Literarishe bleter · 1932-10-28 · 44 (28.10.1932) · p. Seite 698

לױזנוג־אג־ױסנג .בלטסיסד 44 (443) ז-יש 698 אײגער ״ריגגצעבער״ באווענונג און דערבײ איז עס אוטטעגצעך צו דערנתוגען עפעס אין דער וועצט פון סמשות, וואם ז$צ פאר זיך נישמ זײן קײן באװעגוגג. די װיםגשאפט, לעדגט ברוגער, האט :ישט גע־ פוגען איגע־גע־ן ק״ן אפהאילט פארן אױפלעזוגגס־פראצעס פון די זאבן אין באװענוגנ. אן אבסאלוסן מאטע־־עלן סובססראט פון דעד װעלט יזען טען קיי;מאל :־שט ידערגײן. פונדעםטװענן א־ז ברוגעדס װעלט־ אגשו־אוגג א שטרענג־םאטעדיאליסט־שע. עד זא:ט אויר זיך אליין— און איצט װעדט די באצײכענוגנ פא,־שטע:דלעך — אז ער איז א ״כואגדעריאציסט אן מאטעריע״׳. ס׳סאד זיך אזנז אבער דערביי אפילו באר א כיאניענט גישט אויסדאבטן, אז פאר ברוגעדן זעגען געבליבן בא־הױלן ד• שװעדיקײטן פונם באנדיױ באיװעגוגג. באותגונג א־ז צו־ט א־ד מהות ודעלאט־װ, זי איז פאראן נאר אין שייכות מיט עבעם, װאם איז אין פלזג אומבאװעגלעך. פארבײט טען דעם בא־ אבאבט־גגם־פונקט, דאן באװעגט זיך דאם פריער־אוכובאוועגלעכע, בשעת דאס פד־עיד באװעגלעכע פארבלײבט אין פלונ אין גליװעד. אבע־ איו־ך ד־ ,־יבטוגג פון באװענונג, איר גיבקײט, פאזיציע און;רו־ם פון באהעגלעכקײט — זײ אלע האבן גישט ק״ן אבפאלזטן און א־־גד״ט־קן זי;. זײ אלע זעגיען גא*־ צו פארשטײן אין שײכות מ־ט א באשט־מטן באאבאבטונגס־פוגקמ — זײ זעכען רעלאטיװ. אבע־ — װעט עמע־ו אפשר אפפדעגן — זעגען רען גישט פאראן א־ן דע־ װעלט קיין אבםאלוטע באגד־פן? זענען דען רו־ם און צײמ, א־ן זועלכע ם׳שפילמ ז־ך אפ ד־ באװעגוגג, גישט קײן א״ב־קע און באשט־ממע יש;? נ״ן! רוים און צײט, לערגט ברוגער, קען מען גישט אפמײלן פון רי זאכן, זײ און די ״דינגלעבע״ באװעגונג זעגען אײגם. ם׳א־ז גישט פאראן קײן איבםאלוטע צײמ, װאם זאל זײן נילטיק םאר אלע זאבן, ם׳איז ג־שטא ק״ן אבםאלוטער רוים, װאס זאל זײ אלע אדומגעמען. יעדע זאך האט א־ן שײכות םיט איר לא׳גע, װאם איז דאך :אד רעלאט־װ, אין ש־יבות מיט איר גיבקײט, װאם איז דאך איויך נא־ דעלאט־װ, א־ד אײגענעם גאר פאר דער זאיך גילטיקן רוים, א־ר א־יגעגע :אר פאר דער זאך אטתע דעלאטיװע צײט... מ׳ײעמ זיך װוגדערן: דאס אל־ן ד־נדכיאגט אין דער רעלאטיזױ־ טעטש־ט־גאדיע פון אײגשטײן איון יר־ אידענמישקייט פון רוים, צ״ט און ״ד־גנלעכער״ באװענונג איז דאם :ישט די טעאריע פוגם םאטע־ טאטיקעד מינקאװםקי? אויב ם׳איז מיר נעלוגנען א־ויםצורופן ב״ם לעזע־ דיי ראזיקע בארװוגדעדוגג, דאן האט טײן ארט־קל ,דערנרײכט אײנעם םון זײגע או־פגאבעס, דה־נו, צו דערוױיז;: ראש־ת, אז די װאגיהאפטיק נרויסע פילאזאפיע דעדגײט, שעפנדיק פון די ט־פיזייטן פון דע־ אבםטראקציע זעלבסטיעטעגדיק צו די אסתן, װאם קעג׳ען קייגמאל גישט אפנעלײקנט װעדן פון דעד םאלידער, עמפידישעד פאדשוגג און, והשגית, אז אין אוגזערע צײטן איז דא װעמען אפצוגעבן דאס ארט אין דער םיצא־ זאפ־ע, װאס איז זיגט די גרויםע טעג פון שפיגאזא, כמעט װי נישט :עותן פארגומען. (סוף קוסט) ״לרטערעררשע בלעטער׳4 אפעלירן צד די עריענער יגזיג װעוד\ ויג צו אײג גאג אגזאל.־ גויר געגוע\ א\ ארע גויפרע\ ארדיפצגגעבג די ״ריפ. ברפ פער־׳ \\י ציז אגזער רעגגלער. גזיר גרײסי\ איצסי איגפערעפאגפע \גגזער\ ״ריסי. ברעפער״. גויר \<אב\ ברי\\ פ\\,א\גע\עעגע ײרי טגט ג־גנזנװער, אי\ װערנע \ײ \אג\ צ\ גזיפצ\ארבעפ\,־ \ויר גרייסיג עפלעכע לאגר־נופטר\ ״ריני. בלעפטר״. אבער גזיר אליי\?א\ע\ גיפיסי סיראג\ רי ראפסי ארגיפצג־ געב\ רטגז זפװרגאר. א\\\ער ר\ג צ\ אײג.־ װירסי איר, או די ״ריפ. בלעפעג״ ואל\ דטגטגײ\ע\ א\יג א\י\> װײסיער \\י בי\ איצפ א\ הפפפה — העלפס איגז סינו 443 װזןכן האבן מיר ארויםגצגעגן די .לים.• בלעטער״. זאלן םיר איצט זײ ןןפשםעיןז װיר װארסי\ א\י\> אײעד היל\• — פיאפסי גײע אבזז\ע\סי\ פאר רי ״רים. ברעפער״ג גטיעפ אפ די װ\ב\װ פו\ פריערג י ״ליט, בלעםער־. 1 ,יױיסט :־שט פון קײן שפארעװ־יקײט, און דער פעםטעד פוגדאמענט פוגם פגין פארטראנט ־עדע א־בערגעלאדגקײט — לויטן איגעדן פלאן פוגם בגין אבעד זעט איד גאר ט־ויםיע, ברײטע ציםערן, פארבוגדן אײגם מ־טן אגדעדן, ׳פאידזאדגט מ־ט אלץ, װאס גו־טװעגדיק, א״־ן דעד ע־קד — מ־ט ליכט, א םך ליככג א־ן װאכ פאר ש&־אך לעבט און הע־שט אין דעם דאזיקן פ■־ לאזאפ־שן װערק? גרו־פ און פול השיבות, און דאך ־ פשוט און פאזקסט־מלעך. ױ פ־רט בײ ידער האגט און א־בע־צײגט, ז• דעדםאגט און האטעדט אדײן א־ן מוח, ױ פליםט און רוישמ און א־ז שטור־ מ־ש ,־ו• דעל ־ם. באלד דאבט זיך, אז ז־ א־ז ג־שט פעד װי דעד שט־־ע־ :לאגץ - אן א־יגה־ל פא־ ד־ :עדאגקען, באלד אבעד איז ז• ד־ כװאל־ע, װאס סדאגט ד•;עדאגקען צום קאמ־, דעד עמוד־ ,האש־, װאם שפאגט פאדו־כ, ד־ פוז־ק, װאס באגלײט צו דעד שלאכט. און דע־נא,־ א־ז ז־ װ־דע־ דאפ מ־טל או־ף אר־בעדצופ־דן ד־ ,־עױגות, ,־ואס זעגען פ־ן קאכו־ מ־ד נעװא,־; א־ן ו־ע־ שט־לק׳״ט בון ז־יטן־;אס־קע־ באט־א־טוג;, א־ן דעד פ־יעדלעםק־יט ב-ון ק־גםטלער־שעד יעאפ־;:, א־ן רע־ פ־״ה־־ט בון קװאלגד־קן הומא,־. דעד עקספאזע פאר־ בלאגדזשעט דע־בײ א־ן פלוג אויױ ז״ט־קפ און ג־ש־ט־ע־קרדיקס, דע־ יג־ט־אס צעטיייט זיך און דעדגר״בט און באפרוכפערט דעדביי :ישמ דעדװאדטעמע;עגגטן. פוגדעסטװעגן פאדלידמ נישט דעד עקס־ פאזע ז״ן הויפט—כטוגג: דאכ אדױסש״לן דעם;עדאגק פון דעד א״גהײט. דעד א״גה״ט פון דעד װעלט, דעם איבערגעבן פון רי געדאגקען, אויף װעלבע זי שיטיצמ זיך, איז געװידמעט קאגסטאגמין בדוגערם הױפט־װעדק: ״ד• לעדע װעגן די גייכטיקע א,׳; װעגן פאלק״. דאב אל־ז, װאם ד־ מאו״עדגע גאטוד־וױםגשאפטן האבן אין מיפולער ארבעט שט־ק באד ־עט־ק באש־טעט־קט, אלצד־נ;, װאכ קומט צום אויםררוק א־ן ז״ערע אלץ־וױיטער און טיפער־ג,־אב:ד־קע וועלמ־טעאד־עם, אלץ דאש א־ז ש־ו־ן באדארבעט געװארן א־ן דעד גר־כישעד פ־דאזאב־ע און ב־י ש־פ־גאזא. בײ בדוגעדן אבער זועדט עס ע־שט אדו־םגעזאגט טיט דעד גאגצ־עד גו־מ־קעד אבםטדאקטער שארפק״ט און אויםפיר־ לעבקײט. אלע פעגאמענען פוגם זײן האבן זײעד םקוד אין דעם זעלבן אײב־ק א־ן זיך אלײן באװעגטן ״מאטער־עלן״ םובםטראט. די זאכן זעגען פא־יע״דן פאגאגדער, וױיל זיי שטעלן מ־ט זיך פאד פארשײ־ דעגע באװעגוגנם־מדדגות. מאלעקולן און אטאמען, קעמעדלעך אזן אדגאכיזמען, שטעדן און :עפל פונם ׳ש, — דאפ אלץ איז דער באלד־ או־פשויכדעגדיקעד, באלד וױדעד פאדשילוגגעךװעדגדיקעד :עק־ײזל פון א״ן אוטעגדלעבן באװעגוגגס־ים. באװעגוגג? װאס באװעגט זיך? דעם אוםקדיטישן שכל קען מען ב״ דע־ פ־אגע ל״בט אדויםהעלפן. מ׳ראדף נאר דערמאנען איין װאדט, א ה״מישי װאדמ, און עד איז באפדידיקט. לײדעד קיען ניען אבעד דאם אזו• טד״שמגדיקע װארט ״מאיטערייע״ גישט בריעגגען פאר קײן קדב;. די פילאזאפ״ע האט פון לאגג שוין באװיזן די אגמדעגק־ באירקײט פון דיעם באגריף, און די לכתחילה אזוי־״מאטעדיאליםטי־ שע״ פ־זיק, האט, הנם ג־שט אן וױדעדשטאיגד, אויך געמוזט זיך אפ־ זאגן פון דעם װארט אע־פן סםך פון איריע נײע פאי,־שוגגען. אלע זאכן, (ד־גגיעז) לעב־עדיק אדעד גישט לעבעד־ק, דא אדער א־ן די װײטקײטן פוגם שטח באשט״ען פון אטאםען; יעד־ער אטאם איז א שטעדן־ פיסטיעם צו פא־גלייכן מיט א פאזיטיורעלעקטריש אגגעלאדעגעם פ־אטאז אלס ציעגטראליעד ז.ון און גיעגאטיװ־עלעקטדיש אגגיעלאדענע ׳עלעקטזדאגעז, װאס ר־״״ען ױך וױ פלאגיעטן מ־ט א פאגטאםטישעד גיעשוױגדק״ט אדום דע־ פדאטאן־זון. אט ד• פא־־שט־עלוגג האט ביז גישימ ־א:; :יעדיגט א־ם םאליד־עד באױס פאדן פילאזאפ־שן םאטער־ יאליזפ. דיע־ ׳עליעקט־אן איז דיער לעצטיעד שיודש• און צו דיעד ױעלביעד דײט או־ך ס־יעגיע־ פון ד־עד םאמער״ע, הגם עד האם זיך שױין גאד װ״ט אגגעקעדט מימ דעד;איודער פא־שיטעלוגג װעגן ״מאטידיע״. אבעד אויך ד־ע־ ׳ע־יעקסדאן האט נישט;יעקעגט האלטן ז״ן פאזיציע אקעגן ד־ דערגדײכ־נגען פין דעד װיסגשאפט. ליױמ שדעדיגגער, דיעם הױפט־װא־ט־זאגיער אין ד־ער פ־ז־ק, מוזן או־ך ד־ עלעקטראגען ריער־ קדעדט ורעדן דו־ך באװעגוג:. באורעגוגג פון װאם? דורך דער בא־ װעגוגג פון א ״סוב־יעטעד״, װאס סוז פון זײן ז״ט אויך דעדקמרט ותירן דודך באותג,׳:; און אזוי ביז אין םוף. צו דיעם דאז־קן אמת איז דעד פילאזאף קאגסמאנמין ברוגעד דערגאיגגען אויפן סמך פון רײן־פילאזאפיש״ע אבםטדאקציעס אין ױין הױפט־ותרק, װאם איז ארױס סון דרוק גאך אין יאר 1908. אלע די אומעגדלעבע, פאדלדידגיע זאבן פון דעד ורעלמ ג־עמען ז־ך פון דער