Literarishe bleter · 1932-10-28 · 44 (28.10.1932) · p. Seite 699

ליזעראריעיע בלממער נומ. 44 (443) זײט 699 /1 ש.'.דארפז^ן,'פראג אדםוד שניעלעד פוז ״זשאדגאז״ עו ײדיש (צ\ זײ\ ער#יסי\ יארצײסו) אונזע־ע אײגענע •אהוד׳שע ״יעקעם״, געווען :ײ; עם האט נע׳עמעיזט פ׳ט ״עקזאט•? פו:ם :אעגטםט; ײדישן םזדח״... האט ביע; אגגעתויבן צו קוםען א׳גפ הלייגעם ײד״טן מעאטע־ר (װאה האט דא; גע׳ע&ילט א•; א פ׳םוטעד הארץ־בודע אויף דע־ או־גטדטן־׳םט־אםע, א־גם םאםע־געד׳כטן צעגטעד פיגם ״לעאפאלד׳צטאדעד״ ײדי׳ט; געמא) ײ• או־ף א בײז װוגדע־. ײדייכ טעאטעל איז דאן פלוצים געװאדן א םאדע־זאך! א־ן דעד װ־געד פדעפע האבן ז־ך באװ־זן ערגםטע אפהא:רלו:גען א־בעד ײד־׳שעד ליטעדאטוד, טעאטע־, םיגםט און טאקיע או־ך איבער דעד ׳כפדאכן־פ־אגע בײ ײדן. דאם קלײגע ײדייעע טעאטעדל א־ן װין האט םאר דער ברײטעד .־ויגעד םולסו־־װעלט אױפגעפ־אלט א םא־־טלאםענעם פעגםטעד — צו אוגז ײד;, און בײ א םך ײדי׳ט־דײטטע יטד׳פט׳צטעלעד, פרעםדע און וױיטע צו אוגז,?אלט און אפגעד־םן םון ײדי׳טידיט און פון י־ד־׳כע־ קולטוד, האט זיך דעדװעםט איגטעדעס צו אוגזעד ׳טפדאך, טיעאטעד און ל־טעדאטור. א־יגמאל אין א װינטעדדייקן אװ:ט 2*192 איז אין דער ״פרײער ײד־־טעד פאלקסביגע״ געװארן או׳םגעםירט דוד פיגםקים ״אייזײן ׳כעפטל״. לכבוד דער פרעמיעדע אין דער ײדישעד יטפ־אך (די זיעלבע פיעסע איז פ־יער געװארן או־פגעםידט אין דײטש, אין א װי־ :עד טעאט־גד), איז צוליב םעגסאציע געקומען די ״פגי״ פון דער װיגעד ײדיש־דײטשער קולטוד־װעלט: ׳שריפט׳טטעלער, אדטיסטן, מא־ לעד און טעאטעד־רעצעגזעגטן. די םעגםאצ־ע סוגם דעמאלטיקן אװגמ א־ז געװארן גאך גדעסעד, װײל עם ועגען אויך געיזומען.־ פדאםעםאד מאקם רײגהארדט, דער דיכטעו־ ריכאדד בער־האפמאן, קוגםטיק־יטי־ קעד פעליסם םאלטען, ארטור שביצלער, ,־אול ארגה״מעד, דער אלטער ׳טו־יכפ־לעד טהימינ און א םך אגדעדע באד־מט׳ע געםט. דאם קלײגע טיעאטעדל פאד קוים ח־־ײ הוגדערט געםט, איז כעװען א־בערפולט ביז א־בע־ די בדענעס. בעת ר• פויזעם א־ן די צװי׳ען־אקטן, האבן ד־ ײדישע דײנדפן בא׳כאטן אײגעד דעם אגדעדן מ־ט פאדשײדענע םדאנן װענן דעם ארט יכפיל;, אויםפי־ונג און װעגן די אקט־ארן. מען האט יגעטײלט מיײ גוגגען א׳בעד דעד פיעםע, װעגן פיגסקין און װעגן זײנע שאםוגגען. אבעד דעד עיקד־יכמ־עם האט זיך געדדײט ארום דער יידישעד ־כפ־אך. די מ״גוגגען זעגען נעװען פארשײדן. א םך האבן זיך געהאלטן ב״ דעם אםימילידטן םקאדבאװן :וסח, אז דאם לשון אויף דער ב־גע, אויף װעלכן עם רעדן די אקטיאדן, די ײדישע ש&־אך, הײסט עם, איז א ״זיעארגאן״... א סך האבן מיט רעד םײגוגג ב׳םום־אווםן :״כט מםב־ם געװען, באהו־פטגדיק, אןז דאס איז ײדיש, א שפדאך, װ־ אלע אגרעדע יכפדאכן, בפדט גאך, װען אויף דעד זעלבעד ׳כפראך ׳כאםט א שלום אש, הירשבײן, פיגםק־ א. א:ד, אויף דעד זעלבער ״ד״כעד יכפ־אך ,־עדן מ־ליאגען ײדן אויף דער;ארעד װעלמ. די יידן, װי אלע אגדעדע פעלקער, פאדמאגן א,י׳ף דעם ײד־שן לשון א בדײט־םא־צװײגטע פדעסע, א רייכע ליטעדאטור, טעאטער, יטולן, ב־בליאסעקן, הכלל, פוגקט װי בײ לײטן. דער גדעסטיגר ״בוגטאװטש־ק״ קעגן דער באהויפטוגג, איז ״יידיש איז א לשון און ג־שט קײן ״זיכארגאן״, איז געװען ארטור שגיצלער... אלם מליץ־ױשד םאד ײדיש, אלס ד־ לעבעד־קע שפראך םוגם ײד״כן םאלק, איז געװען דער באריסטער יידיש־דײטשעד דיכטער ר־כאדד בער־האפמאן, דער מחבר סון ״יעקבם חלום״. ער האט ז״ן באהויפטוגג רעזוטירט מ־מ א םך בײשפילן, באפוצט מיט חכטה־ ד־קע משלים. כמעט אלעמען האט ׳דיבא׳דד בעז־האםםאן ״א־יבער־׳ צ־עט״, בלויז אײן־אײגציקער, ארטוד שניצלער, א־ז נעבליבן םאר־ עקיכגט בײ זײן טײנוגנ, װאס א־ז געװען םאד אים :אכםער װי אן א־בערצײנוגג, אז ײריש א־ז גישט קײן שפדאך, גאר א ״זיכארגאן״... שגיצלערס נייכט־דעל־קאטע סייגונג איבער דער ײדישער שפראך דעפ 21־טן אקטאבעיד א־ז נעװא־ן א יאר, זיגט עם א־ז ״א־בעדנעלעבט;״ שגיצלער, ז־ך :וקם געװען אן דעם אלטן א ג״כט ־ באירעכט־קטעד גקמה םון דעד צײט, װאס האט מיט אלם א טדאג־יע־יע דיפעדעגצירוננ דאדף װעדן איוגטעדגעשטדאכן, םאידמלחמהד־קן עםטדײך״ דיקן עםט,־ײך. ״איגם אלטן, פ־ד׳כט א־גם אלטן, םאידמלחמה־ גיעשטאדבן אדטוד ׳עגיצלער, דע־ נעקרויגטער דיכטער־ קײגעיד האט דאם אםן ג־שט מאדעדגער ליטעראטור. ״פאדעלטערט״ פאר רעד :״־ קדיט׳קער־מבינ־ם, געזוארן הויפטוגג פון די :ײ־צײטיקע ותלכע־ איז, לױט דעד בא־ אדו־םגעזאגטן ד־ װ־געד ליטען־אט;, אפיליו ד• גאד־ױגגםטע ׳עקםטדע־ מיםטן װאלטן, צוליב פיעטעט צו רעם אלטן ׳כג־צלער, אזא נעװאיגט׳ג מי־גוג: ג־שט גיגקאגט אר׳ויסבדעגגען או־ף זײעד־ג ל־פן. װאדום אדטור שג־צלערם אוסצײליקע ,־אמאגען, דערצײלוגגען און ביגע־װערק זע־ גען געװען איון בלײבן װערק פ־ן א ג־ו־םן עפאכאלן װערט, ג־יכט ג,־אד םאד דעם ספעציפ־שן גע׳כמאק פון ד׳גפ אמאל־קן אלמן װינעד, :אד םאר דעד ל־טעי־אטיד בבלל. שגיצלעד האט ד׳גם גײעם לעבגם־םדד, אין דעם ב־ן־השמשית םון זײן יכאםן —ג׳־ט תופם געװען. אבע־ דעזיגגירן פון זײן שאםן, װאם א־ז געװען דעד העכםט׳*־ א־גזזאלט און יגליק םון זײן לעבן, האט עד :־שט ניגקאגט. ב־ז א־ן ר־ לעצטע דגעם פ״־ן זײן באװוסט־ זײן, האט עד מ־ט עקשגות געהאלטן ד־ פעדעד א־ן האגט איון װייטע־ נעיכאם;, נ״כט װיגלגד־ק זיך דעכעגען מיט דער צ־יט און מ־ט ד־ טו־אג־שע אומשטעגדן א־ן :זײן אייניגגיגר םאמ־־־ע, װאם האבן א־ם מקצד נעװען איון םארב־טעדט די ל־גצטע ׳כעהן םון זײן טראגישן לעבן. װאם איז נעװען שגיצלער וױ א ײד? זאל רא דערמאגט װעדן מײגע א באנענעג־ש מיט אים. דאס א־ז געװען אין װיגטער סוגם ־4* 1922. אין וױן האט דעמאלט עקזיסט־דט ד• ״םרײע יידישע פאלקם־ ביגוג״. א קליין טעאטערל מיט נרויםע אםםיראציעם םאר איויםבויען א פיגסטע קולטוד־פאזיציע א־ן ײדישן װין. א צ״ט פא׳ד גדו־ם־ג םאד־ מעסטוגגען איון באםלינלטע אויפטוע;. די ײדייכע עם־נדאצ־ע ס־ן פו־לן און גאל־ציע, האט פאדיכל־ידערמ א םך ״די׳כ־איגטעלעקטועלע כחות א־ן די טעדב־אײדאפע״כע שטעט, װאם האבן מיט א ברען זיך א װאדף געטון צו דעיד ײד״כע־ קולטוד־ארבעט. דאם דאזיקע װיגער טעאטערל, אוגטעד דער לײטונג סון יצחק רײטש, האט בײ די שרעקלעבםטע פדימיטױרג באדיגגוגנען או־םנע־ פידט עסלעכע צעגדליק פיעסעס פ־ן ײדישן ׳דיגפערטואד, דעדוגטש־ פון: פיכםק־, הידשבײן, אםיפ ד־מאװ, גארד־ן, שלום־על־כם, שלום אש אזן אגד־גריע. די דייטשע פרעסיג האג• לכתחילה גל״בגילטיק ז־ך באצו־גן צו דעם אײגצ־קן װ־גער ײדישן טעאטער, װאם האט געהאט .־ײן־אידעישע בווגות, און נישט געבראכט קײן רעצענזיע איבעד רי אפט־געלוגנעגע ספעקטאקלען. ביז א גם איז געשען. ד״ר פאול בא־ ראטאװ (בן־צבי), מימ זײן ײד־שן לשון םון א גר, האט דעבױטירט אין עסלעכע פי׳עםעס, א״־ן די דײטשע פ־עםע איז שוין ־א אדו־ם פול מיט באגײסטערטע שבחים. ײדיש סעאטער איז םאר די װינער דײטשן און טאקע אויך םאר נ-ל^י־׳