Literarishe bleter · 1932-09-10 · 40 (10.9.1932) · p. Seite 631

631 ׳ײם ליסיסראריטט 3לנוספך וזװ. 40 ו439.) אבעד יץינעם דא םון אונז איז נא־נישט אי״ננעפאאן, אז א. '•טװאה דאט א •טװאך וזאדץ, אז זײן לעבן איז אין א נעםאד. און װען עם א־ז אננעהוכ־ען ד• יד־עד, אז א. ־יכװאה איז אין א יעפ־טאא, א־ז הײנעם נא־נ-עט א־יננעפאלן, אז זײנע םענ זענען נעצײלמע. א•; אמ — ד• מדװע־־הע •ד־עד, אז א־טװאה א־ז נע־עטאדבן. :••ט נעבװנענע העפ •עמײען ד— א-צמ פא־ דעמ פא־עמא־בענעם, װאם דאט אזו• פ־א א־בט און וױסן א־ן מדזך פ׳ן פעדצ־ה ־א־ אדײנ־ נעמראנן אין דע־ פא־דויעכמע־, פא־אומע־טע־ ײד—עע־ נאס. װזוז\ זזײןיל װאם ער דאמ אמ די פארמדאנן נײעט פאד־טדיבן. דערױןז האט אים;עפעאט נעדואד. עד דאט אין דער צײט א־בעד נעאײענט א־ן •עטו־ דידט. אאײן זיך אעדנען דאט עד נײעמ װײנ-־העד איב נעדאמ, וױ *ע־ נעם אערנען. שוין א דעיעד פון עטאעבע *אד, ױנט 1926, װ• ע־ דאמ ע־ װוינט אין אמעד־הע. פון דאדט דאבן פדד נעדאט פון א־ם אפמע נדוםן. אויך דאדט האמ עד פ־א נעאדבעט, ארומנעפאדן פון ״אר־ בעטער־דיננ״ און נעדעדט װענן ײז-שעד סואמוד און אימעראסור, נעשריבן א״ן ״װעהעד״, א־ן ״צוהונםט״. ײדז אױ מיטלאלטער װארשעװער א מאנאגראפיע װעגו װע־ן א םך פדיער. ר־ננעאבאום זאנמ אדוים די ה־עעדד, אז דעד דא־ ז־העד אנד.װב;עפאאט צום סוף פון 14־טן י״דז, עס א-ז אבעד פאיאן א *םוד אנצונעמען, אז שו•] צום אנדויב פון דעם דאזיהן •אדהונ־ דעדט א־ז נעװען א •ידײעעד ײעוב א־ן װאדיעע, וױיא •עוין דעמאאט א־ז װא״עע נעװען באהאנט װ• א װ־בט־העד דאגדאם־צענטעד, װ• עס דד־ננט אדװס פון עדות פון ד• פװפסמרעבע שר׳ח־פ, זוערכע דאבן דא א־ן יאד 1339 גענדעפט דעם דין צװײען ה־נ•; האױמ־ד אוז ד• הדײצדיטעד.;אד;דינטאעך באדאנדאמ דעד מחבד די וױדכדעאפטס־נעש־בטע פון װאדשעװעד ײדן א־ן מיטאאאטע־. מ־ד דאבן פאד ז*ך א;ענוי ב־רד פון דעם מסח־ און ה־עד־ט־װעזן פון אמאא־הע װאדשעװער ״ד;, זײעדע עםה־ם מ־ט;•שטייידן, שאאבטש־צן, מ־ע־עמיעאנעם און פויעדים און ױיעדע עסהים ■צװײען ױך. א הא״נע ההאה םון א־ום הונדעדמ נפשות און אפשד נאך האענעד*), אבער רי־עוװײה, פוא מ־מ ענערניע און א־ניציאטױו, רי ה״װן פון װידטיעאפטאעבן אעבן א־ן ױן פון זאמבא־טם טעאדיע. דע־ דאנדא און בפדט דעד הדעדיט װ״זט אװף די זעאבע כאדאהטעדיסט״עע שטריבן װי אין א־בעד־הן פו׳אן, אומעטום ד• עוםה־ם טון האײאות אויף א מיעכון, אויף א שטד־חוב און אויף ה־פאטעה. וױ א׳ן הדױנפױאן װע־ן ײדן אויך אין מאזאװיע אײננט־מע־ פון עדד־נחאאות, א־ן פאא װען דער שא־אבידעײן באצאאט;•שט דעם חוב, און אזוי א־ום װעדט בײ א סך פון ױי אאנדוױדנדעאפט א בעבן־בא׳עעםט־הוננ נעבן מסהד און;עאט־האװאות. ד• סומעס, װעאבע ״דן פאדאײען, זענען זײעד הא״ן א׳ן פאדנאײך מ־ט ד• סומעם, װעאבע עם פאדנאט־רן ײדײעע נעאט־א״עד — באנהידן א־ן הדװנפװאן, זײ שמײנן נעװײנאעך נישט אדיבעד עטאעבע שאה נדאשן. עס איז דעדפאד אםיעד א םט־א־םמ־שע גוומא, אװב דע־ מחב־ רופט אן די דאזיהע ײד־שע געאט־אײער באנהידן. ד־בט־הע־ װאאט דא נעפאסט דעד אװםדדוה פדאצענמ־ נ־העס. דעד דאנדא פון די ייד־שע װאדשעװעד סוחד־ם נעמט־ארום בע־הד אאנדוױדטשאםטאעבע ©ראד־הטן, װי תבואה, הא־ץ, בהמות, האנ־ה א. ד.;א. פא־אן אבעד אויך ײרן, װעאבע אאזן ױך אין וױיטע נםיעות, אזש הײן װענעצ־ע. א באזונדעד האפיטא וױדמעט דער מחבד דעם דאנדא פון בד־סהעד ײדן א־ז װארשע, װעאכע םאענן זיך דא טדעםן םימ דאנצי־ הער סוחד־ם, ײײא הײן דאנצ־ה איז זײ געײען שװעד אד״נצוהומען.;•שט אאע װאדשעװעד יײדן םאענן אבעד זיך פאדנעמען מיט מםחד און געאט־דאײאות. עם א־ז נעװען אין דעד דאױהע־ הדאה א גענונ־ פא־צװײנטע דיםעדענצ־דוננ פון באדוםן, גאייבצײטיה אױך א סא־ צ־אאע דיפע־ענצידוננ. דע־ מחבד ציט־־ט נאט־צן װענן ״דישע דאהטװד־ם, װענן ײד־שע בעא-מאאבות (הידזשנעד, •בטדיה־מאכעד). דיבט־ה דעדהאעדמ דעד מחבר, אז די וױנצ־הע צאא נאט־צן װענן ײדישע בעאי־מאאכות איז נישט הײן דא־ה, אז דעד דאױהעד פרא־ דוהטױועד עאעמענט אױ באמת נעװען ײינצ־ה. ד• אדבױואא־שע רא־ *) דעד מחבר נעםמ אן (אװםן •םוד םון ד״ד ש־פעדפ בא־ע־ בענוננ) א צאא םון 9 העפ פאד א פאנױא־ע און באהומט אװ• אדום םון דער צאא 11 בעאי־דיבתים, װעאבע זענען פאדצײבנט אין א שטײעד־דשימה העכעד הונדעדט נפשות. ,בדדך כאא װערמ אבער אננענומען דורבשניטאעך נישט מעד, װי 5 העפ אויף א םאמיאיע. װארשע, ד־ הױפטשטאט םון פויאן, די ג־עסמע ײדישע ההאה א־ן א״ראפע, יהאט ביז איצט נאך נישט פא־מאנט הײן םאנאנראפיע, װעאכע נאא שיאדעדן די נעשיכטע םון ״דן אין דער דאױהער שטאט. מיד האבן נעהאט צו םארצײכענען בױ א־צט דױסטארישע מאנא־;דאפ־עם װענן ײדן אין פויזן (פעדאעס), הראהע, אעמבעדנ, אובאין (אאע דרײ םון פ־אפ. פ. באאאבאן), װיאנע (ש. י. פין), א חוץ װערטםואע און װ״ניהער חשובע מאנאה־אםיעס װעגן יידן אין האענע,־ע פויא־שע שטעט, ווארשע האט נאך אאץ נעװאדמ אויף א־ר היםטאר־העד. נישמ הײן צוםאא איז עם נאט־ראעך, װאס ד• נדעסמע צאא םאנאנדאםיעם װענן ײדן אין פויאישע שמעט, וױױט אויף נרויספויאן, װעאכעס א־ז ביז צוס ןנף פון דעד וועאמ־מאהסה געװען א טײא םון רעד דײטשעד םאוכה. א*ן דײטשאאנד נופא, אױ כמעט כישט בנםצא ןןײן ״דישע קהאה, װעאכע זאא נישט האבן איד היסטארישע פאנאנדאםיע און א״ינטעד רעד השפעה םון דעד דײ־ משעד היםםארישער םארשונג האט ויך אויך אויפנעװעהמ בײ די ײדן םון נרויטפויאן אן אינטערעם םאד םאדשן זײעד אײנענע פאר־ נאננענהײט. עם אױ איבעדיה דא אנצװוײזן, אז אזעאבע ה־סטא־ .־ישע מאנאנראםיעם פון באזונדערע שטעכ, האבן נישט באױז א אא־ האאע באדײ׳סיננ פון ׳באס־ידיהן די נײניריהײט םון ארמיהע .ײדן װענן ז״ער עבר, צואיב ״דע מא־ן באת״. מאנאג־אםיעם םון ײד־שע ישובים זענען פאד דער ״דישעד נעש־כטע ינאך מעד השוב, אײדער פאנאנדאפ־עם םון שטעמ םאד דעד נעשיכטע פון יעדער אנדערער אוטה. װען מען נעטט אין אכט, אז דער רוב מנין און בנ־ן םון ײדן םאענט ז״ן םון הדםונים א שטאטישער עאעמענט. א־ן 18־טן י״ה באטרעםן די שטאט־שע ײדן א־ן פויאן צװײ דר־טא םון דעד נאנצער ײד־שעד באםעאהערוננ אין אאנד. ערשט אױםן ־סוד םון טאנאנראפיעם װעאן םיר זײן ביכואת אגצושרײבן א גרינטאעכע נע־ שיכטע םון ײדן אין פויאן, הן בנונע דעם עהאנאמישן און סאצ־אאן אעבן, הן בנונע דער קואסוד. נאר נרוים איז דעדםאד דער םארד־נסט םון ד״ד עמנואא ונ־ נעאבאום, װעאכעד האט אונז דא נישט אאננ באשענהט מ־ט דעד נעש־כטע פון װאדשעװער ײדן א־ן ם״טאאאטער*). עם איז;ישמ באויז צונעהומען;אך א פאנאגראם־ע, עם איז צונעקומען א װיכטיקער צושטײעד צו דער געש־כטע םון ײדן א־ן פויאן. נאך װעדטםואער איז דער דאזיהער צושמ״עד צואיב דעם, װאם עד איז נונע דער אמאא־העד הױפטשטאט םון בואזאוױען, םון דעם דאזיהן ם־רשטנטופ, װעאכעס איז בשעת דעם םיטאאטעד נעװען פאאיטיש אפנעמײאט פון פויאן און אויך עקאנאמיש זיך אנטװיקאט פאמעאעכער אײדער די שכנותד־קע פויאישע אענדעד. ריננעאבאוסם מאנאנדאפיע םון ײדן אין װארשע איז אזוי ארום נאיעצ״טיה אויך די עדשטע נעשיכטע םוןי ״רן אין מאזאוױע. די עדשטע נאט־ץ װענן דעד שטאט װאדשע נעם־נען םיד א־ן יאד 1289, די ערשטע נאטיץ װענן יידן אין װארשע, װעאכע דעד םחבר האט נעםונען, שטאםט םון ־אר 1414. םיט רעכט האאט אבעד ע. ריננעאבאום, אז דער אנהויב םון די ײדן װאדשע דארף באשטימט 3ס) .1 י ס31523%1^\ ףז 1ן1זץ2״ :111ב9€1811ת1מ .£ .ז0 (* .(1527 .1 % 3ות3מ9ץ% ג>9סגת08431 ס1> ,11סץ52}£|מ13%>(113 02346% .731523%3\\ .1(1418401 6%ס11מ4ס11ז^ .0%־ד