Literarishe bleter · 1932-11-04 · 45 (4.11.1932) · p. [Seite]

הייכטיקעד כרכלער - געװידמעט דעם ײדישן קדלטדד-שאםן אין װימע 4 נאװעמבער 1932 4 ניינסזזר '))רג$נג 8רײז 50 גר. יד־ביױר־א־־צזע אי?וסםדדםע װאסשריפט פאר־ ־יילעדאבי־ר ■■ פאריקאג ב.קקעעקין,וזארשע ׳ טןיאגיעדאון־ונ־וט ידרריד ם ש ה ש $ ם 1 ז ו ' ל נ זז די נײןנהיסטאריאגדאםיעפוןװילנע דער דעדפאצנ איז געװען זייער א נרויסער. דער ערשטער זאמלביר א-ז ניך םארסו־םם נעװאדן און א־ז שוין צאנג א יקר־המציאות. אין די שװערע צײטן פון דער דיימשער אקופאציע, ורען װיילנע א-ז נעװען אן אפגעשלאםענע פעםטונ:, פארוזונגערט און םארדארט,— א־ז געזעםן די מ5ײנע נדיופע טענמשן און האט גע׳טאםן די מערקװיר־ דיהע געשיבטע פון מאדערנעם ײדישן נײסט, האט באשריבן די ב׳ב־ציאטעקן און שוצן, דעם פאךקס־אונױוערםיטעט און קודםן, דעם טעאטעד און א־טעראטור, די סינדער־הײטען און שפיל־פאעצער, די קיבן און אדבענמ־שטובן, קןזםיטעטן און פארײנען; האט שוין גע־ שדיבן זכרונות טון די פאר א׳װעקגענאנגענע יארן, םאדםיקםירמ *־א־ סאקאין, פאדצײכנט נעשעענישן, געזאמאט די טאנ־טענאעכע סא־ טעדיאצן, געםירט איבערזיכט;. םינאנםירמ די אויםנאבע האט ד״ד צמח שאבאד, ותגכער איז אויך נעװען םימדעהאקטאד םון די זאסי־ב־כער. איצם םאקט־שן דע־ דאהטאד איז טיר דאן אויםנעקומען הדיםים־וױיז ביז שפעמ אין דער :אבט אפצוזיצן מ־ט ד״ר שאבאד דורכקוקן נישט נאר יעדן ארטיקג, נא־ ממש יערע שורה. ד״ד שאבאד האט זיך דאן נעצערנמ ײדיש, מיט התמדה און ערנסטקײט, און איץ נעזוארן םון די איב־עדנעגעבנ־ םטע און טדײסטע אנהעננעד א׳ון בויער םון דער נײעד ײדישער קולטוד. נעהאגםן דער אויסנאבע אין דער גא־ עדשטעד צ״ט האבן או־ך: אדנאניזאציאנעא י. ח. דאזנבוים און רעדאקציאנעג ש. צ. ציטראן. די ה׳ויפט־מיטארבעטעד םון ערשמן זאםרבוך זענען געװען: משה שא^־ט (װיאנער שויצן, װיאנער ביבאיאטעקן, קואטוד־אנשטאאטן א. א. װ.), שפעטער דערשינען אין א באזונדערער בראשור אונטערן נאמען ״װיצנער קוצטודעאע אנשטאצטן״; ד״ר צ. שאבאד (שטעדב־ ־יעבק״ט םון די װיאנעד יידן); ד״ר י. װיגאדםקי (טאנ־בוך); ש. צ. צ־מ־אן (װיצנער קהצה, זברוגות װענן י. ל. פרץ, שאום־עגיכם, ד״ר •. צ. קאנטאר); ד״ר א• ות,־שובסקי (פםיבאפאטאצאניע סון די װיצ־ נער יידן); ארװ. ש. ראזנבוים (ױדידישע היצף); י. ציפק־ן (םאצקס־ ק־בן, נאםן־קידן, ארבעטער־קיכן ב״ די פ־אםעם־אנעצע פאריינען); נאצדע פאץ, י. פראכקםודט, א. בוצקין (קינדעו-ה״מען, שפ־צ־פצעצער פאר קינדער); י. ח. ראזנבוים, חײם טאבריא (הײמצאזע) און א גאנצע רײ אדטיקע מוער װענן םארשײדענע אנשטאצטן, :עקראצאגן און כדאניק, קא׳נםפעקטן און נאטיצן. םון די װיכטיקםטע ארטיקצען אין צװײטן זאמצבוך דארח םען דערטאנען: ד״ר צ. שאבאד (איבערזיכט; שטערבצעכקי״ם פון די װיצנעו־ ײדן אין די יארן 1916—1917); מ. שאציט (די באקאנט־ פאד די צעצטע פוםצן יאד (1915—1930) איז באשאםן נע־ װארן אין װיצניע — װעגן װיצנע — א םוצשטענדיק־נײע היםטאר־א־ נדאפיע, ײאס האט גישט איד נצייבן אין קײן שטאט אויף דער װעצמ. א ״דישע היםטאדיאנראפיע װענן דער ײדישער װיצנע. דאם איז א היסטאר־אנראפ־ע, װאם :ײט ממש צוגצײך טיט דעם אמעם פון דער צײט. א נעשיבטע, װאם װערט נעשריבן צוגצײך מיטן טעמפא םון די עצם געשעענישן. בעת די אצטע היםטאריאנראפיע — די ״קריה נאמנה״ און ״עיר װיצנא״ — האט געהאט צו טון מיטן רעציגיעזן שטײנער םון ײדישן צעבן, םיטן דבנישן איון צומדישן יחום, מיט נאונים, צדיקים און ראשי ישיבות, מיט מנידים, דינים. םרנםים און גבאים, מימ גבירים און אדידים, טיט שתדצגים און מנהי׳נים, מיט קצויזן און מצבות, — האט די נײע היםטאריאנדאפיע צו טון מיט דעם ״דישן נעזעצשאםט־ צעכן צעבן, םיט דעם פאציטיש־יםאציאצן קאםף, םיט דעם קוצטור־ צעבן פון ײד־שע מאםן, םיט דער ״דיש־ו,עצטצעכעד שוצ, םיט דער נאנצעד מאדעדנער ײדישעד קוצטור, מיט די אנשטאצטן, אינסטי־ טוציעפ, טיםדים און אדנאניזאצ־עם. די צעצטע 15 יאד, — דאס זענען די מצחטה־יארן, די אקופאצ־ע־ צײטן, די תקופה פון אויםנעצעבמן פויצן. נ־שט נאר דעד אינהאצט פון דער נײעד היםטאד־אנראם־ע איז צגמרי אן אנדערער, נאר אויך דער גאנצער צונאנג צום םאטעדיאצ און דער מעטאד םון זאמצען און באשרייבן איז א תרכוים אנדערעד. אנשטאט די מעצות און אויפטוען פון יחידים — דאס צעבן און צײדן פון גאנצן כצצ, דאם קאצעקטיװע שאםן און בויען, די םאציאצע און נעזעצשאםטצעכע אנטפצעקוננען און מעשים. דער אנהויב פון דעד דאזיקער :ײעד היםטאריאנראםיע פון װיצ־ נע פאצט צונייף שוין נצ״ך מיט די ערשטע נרויםע װעצט־געשעעניש;. ס׳איז נאך נישט אדיבע־ קײן יאר םון דער װעצט־םצחמה, װי אין װיצנע, אין יאר 1915, האט שוין א קצײנע נרופע מענטשן נעארבעמ איבער א פצאן װענן ארויסנעבן א בוך, װאם זאצ אפשפינצען דאם נײע צעבן. און אװי קומט אויף דער ער־עטמר ״װיצנער זאמצבוך״,• װאם איז דערשינען אין ױצי 1916 און איז געװען די התחצה פון דעד נײער היסטאד־אנ״־אפ־ע. אין יאגואר 1918 דערשיינט שוין דער צװײטעד ״װיצנער זאטצבוך״. בײדע זאמצביכער, גרינטצעך און זארגעװדיק אדויסנענעבן, םיט א שצצ ערנסטע און גוט־באארבעטע טאטעריאצן, מיט ציםער, דאקו־ מענטן און אינדעקםן, איבער 500 זײטן בײדע, — האבן ארויסנערוםן די באװונרערזננ םון דער :אנצעד פרעסע אויף מארשײז־ענע שאראכן.