Literarishe bleter · 1932-10-14 · 42 (14.10.1932) · p. Seite 663

4. זײמ 663 02 א י ע י ק מ א נ ג ע ד אפ־טפ־גצוננען פון ,זיך אצײן. א־צ־ה באכגערס באיצאד; זעגען ד־א־ ־דאגן, אבע־ זי״עד נ־יעט־צופארגצײבגד־קיע וװירקוננ קוםט ארו־ם רעד־ פא■־, װ־יל ז־יגע ר־אלאגן זעגען ג־׳עט ק־ין ד־איאנ;, באד געיג־פדעבן מ־ט זיך אלײן. אט װי א קיגד, װאס רעדט צז זיך אל־ין, װײל ם׳דאט םודא פאד ד־*־ טוגקלק־יט. אלײן־׳טםועסן םון דעד אײנזאמקײט, פוגם פחד א־ן דעד יײד־ק״ט אד־־ן, אין באאס אדײן. ף׳עדן, בד־ גייטט צ׳י ־ג־ד״ען. די לאגדיג־אפט, אין װעלכעד ם׳׳טפילן זיך אפ מאגג־עדס ר־אלאגן, איז ג־׳גזט ק״ן פדײלעבע. ד■ קאגטורן םון דער לאגד־טאםט זעגען;דוים. ד• װידקוגגען פון ד־ גאטוד־בחות יג־פ־דן ז־ך געװאלט־ק. אבער אזא לאגריג־אפט צעקװענדג־ט דעם מעגט־גין, װאס װאגדערט ארום אין איד, מאנפעדם דיבטונג האט דעם דאזיקן יג־טד־ך בשותםות מ־ט דעד;דעםטיעד דיבטונג בבלל — דעד דיבטוגג פוגם פאלק. פוגקט װ־ א־ן ףעד :א־ד־יג־ע־ באלאד־ע ־צט״ען א־ן מאגגע־ם דיבטוגנ די גאטוד־בחות אקעגן דעם מעגט׳ב. צ־ זײ באגעגעגען דעם װאגדעדעד או־ך ׳ג״לעכטע, מ־ט מיטךגאכט םאדה־לטע װעגן אין דעד נע־גיטאלט פונם לאבום אין דעד ״באלאד־ע אין צע תד״, צי זײ זאגן זיך אפ, װי ד• לבגה, אראפצופאלן אין די פאדלאטעט׳ע העגט םון די םאמעם, בעת זײעדע ק־נדער ןגײען אוים פון הוננעד אין דער ״באלאחע םוגם זױיםן בדויט״, צ• זײ געשפעגסטן;אדום פול מ־ט אומ־;ליק און טערתן א־בעדן לעבן םוגם מעגט־ג און פארפידן אים אין די אפגדוגטן אד״ן, װ־ אין די באלאד־עס םוגם ״ײד, װאס איז נ׳ע־ פאדן אויפן ־אד־ד״, ״פונם וױיסן שײן םונם כלה־שלײער״, פון די טעותן און אגדעדע. תמיד לינט ד• מ׳טא פון דעד גאטו־ אויםן מעגט׳גילענן הארץ. זעלטן דעדט זי צו איפ מאמעדיק און טדײסטנדיק, װי אין דטם וװבדעדלעכן דיאלאג פון דעד אין מיטן גאבט שטארבגדיקן פא׳דעלא־ *עד רב. אן אײגנארטיקע םא־ט־םונג באקומט דעד •מאטיװ פון ד• פ״נטר ליעגע :אט־ר־בחזת בײ מאנגעדן, װען עד קעדט איבער די ױצדות א־ן א טײל באלארעם און לאזט ד׳עם מ׳עגט׳ג• זיך אגטק־עגגיגיטעלן און בונטעײען קענן דער גאטור, װ־, למשל, אין דעד באלאדע ״םונם אלטן הײדוק״, װאם ש־םט אדאפ די לבגה םונם הימל. אדעד אין דעם ליד ״דיעו־ מאגאך״, װאס קויילעט מיט א מעסעד אװעק דעם םדילינ׳ג. פון דעם ארעכדען א־ז קלאר, אז א־ן מאננערס דיבטוגנ איז םאדאן א ד־ם. דעד רים, װאס איז פאדאן אין װעלט־באשאף פון יגישת ימי בדאשית. ד־ גדוננדשט־מוגג א־ז לײדגשאםטרעכע ׳צעריםגקײט איון האפגוגניםלאוז־ק־יט. א־ן נעצײלט־ע מאמענטן ןנאד געלוגנוען אים אויםי גריבנד־קע און דערל״זנדיקע אקאדדן. און אמאל וטאקע דאס דער־ הויבן דיך צו יעגעם אומשטעדבלעכן הומאד, װאם אייז גובר דעס צעד םון דער װעלט. גאד אז עם נעלוננט א־ם, באיקומען זיך אזעלםע אויםטערלישע וורעדק װי ד■ פימדײםגדיקע סטדאפן־בװאליעס פון זײן בעטלעד־לענענדע, אדעיד דער א־בעד דומענז־אנאליעיד הומאר םונם יג־בור אױואן, ײאס יגײט האגט אין האגט מיט נאט זאון שכודט מ־ט אים א־ן אלע שעגקען. אװדאי איז גישט מעגלעך;אין א קלײגעם אדטיקל אויסצושעפן די פעדזענלעסקײט םון אזא־א״נגארטיקן און םיל־גיעשטאלטיקן דיכ־ טעד, וױ מאגסיעד. אין דעם ארט־קל מוז איך ז־ך באגרעכעצן נאר מיטן אנװײז אויםן טעמאט־שן פון זײן דיכטונג. פון דעם אלעמען ביז איצט געזאנטן איז קלאד, אז מאגגערם טא־ לענט אגטפלעקט זיך צום שטארקסטן אין דעד ־אילאדע. אויף דעם געביט זעגען אים געאוגדען אײנציקאדטיקע דעדגדײכונגען ואון וױר־ קוגגען אזוי, אז איך ס־ען זיך דערלזיבן דױייםט יצו זאנן, אז מאגגעד אז:ישט נאר דעד ג״עסטיער ײדישעד באלאדן־דיכטער, גאר טאקע דער םאמע כארײטגדיקסטער אײראפעישע־ לעבעידיקער באלאדן־דיבטער. (וױיל די מאדעדגע א־יוי־אפעישיע ליטעראטויד םארמאגט נייגיט אויםן גיעביט שון דער באלאדיע אזא אײגגא׳־ט־קן ד־בטעד). אבעד או־ך זײן לידייק — און אםשד טאקע דעדשאד, וױיל ער לײגט אין א־ר גישט ארײן אױי פיל אמביצע און עקשגות, םארהעלפט אים זיך דורכצוודײםן צו א שמארקער פאזיצייע. ל םסיראריפזפ בלטםצר גװו. 42 ז*7פדעד סזןו;(? ׳עפעו ב ט ר*) דעד דיכטעד איציק מאגנעד איז אן אײ־ ראפיעײדעד דיבטע־, װאם שדײבט אין ײד־ש. דאס מוז מען קודם־כל אוגטיעדשטדײבן, וױיל סיטן באנדיף ײדישער דיכטיע־ פאדביגדט זיך ד• פאד־ שטעלונג װענן דעד אגדיעדיג•־ קײט פון א דיבטוננ, ורעלבע װאדצלט אין אן אנדעיד גיעפיל־ ורילטג יײאם לאזט זיך נ־שט איבעדזעצן. רי ײדײגיע דיבטונג, װי -׳עדיע ״נג־ע דיבטונג, װיל פא־ אלץ און פאד אלעמיען שט־ין אויף די אײגענע פ־ס, און ד־ע־פאד טאקע שטיעלט זי זיך אלײן די פאדיערונג פון א״נגארמיקײט, און ז• מײגט, אז זי דעדפילט די דאזיקע פארעדוננ, אוגטיער־ שטרײבנד־ק ר־ באװגרעדס־ פאדאקטעד־סטישע זײטן פונם פאלק, װאס׳זעגען אב׳4־ נישט תמ־ד די עיקרדיקע און פאדאקט־עדיםטי׳גיסטע. די טיפ׳ערע ׳יעל־עמיעגטן פון רער ש׳עפ־ער־ש׳עד םאלקס־גשמה זעגו־ען;עוױיכלעך אז־׳עלכע, װאם אלע סעלקער האבן זײ בשותפות. אמת, בײ *יעדן םאלק באקומען זײ זײער ספעציפישן קאלא־־מ ז־לער א־יננ־ ארטיקע פארב׳וננ. אבער םונדעםטװענן הע־ט,׳זי נישט אויף צו זײן םאירשטענדלעך םאר די אנרערע פיעלקער. די אויםגעקלינלטיע ראבו־ ל־סט־ק, רער שפיציקער נעמא־וױץ, װאם שפילט אויף דער אויבועד־ םלאך, בלײבן פדעמד פאד דעם אויף יעגעד זייט שטײעגד־קן, װאפ װארצלט א־ן אן אנדער םביבה. אבער א־ן די ג־ז ציו די שסעדן נדײכנדיקע עקסמאזן םונם בעל־שם אגטפלעקט דך א לאנדשאפט, אין װעלכער ס׳אטעמען און ם׳װאגדלען לאא־םזדע, כדיםמע־ עקהארדט און פראנציסקום פון אםיסי. דער ײדישער ד־בטעד א־ציק מאננער א־ז אן אײדאפעישעד ד־ב־ טער, װײל זײן דיבטונג שטדאמט פון די טיפערע קװאלן פונם ■ײד־שן פאליצ זײן דיכטוננ איז אן עמינעגט־ײדישע, אפ־לי א קלאפיש־ ײרישע, אבער זי פאדלאזט דאם דעבוער־ליכט פון דער נעטא־דאמאנ־ טיק, װאם ־אט נ־שט קײן ע׳־ד ה־נטער ד־ פ־ם, און טרעט ארײן דר״םט אין דעם רוים, װו אלע נאטיי־־כת־ת באלעבאסעװען און אלע עלעמענטאד־נײםטער זענעז הײמיש. פון מאגנערס דיבטוגנען בליצן צו אוגז ד• טונקעלע או־גן פון אנוגנען, אגדײסונכע;, דעמאגישק״מן, — אט דאס, װאס ס׳אױ א׳ומ־ מענלעך אדויסצוזאנן, אבעד ם׳איז א כאראקטעדיםטישעד שט־יך פון זײן סוװע׳־עגער קוגםט, װאם ע־ לאזט ראס אלצדיגק ק־יגמאי נישט באקומען א־נגאנצן א נעשטאלט, און םון דער צווייטער זײט לאזמ ער עס נישט צוערינען װערן אין פאדמלאזיקײמ, אין נעשטאלמי לאזיקײט. די װעלט םון זײן דיכטוגנ אױ א צװישן־װעלט, א דעסיגר־לאגד, וװ ׳נעשפעגסטער און שפיז־ב־דנעד באנענענען זיך אוינ אויף אוינ. און מערקװירדיק, זײ זוערן אם־לו א.ײף א האר נ־שט א־בעדאשט םון דער דאזיקעד באנענענ־ש. דאס מײנ׳מ אז זימוע נעשפענסטער ז־,מ|ען א״ננטלעך;ישט קײן נעשפענסטער, זײגע שפיז־ב־רנער זענען אײגגגד לעך :ישט קײן שפיז־בירנער. זײ זענעז שפינל־בילדער. אפשפיגלוננען, וואם די מעגטשלעסע אײנזאמק־יט טראכט אויס אין לײדיקן רוים. *) אלםרעד מאדגול־שפעדבער — א באקאגטער דײטשער עסײ־ איםט און ליריקעד. עס איז אן ארטיקל װענן איציק םאננערם באלאדן, װאם ז׳מען איצ׳ט דעדשינען אין א דײטשער איבערזועצוננ. מאגנעדס באלאדן זענען לעצטנס פארעפגטלעכט געיװארן אן אייניקע דייטשע זשורנאלן. רפד. איצי? זזאוגמד