Literarishe bleter · 1932-10-28 · 44 (28.10.1932) · p. Seite 700

זײם 700 1 ריסיזראריפזע ברמװסיו וגצז. *4 (443) 47^" ־זאב א־ם דעדצײלמ, אז נאך אלם בח״ירל, האב איך םגלייענמ זײן ״אין עארא־זאד״ א־בערזעצט אין דער ײדישעד •טפראך... א־ן די ־םפעסעדדיקע יארן א־ז ׳ענ־צצער ׳טורין נעווארן א ״בעצ־ תשובה״. ער האט בײ אפטע נעשפרעכן ם־ס אנדערע די״ט׳עע שדיםמ־ ־כמעצער, וואם האבן יידיש באצײכנט אצם ״זשארנאן״, נעמאכט בסהרד־קיע קא־עקט־רן און באמערעננע;, אז די ײד־׳עע יטפדאך א־ז נ־עט עײן ״זיטאדנאן״, און קאםענט־דט •ם־ט באװ־יזן, װ־ דעפאצט, -כא-ד בעה־האפםאן, א־ן פא־ע פונם קצײנ־עם ײדי׳ען טעאטעדצ בעח דעם כא־אקםער־םט־־טן יו־כוח װענן דער ־יד״םער ־םפראך... א צװ־־ט םאצ האב א־ך ׳טנ־צצערן;עטראפן א־ן װ־נעד ״קארצ־ טעאטער״ א־נם ־אר 1924, בעת ד־;אםט׳טפיצן פרן מאריס יכװא־צם נ־ו״יארקער קונםט־מעאטער. צװ־טן דער םארםצאסענער צ״ס, א־ז ׳כניצרעד;עװען דער מ־טצפונקט פון העםט־קע אנםאצן םצד ד־ וױ־ נער אנט־ם־עםיט;, װעצכע האבן אים מקצר נעװען די יארן. א־ן דעם װ־נעד קאםער־׳כפ־צ־טעאטער או־ף דער רויטער־טורם־ ״כס־אסע, א־ז;עװארן א־נםצענ־דט דער ״כאראהאד״ (אונמערן נאםען ״ר*י;ן"). טא;־טע;צעך א־ז דאם טעאטעד;עװען באװאכט פון פאי־צ־י, װאם האט םהחמת נעהאצטן מיט רי אכטיםעםימ־׳כע נאםן־ ױנ;ען, װעצכע האבן או־ף זיך;ענומען די ראצע צו ׳טיצן די ״חײ־ צ־קע םאראצ״ פון דער װינער צנ־עותד־קער געועצ׳שאפמ... אבעו נ־שמ;עקוקט אויף ד־ א<ואנטו־יסטיש־אנטיםעם־טישע שטערוננען, האט די אינםצענידוננ;עהאט א נרויםן יםא־אצי׳טן און .םאטעד־עצן רעהפאצ;. א־בעד חונדערט סאצ איז יגעװארן איוױמעפירט דער ״קא־ ־אהאד״ או־ף די בדעטעד פון דעם דערמאנטן טעאטער. ׳עניצצערס ׳בטערן האס א־ן די צעצטע פאר יאר אננעהויבן צו פאצן... וױיצ עד, דער םײן־סימד־קער שניצצעד, דער םחבר ןםון אזעצכע ראםאנען װי: ״צ־־עציי״, ,אנאטאצ״ און דעד פםיכאצאםיכ־ דו־כנעטדאכטער צ״ט־ראמאן ״פרײצין עצדע״ און אנדע,־ע, האמ ני׳כ־ט;עװא4ט אראפנידערן או־ף ד־ סונקעצע טרעפ, װאס פירן צום ׳טינד־ ־אםא;. שנ־צצעד האט ב״ דער םצאבה, יצו פראתצירן ״םענסאציא־;עצע״ ־אמאנען, נעקאנט דײך װעדן. (ער װאצס פאר ראםאנען פאר רער בוצװא־־פרעסע נישט נעװען אצט און אפנערראשן). ער האט אבער נ־שס;עװאצט פאראוםרײניקן זײן נדױסן און עו־צעכז נאםען. ־ג־ האט געצ־טין נײםט־ק און םאטער־עצ. םע־טשן האבן :עוװבט: שנ־צצעד ו..װ<ורסי, שניצצער צײדט װיפ.י... אבער דעו־ סא־ע־ ככשט שנ־צדער, דע•־ דזש״ענטר־ פון שטאצץ, האט עס אפנעצײקנס.. ער א־ז;עבצ־בן בײ זיין שטאצצקייט, ער, דער קינסטצער פון רער פאריכיוױנדענער ־אםאנמ־שער תקוסה. האט עטצעכע פון אונז, ײד־שע ײדן, שטארק םארדדאםן. א־ך תאב באשיאכן ז־ך צו באקאנען פ־ט דעם שונא פון ײד־ש; אפשר װעצ א־ך א־ם װ־ עם א־ז ״א־בערצ־יגן״ א־ן זײן טעות... א־ך האב ס־ך באקאנט פ־ט א־ם, און העדנדיק דעם צװעק פון םײן באקאנטשאסט, האט זג־צת־ ם־ך א־יננעצאדן או־פן אנדערן טאג צו ז־ך אין זײן וװ־כונ;. ׳בנ־צצער האט מ־ך או־פנענוםען אין ז״ן בכבודיקן אדבעטס־ צ־םע־ ם־ט דע־;״גםטעד;אסטפר־ינטרעכקויט. ער אי־ז :יעװען ם־צד און דיעד צ־בנסװ־רד־ק.;ארנ־יכט דער נעכט־קער צעהיצטעד ״שונא״... ז־ין עכט־־יד־שע־ קאפ ם־טן הויכן ציכמיקן שטערן, בא־ חנט ם־ט ז־ין ספעצ־פישן שע־צצעד־בערדר, האט נעיםאכט א;־טן אײנדדוק. ש־נ־צרע־ אצס הארב־אפ־צ־עצער צ־ונ־סט, א־ז פ־צ־װײנ־ק נעװען אינפאדם־רט װע;ן צ־וניזם און א־בער פארש״דענע צ־וניסטישע פרא;;. ער א־ז אכעד;עװען פרעםד צום כצצ״יידנסופ, צ״י זײנע צײדן און פר־יד;. ער האט נעקאנט א מ־ן דעצ־ניעזע טעםפצ־־ידישקײט צו־טן װ־נע־ ט־פ. ע־ האט או־ך;עװוסט פון א פאט־־ארכא־ער ײד־ש־ ק־יט און;עהערט פון ״װונדעד־דבײם״, וכדוסה, פאר ורעצכע ער, רעד נרו־םעד אפ־קורס און םאראן־םענטש, האט א באזונדעדן דדך־ אדץ נעהאט. שנ־צצער האט אבער געהאט א :אר שװאבע השגה פון ד• ײד־ש־ע םאם;, װאס פארםא;; אן אײגענע שפ־אך און צ־טעדאסור, ם־ט א ספעצ־פ־שן צעבנס־שטײגע)־ און באדאקטער. פון צװײ פארמײען האס שנ־צצער;עהערט: פון צױניססן און ארטאראקסן. פון א ײד־שיעד פאסן־באװעגונ;, פון א ײדישן פאצקם־ טום, האמ ער כםעס װ־ נישט געװוסמ... שנ־צצער א־ז נעװען א תונדעדט־פ־אצענס־קער אס־ם־צאנט, - - דאס האט ע־ א־בערגענום־ען ב־רושה פון ז־ין עצטערן־הו־ז. שנ־צצע־ס יכנאה צו דע־ י־ד־שער ש־פ־אך א־ז נעורען א פועי־ ־וצא פ־ן זײן אפנעזונדערטהי־ט פונפ פאקס־שן ײד־שן לעבן. א־נם פא־יו־ף פון אונזער יענגערן |:עמ־טצעכן ש־סו־עם, האט שנ־צצער דעי־פארן א פך, א סך נײעס, װאם האבן אין דינע אויערן געקצוננען װ־ םעש־ות פון ״טו־זנט און אײן נאכט״. װ־ א פצ־־ם־קער תצם־ד, האס דער;רו־סער שר־פטש־טעצע־ נע־ צאזט ז־ך א־נפארם־רן א־בער פא׳־שײדענע זאכן פונם ײדישן צעבן, און פון צײט־צו־צײמ, האט ער נאט־רט,;עםאכט נאט־צן פון םײנע רײד. און אזוי בהדרנה א־ז םיר;עצונגען ארו־םצופ־רן שנ־צצערן צו דעם;עדאינק, איז ײד־ש אייז נישט קײן ״זש־אדנאן״,;אר א שפ־אך ם־ט אצע צ׳שובות צונצײך. ד־;־עסט־ע איבעי־אשוננ פאר שנ׳-צצערן א־ז;עװען, װען א־ך ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ ■■ װ. י $ נ ש י ן מ. גארהי װעגן די אויפגאבן אװ פליכטז פונבמ שרײבער ״װאם אזוינם איז דאם שאפן?״ אפשר איז דאס א הויכע האר־ םאנישע שט־מוננ פון שכצ און װאם 6אר אויסערנעורינצעך באנאבטע םענטיכן זע;ען דערפ־ט באשאנקען, ד־ פע־קייט אד־ינצודדיננען אין ד־ ״;עהײםע״ ט־פענ־שן םון דער פם־כיק און םון דעם עמאציאנעצן אונטערבאװוםטזײן סון כדענטשן? אדער ם׳איז גן*־ א פשוטער ענין און נעםצעך: די פעיקײט אויף דעם בעסטן אוםן צו פאדײניקן דער־ פארונ;, קצײנע פאקטן איון שסרײכעצעך אין אײן פעדסאנענטער גאנצקײט א־ן ב־צדער, פיגורן און טיפן. דאם הײסס, *נקט האס זעצבע, װאם ם׳טוט א װ־סנשאפסצעכעד אדבעטער, װאס באשאםט פון טו־זנטער באזוונד־עדע דערםארוננען א ה־פאטעזע, אדעד א מע־ אד־ע — דער װאפן פון װיסן? אין ע־שטן פאצ שטעצט אװעק דעד םײםטע־ פון דער װאדט־קונסט א יגרענעץ צו זײן פאנטאזיע און צו ז־־נע סוביעקטיװע קאפר־זן. אין צוױיטן — די דערפארוננ און דער שטדאם פון רעאציטעסן, װאס האבן זיך אײננעקדייצמ אין זכרון, ש־טעצן אנידעד פאר דער פאנסאז־ע א מעד ארעיד וױינ־קער אביעקטי־ י װע פארצאמוננ״. פזאפווג א\\ ארבוװו. צװישן די פיצ ברױו, װאס םאקם־ם :אדקי דעדהאצט יעדן טאנ, א־ז דא א כאראקטעד־סמישעד בד־װ ש־ן א שרײבעד אן אנפאננעד, װו דער או־טאר קצאנט ז־ך װע;ן דעם, װאם ד־ ש־צעכטע ״ש־טײנער־ באד־ננונגען״ אי־ן ״ד־;דו־םע אנצאהונג פון :עזעי׳שאםטצעכער אדבעט שטע־ן זייעד שםארק ז־ין ״ש־אפן״. או־ך דעם בר־װ האט גא־ק־ צװ־שן אלע אנדערע זאכן נעענס־ פע־ט: ״פר־ער פא־ אצץ עצה א־ך ז־יע־ ערנסט אי׳ע אנפאננער, אדו־ס־ װאירפן פון קאפ דאס ראז־קע א־־םטאק־אט־ש־ע און קצו־סמערד־קע װאדט: ״ש־אפ־נ;״ און פא־בײטן דאס מ־טן םער אײנפאבן און דיכ־ ט־קן װארט ״אדבעט״. פאריכטײט ז־ך, אז;ארק־ א־ז ז־יער וױיט פון דעם, אז ע־ זאצ בא־פצאכן ד־ דאז־קע קאםפציצ־־םע פ־אבע װע;ן ארבעט און ש־א־ פוננ. א־ן א נאך נ־שט פאדעפנטצעכטן ברױו ש־ײבט ער װעינן דעם ענין פאמנדעם: