער פויקישעד װ־םניצאפטרעבעד מאנאני־אפיע (נ־ו־םע פ־אבט־או־סנאבע פון יאד 1930) ״װיקנא אי זיעמיא װירענסקא״ איז אפנעד־וקט א םפעציעקער א־טיקק פון ד״ר מ. העקעד װענן װימע ארס צענטער פון ייד־שן קוקט־דעקן קעבן. אין אדטיקק זענען פאדאן צװי׳טן אנדעדע ידיעלת װענן ד־ ׳ײדיינז־װעקטקעבע שוקן. ייװא, היסטאד־יט־עטנאנראפישע נע־ זע-טאפט, יעטדאינװ־״ס ב־בקיאטעק, ב־בק־אטעק פון מפיצ־ השבקה, ק־נדע־־ב־בקיאטעק בײם צ. ב. ק״ ״ד־יטן מוז־קאק״ען א־נסט־טוט, ־יד״ג־ן טעאמעד, ײד״מעד פען־קלוב אין ייד״בע־ פ־עםע. בײם אדטיקק זענען אנגעװיזן ד• ייד־שע מקו׳דים און ע־ א־ז א־נגאנצן ׳נענומען נע־ יעדיבן א־ן נײםט פון דע־ נײער ײדיש־ע׳ד קוקטור. ^יטעראדישע בלעטעד״ אפעלידן צר די עײעכער נויד װגװדו ויו־ צו אײך ואג אוזאל.׳ נזיד ו(ונזנו\ א\ אלנו נזינזלע\ ארוינזצוגמבו רי ״לים. בלוו נונור״ װי ביו אהנור רנוגולננר. נזיר גריינז\ איצנז אױנזננדמנזאונזפ װנזנור\ ״לינו. בלנונזנור״. וזיר וזאב\ ברױו פו\ אוגנװזונװנו ײרי ננונו?ױנזנזלנור, אי\ װנולכנו וײ זאג\ צו נזינזצוארבנננזװ נזיר גרײנז\ נונזלנוננו לאור־װנזער\ ״לינז. בלנננזטר״. אבננר נזיר אלײ\?אונו\ ויננינז נזראג\ רי לאנזנז ארוינובו גנוב\ דנונז זננװרואל. אווונור רור צו אײר.׳ װילנז איר, או רי ״לינז. בלנונזנור״ זאל\ דנורבוײונװ אויר אויף װײנזנור װי ביז איבנז א\ וזפנוןה — נזיר װארנז\ אוױ■ אײנור וזילר — ננואפנז וײנו אבאונװנז\ פאר רי ״לינז. בלנונזנור״ו ננויענז אנו די װובות פו\ פרינורו מאב־ננען, - ־ ע־יעטע א־בעט פון דעד :ײעד ה־םטא־יאנראפיע אויפן ־ם־ד פין אפיצ־עיע מאטע־־אקן א־ן אנהו־ב פון דע־ נאנצע־ ״עפע־ טע־ד־קע־ זאמ־־א־בעט, יכתחייה קא;צע:ט—־ט א־ן דע־ ה־םטא־ ־י-יע־ קאמ־ם־ע פ־ן מפ־צ־-השבקח, פ־ן װעקבע־ א־ך ב־ן נעװען פא־־ ז־צע־); מ. יעאי־ט (ביבק־אנ־אפ־שע א־בע־זיכט); ז. ־ײזען (״די׳צעד טעאנדג־ אין װימע - װימע־ ט-פען; חייק־ קונבק•(װ־מע־ קיו־זן א•; דע- שי־־הויף, — ז״ן ע־יבטע־ א־ט־קר, װאב האט אים באקענט;עמאבט); ״.׳. ק. צ־ט־אן (בן־זומא. פון ה־בטא־״=ן א־נ־װ); א. ־. נאקדינומ־דמ (״תויי.־ע מזח, מ. ־. האבעד, ב. מ. ב־אז, אקיהו יעװין); מ. •ג־אל־ט (אבע־אםט); ר. נ־נצבורנ (דער קאמף מ־טן יקי־יות); ם. י. סמאמאנםק• (ד• פיפאנץ־אפע־אציעב און דע־ האנדק); ד״- א. װיר־ יב־בכק־ (פב־באפאטאלאנ־ע); ״.־. ־. ־אצקאן (װילגע א־ן װא־שע); ב־אניק, א־ינצמע אניצטאיטן, פאדיעטעמלעך, זבדונות א. א. א־ן צװײ ־א־ א־ום האט זיך ש״ן אין װיקנע אננעהו־בן צו נ־״טן א;״;דו-ב װע־ק פון דע־ י־ד״טע־ ה־בטא׳־־אנ־אפ־ע, װעי־ בעס א־ז דע־״״מען א־ן יאר 1922 אי;טע־ן :אמען ״פ:קב פא־ דע־ נעש־במע פ־ן װימע א־ן ד־ ־א־ן פ־ן מיחמה א־ן אקופאצ־ע״ א־ן א־ז א־ו־בנענעבן יעװא־ן פין דע־ װ־קי״עד ה־םטאי—־״י־עטנאנ־אפ״עעד;עזע־״״־אפט או־פי;אמען פ־ן ״.־. א:בק• ז״ק. מ•־ א־ז אויבנעק־מ׳*; א״בצוא־בעטן דעם נעבו־עם פיאן פ־ן דעם פ;קם א־ן צונ־״טן ד־;אגצע או־בגאבע ארב ־עדאקמא־. צואיב;עװיבע בב־ת האב א־ך ז־ך ״.־פעמע־ אפנעזאנט און ד־ א״בנאבע א־ז דע־״״־ױען א.־:טע־ דעד -עדאקציע פון א קאלעניע (די,־ א• ײיר־ ש־בסק־' ״.־. ק. צ־ט־אן, ד״־ צ. ״.־אבאד) ב־אי•״׳ מיט ז. ד־יזען. דע־ פ;קב א:טהאיט א —יבן מאטע—אק און א־ז א װ־רד־קע פאוװעצו;; פון ד• זאמקביבעד אין;אך א :דעפעדן און בריימעדן מאם־ יצמאב. האט אבע־ דעם חבדון, װאם עד א:טהאצט;ייצט קײן אי־״דעקס אין דאם בא״״יװע־ט די אדיעגטאציע אין דעם םאטעריאק. עד א־ז או־ך;י״צט איקוםסדידט, האט;״צט ק״ן;ע:ינ;דיקן ציפער־ מאטע־יאק און איז ג״צט אי״שויקעך. דאך איז עס א קאקאסאק און װ־כטיק װעדק פון 944 יצפאקטן נמ־א־פארמאט מיט 48 גרויסיע א־בעטן װענן דעם קעבן פון ד• ײדן אין װיקגע פאר דעם אננערו־ פעגעם פעדיאד צײמ. חוץ היםטארישע איבעדזיכטן, זכרוגות און א דײ ארטיקקען װעגן ד־ װיבטיקםטע אדגאגיזאצ־עם, טוםדות און אגשםאלט;, דארםן באזונדעדם דעדפאנס װערן ד־ ארבעטן פון א. ־.;אקדשמ־דט (ר־ ײד״צע פדעסע אין װימע צ־־מ דע־ פרחמה); ש. ל. צ־טדאן (ד־ העברע״צע פ־עכע); משה קײבאװםק־ (ד־ קונםט אין װימע); א. מ. בערגשטײ; (די מוזיק א־ן װ־קגע); י. היד־צאװםק־ (ביכעד, םפ־ים, ארביװן פאר דעיד צײט פון ד־ אקופאציעם); ש. שרעבעדק (זברונות פון א בובחע;דקער); פ:חם קאן (די ײדישע םטודעגטשאפט אין װיק־;ער או:יװערםיטעט); ש. באסטאמסקי (װנקנעד ײדישער קעדער־ פאדבאגד); ב. חאקפעדן, י. רובין, ־. גודעװיטש, חנה װײםבאדד, ל. ברודנא, ח. קו־״םקי װענן א דײ ק,יקטו,~עקע און ביקדוננם־אדגא;'־ זאציעס א־ן װ־ק;ע פא־ דעם פעד־אד צ־־מ. װאם איז ש״ך די הו־פט־מ־טאדבעטע־ א־יף ד־ אנדערע;עביטן, דאדף מען דעדמאגען די ארבעטן פון ד״ר י. װיגאדםק־ (װיקגע אין װעקטקדינ, צװאנגםאודבעט); ד״ר א. װ־רשובםקי (פאקקםנעזוגט א.ין מעדיצינישער קעבנםשטײנער בעת דעד דײטשעד אקופאציע); ד״ד צ. יצאבאר (א־בעדזיכמ;, שײע־בלעכקייט); ח.קונסק•(הוגנעד און יקרות); צוזאמען םיט ־. בדוידעם — באקאנממאכוננען און דעקדעטן); ה. אבראמאװ־טש (די דײטשן אויױ די עדטע- די אפדיק־טע;); א. י. נאקדשםידט (זעקס װאבן קיטע); ב. װאלפםאן (מיטקק־טע); ענסקי (פויקיש־קיטװישע או־״טעדהאנדלוננען; סוף פון מ־טקקימע); י. בדוי־ דעם (יידישער האנדק און א־נדוםט-ע א־ן דעד צ״ט םון אקופאצ־ע); ױ:ה שאפ־דא (מםחד און אינדוסטדיע אין דער עפאבע פון פיטק־ ליטע; װיקנער זערבסטפא׳דװאלמו:; און ד־ ײדן); ־. בעקער (נאך דעד ד״טש־ער אקופאציע, —זיע־א״נדריקן); מ. פ־פם (צענטעד;אװעמבעד 1918 ביז גיינצנטן אפ־־ל 1919); ׳צ. נאדדאן (ד־ פ״ל־שע אק־פאציע און די ייז־ן). ם׳זענען װידער אד־בער צװײ ־אד ־ און װידעד א :ײער פ;קם. דאס םאל אזוי צו זאגן א פאך־פנקס, א םפעציעלעד ״שוק־פנקס״, פי;ף יאר אדבעט פ־ן צ־גנט־אלן ב־קדוננס־קאמ־טעט (1924—1919), א בוך פון 390 זײטן;עװ־דמעט דעם ׳צול־װעזן אין װ־לנע מ־מ ײד״צ אלם אונטע־־בטס־״צפ־אך. ד־ גאנצע מאי־מ־דאלאגיע, דאם לעבן און שאםן פון דער ײדיש־װעלטלעכעד שול אין װילנע, װו זי האמ נעלאזן אזוינע מיפע װארצקען.