Literarishe bleter · 1932-09-10 · 40 (10.9.1932) · p. Seite 639

4• 639 זײם 9 לי&ינזראריגזגו רלנזױנור זזסי. 40 (־39*.) די ײדישע ל־יטעראטור איז דער איצטיהער צײט ןסז\ א דנזבןזסיגז־אזזזלז איזם ײריטז\ יזזז־סלזב אי\ זזןורעזזז.) אזן עאפט. אט דע־ צזיטטאגד פאדאאנגט פו:ש ײדײטן *סױײבעו־ עד זא־ זיך יטטעאן אין קאטױ פאד ײדי׳ט אזן ײד״שן יטאפן. פיען דאידד דעם ײדייטן יטדײבעד זועהן צז אדבעט, א־זיטד״םן פזן זײז אפגע־ יאזנקײט. טז. זזאראזסיטזי? זא;מ אז־ט זיין טייגז:; האט זיך נעענדעדם דעד באדאקמעד פזן דעם יידייטן רעבן, אזן טטירא אזיך פון דע־ ײדייטער איטעדאטזר. דאס איז איצט דאם;אציאגאאע אין דעד ״די־ טעד איטע־אטזד, װען זי באהאגדאט םאציאאע טאטױון. י. זז. זײזזא\.׳ פאאקםטזם :איז געװען א ׳טטזפע אין ז־עד ייד״טע־ איטעדאטז־ :אך דעם טזו קוטען דאם אאנעטײן־טעגבדטאעבע. פא־קם־ טזם קאן טען ה״גט זען בײ ד• חסיד־ם. ז״ האאטן זיך ב״ פאאקם־ פאדטען. ער האאט, אז טען דא־ה איצט בעםע־ דעדן װ• צז פאד־ בעםעדן ד■ אא;ע פזן דעם ײדישן יטד״בעד אין ״ד״טן בוך. טען דאדד ב״ם פען־קאוב יטאפן א ביבעי־אאנעד, װאם זאא פא־יטפ־״טן דאם בוך פזגם ״ד״טן ־טד״בעד, דעד יטדײבעד זאא;״טט ז״ן אפהע״יק פזגם בוכהעגדאע־. זז. בזרפיםײי\ דעדט װענן דעד אםיטי־אציע, װאם פאדבאפט אאין־ בד״טע־ע קד״זן פון דעד ׳ו;:ט. די ױנגט;״ט אװעק פזן אז:ז, טי־ באײבן אן הי:טעד־אא:ד. ד• דעדציוננ פון דעד ייר״טעד יזגגט איז אדױםגעגומען פזן ואזגזעדע הע:מ. ד• ״ד״טע א״.טעאי;ע:ץ טזט;אד־;״טט קעגן;דעד אםיטיאאציע פזן דעד ׳ו;:ט. זי אא״ן, װאם פד״דיקט ב־פ• חזץ :אציאגאאע דעדציז;;, איז ב״ זיך אין הויז ־עדט ז•;״טט ייד״ט. יעדע ײד״טע ׳טטזב דאדף ז״ן א ״ד״טע ־טוא, װז פ׳זאא דעד־ ציען דעם ײ:נן דור ייד״ט. זז. ראװיסיש וױיזט אן, אז עס אױ א־ן א נדױםער טאם ד• שואד פ,; יטדײבעד;ופא, יװאם ט׳א־ז דע־נאננען צז אזא יטטזפע. דע־ יטדײבער דא־ױ דע־קאעדן א קאטד ד■ פאדמ״ען. איטעדאטוד איז אא״ן םאד זיך אן ע־קד. דעד יטדײבעד דאדף יטטעאן אין אױבן אן דאס יטאפ;. עם קאן אױפנע-כט װעדן ד• ײדייטע איטע״אטזד אזן דעד ײד״טעד ישדײבעד, — װען זײ װעאן ז־ך באפ־״ען פזן דעד פא־םײ־הענעטאגיע. י. באעיטזזיזז יטט־צט ד• ט״;ונ; פ־ן מ-־אוױט־ט. ד• ״ד״טע איטע־ ־אטוד אױ;עװאדן דודך ד• פארט״־א״ט דעדג־דעדיקט. ד• איטע־ דאטזד װיא טען זאא באױז יטד״בן װענן יטםדײק. אזן װען דעד יטד״בעד נדאבט א־ן דעד ט־ף, װען עד;עטט יטטאה פון דעד פאד־;אגגענה״ט, אױ עד ם־״ף. דעד ײד״טעד יטד״בעד דאדף;יין א־ן ז״גע א״געגע װענן, זיך פאדט־פן א־ן ״ד״טע פ־אבא־עטען. ט. י. איזזבזזר יטטעאט־פעםט, אז :אך צז־־ק טיט יאדן האט עד נעװאדנט םאד דעד;עפאד, װאם רדאט ״ד״ט אזן דעד ״ד־יטע־ ריטעראטור. עם זענען פאד׳*־יבן צזם װאדט;אך אײג־קע יטד״בער, אבע־ עם װעדט יטפעט, פזלזגז אטז עגטפערט אויף דעד ר־םק־ם־ע: איך האב װ״:יק נעאעננהײט צו םדעםן <־ך טיט קאאענ;. א־ך בין א־צט א םד״וױא־קעד געםאגנעגער. א־ך האב טיך אאײן;ענוטען א־ן נעפענקע־ :־יט, בד• צז קאנען זײן םדיי. א־ך װיא :•עט אפאײקענען ד• :דויכע דעדנדײכוגגען פזן דעד ״ד״טעד איטע־אטזד אין ד• אעצטע •אד;. א־ך וױא :״טט אפיטװאבן ד• הע:ט םון ד• טוע־, אגװא־פן א שדעק. אבעד מר־ דא־םן ז־ך אפנעבן א חיטבזן פין דעס, װאם ם׳טוט ז•־ אדום. דאם אעבן א־ז קע;ן אוגז. טען ידעדט װענן דעם איגטעא־נעגט, װאם פ־״דיקט ײדייט, און בײ זיך אין יטטוב רעדט ע־ פױא״ט טיט א״געגע קיגדעד. דאם א־ז דאך טאקע ד• ט־אנעד־ע. אט האט זיך פאד ט־ד;עקאאנט א פא־ט״־פא־יטט״ע־, װערבע־ האט ז״ן אעבן אװעקנענעבן פאד ייד״ט, און ז״גע א״נענע קױדער דעדן ט־ט א־ם באוױ פזיאיש. ראם באוױױט, אז ראם אעבן אױ שטאדק. ״ד״ט אױ נעװען א מ־ן חסידזת. א פראטעםט פזן פיטוטן המין קענן דעם טיטכ־א. ד• םאאקס־טאםן זענען נעײען שטאא אזן א״זן פאד ״ד״ט. אבעד ד• פאאקם־מאםן ותדן צעטדעטן םזן םײנטאעבע חײאות, טען צע־ רײםט זײ אױף שטיקער. די ״ד־שע ׳•טזאן װע־ן אױפנעהארטן טיט טםידת־נפש. מען דאדף אנ׳טטדעננען אאע בוחות ױך צז הארטן. אױב יטטאדבן, אאמיד באטיצ שײן יטטארבן. די ״ד״טע א־טעראטז־ אױ װי אטאא דער .תאטוד, די טדר׳טים. אאטיר וױיטע־ יטאפן װע־ט;, דעד ײד־שעד פען־קאוב אין װאדשע באשט״ט פזן קרוב צז דדײםיק םיטגאידעד. אבעד םון אט ד• דרײםיק וױיזט ארוים נאר א קאײנע צאא א ספעציעאן א־נט־ע־עם ןפאד דעד ײדישעד ׳ט*־א־ אזן ײדישן שאפן. די פען־םא,־ץאמאז:נען קאױבן צזנויף והעכסטנם א 15 טענטשן, ד• איבעדיקעןקזפען :ישט. משמעות, ד• בדאנן, װאס װע־ן באהאנדאט א־ן פען־קאוב, האבן צו זײ קײן שײכות;ישט. דעד פען־ קאוב האט;•שט אײן גיאא םארנענזמען וױכט־קע שדיט םאר דעד פ־אפאנאנדע פון ״דיש, פאד ףער ןדעדהויבו;; פזן דער ײדישע־ איטעדאטזר, אבעד דעם רוב פען־מיטנא־דער ,נײמ עם װ״ניק אן. אזיך צו דעד,אאנעמ״כעד םאחזאסאוננ, װאס אױ נעדוםן געװא־ן ט־טן אנטײא פון שאום ואש, אויף װעאכעד עם האס;עזאאט אדוטנע־ ־עדט װערן ד• א־צטיק׳ג לאנע םזן רעד יידישער איטעראטוד, זענען נעקימען װײט :•שמ אאע •טימנאידעד. דאס עדשמע װאדט האט שלװז אעז. עד הױבט אן דע־ט־ט, אז ב״ הײ:ט צו מאג עקזיסטידט;ישט קײן ײד־שע איטעדאטוד, עם זע־;ען דא באױז ײד־שע שדײבער. א א־מעראטזד דאדף האבן א; אידעע. א־ן װאם אױ די,אידעע פון רעד איצטיקעד ײדישעד איטע־ ־אטזד? שאום אש בדעננט אאס ב״שפיא זיך: טיין קדאפט באשט״ט א־ן דעם, װאם איך שעפ םזן ד• יידישע פאאקם־אוצדות. איך בא־ אדבעט דעם שטאף, װי א בין — האניק. דאם אױ אינטעדעסאנט :•שט נאר פאד יידן, גאד אױך פאר דעד װעאט.װ• דײטאנט האט נעשאפן ז־ינע ״פויעד־ם״, וױ ד•;אדװענעד יפאםן זײע־ איטערא־ טזר. איטעדאט־ד וקאן ניישט װערן .נעזױנן פזן פיננעד. איך קאן דאם אעבן, באשד״ב איך עם. די ײדישע שדיפטשטעאע־ האבן אטאא מ־ט ז״עד שאפן נעװאאט,ד־נען דעם םאאק,;ענזטען פו;ם פאאק און :ע־ געבן צודיק דעם םאאק. אזוי האט זיך ד• ייד־שע א־טעדאטזד א;־ :עהױבן. באך דעם פאאקס־איד ןאון פאאקם־מעשה, זענען נעקזטע; אונזעדע קאאםיקער, און פון דעם םאאקם־שדיפסום נעשאםן א :א־ צ־אנאאע איטעדאטוד. •עדעם בוך א-ז נעװען א;עשעענ־ש. עס א־ז דערנאננען צום אעזער. די אעצמע •אדן הערשט א פאדפדעטדק״ט צוױשן דעם שרײבער אוזןאײענעד. עס קומען ביכעד מיט צװעקן, װאם זענען נישט בכח אױפצוהאיטן ר״ יידישע נאצ־ע. צװעקן פאד־בע—;ייענד־קע, מער פון פראפאנאנדע־באדאיטער. דאם זקאן דעם אעזער :•שט ציבינדן צו דער ײדישעדי איטעדאטוד, נײט עד אײכט אדיבעד צו אנדעדע איטע,־אטורן. ןנישטא קײן :אצ־אנאאער אינהאאט א־ז דדאננ. װען ב״ אנדערע םעאקער, װען בײ די העברע־םטן װאאט א שרײבעד צוערשט פארעסנטאעבט זײנע װערק אין אן אנדעד יצפדאך, ויאאט נעװען א סקאנדאא, בײ אונז — אױ עם נאדנישט. מען האט ואננעװו״רן די באציוננ צו יידיש. דאם ײדישע װארט האט אננעװוירן דעם א־נעװײניקסטן ווערמ ב״ פיא. דעדיבעד װ״ט־קט םיך ד• איצטיקע אאנע םון דער ײד-שעד איטעראטור, און איך זע באויז שדייבער, נאר :־שט קײן ײדישע איטעדאטור. דעד טרויער־קער ארײנם־ד־װאדט פון שאום אש האט ארױסנע־ דוםן א םײנוננם־אױםטױש צװישן די פען־טיטנאידעד. ו. וזײויל האאט, אז אשם װערטע־ זענען באויז שט־סוננ פון א ד־בטעד, אבעד װײמ;־שט ריכטיק. אדדבא, קײנמאא האט גישט;עהעדשט אין דעד ײדישעד אימעראטור פון ד• םאדשיידענע אענדעד אזא אױפשװונג. קײנמאא א־ז נישמ נעװען אזא פאדטעסט, אזעאבע האדױאנטן! אין פויאן, אםעריקע,)דאטנפארבאנד און א־ן ד• קאענעדע ״דישע ישובים װעדן נעשאפן אן א שיער װיכטיקע און אינטע,־ע־ םאנטע װערק, װאם טראנן אין זיך זפדאבאעמען םון היינסצ״טיקן יידישן אעבן אין אאע זײנע אויםדריקן. טען אײענט איצט ״דיש פיא םעד, װי װען עם איז. אויב עם איז דא א קדיזים, איז עס םונם ײרישן רוך, אבער נישט פון רער ליסוםרא&װר. ר• װערק םון רי ײדישע שדײבעד װערן געאײענט אין ד• טאנ־צ״טוננען ,אין די פיי הונדערטער מויזנטער עקז.; די ײדישע איטעראטור האט אויםצושטײן א קאםף פון אאע ז״טן. םון דעכטם און םון אינקם. אין די ײדישע נימנא-זיעם, ײאס;אציאנאאע ײדן און צױניםטן שאפן, ווע,־ט ײד־ש און ײדישע איטעדאטוד באיקאטירט. ןדי אינקע עאעמענטן וריאן;אר פײעד איטעדאסוד, זײ באקעמסן דעם ײדישיזם. מען דארף זיך באמת װונרעדן, װאם די ײדישע איטעראמור בײ אט די באדינגוננען אעבט