Literarishe bleter · 1932-09-23 · 39 (23.9.1932) · p. Seite 617

זײס 617 ס א ד ם ע ז :ןומען קארכיען. זי װערט אײגנעלארן אין *> גרויסער די״טשער םילס־האמםאניע. און נויס איר אין דער הו־מדרא*ע װערן נע־ מאנט 5;רויסע םײזם־אויספיײנגען. און אט, נוימ עמאעכע יאר צוריה דערזעט זי אין װין צוים ע־ישמן מאל דאס יידישע טעאמער. זי איז;עװען אינגאגצן םדעסד ש־ן יידיש און םין דער ײדישער בינע. עם הוסט הײן װין מאריס יטװא־׳ן מיט זײן הונסטחטעאטער, אינם יװיכער הארל־טעאמער. זי א־ז א־ן די אותטן פאמוניען, זי •ני&יאט בסחר. אבער דאך נעצונסט א־ר צו זען אײן םא.־*סטעאונג. עס איז;עיורען דאם עדשטע מאל, .װי ז• האט;עהעי־׳ט ײדייע פון דע־ בינע. זי האט;עלזאט ביז דאן א שלעכטינ ני״כו:; יװעגן ײדישן טי1אטע>־. און הא פלוציס — א׳זא •עפילן. פון די עדיטטע װערטעד אייז זי םארגאסמ. זי האט די פאר־ ׳נטעליככ (״זיבן;עהאככענע״);עקוקט מ־ט אלץ־יעטײנגריקער בא־;ײסטערונג. דער אייכדרוה איז;עוװען קאלאםאל. כאך דער פאיר־ •טטעלונ; איז זי :עבאיבן זיצן אין זאל, :י׳טט;עהעדט וראס מ׳רערט צו איד. א״ניקע חדשים האט זי זיך אציו כישט געסאגט באםרײען פוכם אײכדדיס. עפעס האט זי אדויסנעפילט א־כם •:אילן אן אנ־ דעד באציוננ, אן אנדעד צ־כאנכ, דאס •וואום מ׳םילם נישט ארוים אין א;דע.י־ע טעאטערן. דע־נאיך האט זי נעזען דעם ״דיבוק״ בײ רע־ ״וױלנער טרופע״. און עם האס זיך אננעהויבן בײ איר א בא־;ער, א בעי״ק־עאפט צו ־ע&־לן ײדייט״עם בענקט זיך — זאינט טאג־ רא קארמען — צו רעדן םונם הארצן צום הארצן פונם ײדישן צו־ שויע־. איך האב דע־נ&ירט, אז דער י״דישעד עולם איז א דאנקבא־ רער, א באנײסט־ערטע־". און ז־נט עטלעכע יאד װי עם האט זיך באםעסטיהט בײ איר דער װילן צו ש&ילן יידיש םא״• ײידן. עס האבן זיך דעדװעקט אין איר םאי־באהא־^מעגע כוחות, פארבארואלטענע;עםילן, װאם ז• האט אויםנעיוכיען אפישר אומבאזדוסטערהײט בײ איר װוילער באבע אין װין... אבע־ צוליב םאמיליע־אנגעלענגזוײטן, האס זיך איר אילץ גײעט אײננעגעבן אויסציסירן איר םארלאגג. און ז• האט אלץ נעזוכט די נעלעגגהײט — און אזא געלעגנ־ הי״ט א־ז נעהימען. מיט עטלעבע חדשים צוידיק האט פ. באהאמאװ;עשפ־לט א־ן װין, און אט איז ז• צ־ע-כ׳ט אויםנעטראטן מיט איגי אין ײדישע פיעסעם. מורא האבגדיק פא־ אידע ע-טטע טריט אויך ײד-כי, איז זי בײ באראטאמן אויפנעס־עטן איגטעדן;אמען םיהא ם־אריען (םלאדיאני איז דער םאמיליען־גאמינן סון איר איצטיקן מא;, — אן עבטע־ איטאליעגעד!), אין;עהאט נהו״ם דערשאולג. מאגדא קא־מען האט לעצטנס געמאבט א פ־װו אויפצוטרעטן אין ײר־שן ״סקאלא״־מעאטער אין לאדז, װו זי האט צוריק מיט עטלעבע יאד נעיכיפ״מ א-ן א דיטיכיער טר־פע. אבער צוליב רי סבםיבים צװי־כין בעל־הבית פ־כם מעאטער מיט דער ״דישער טחו־ פע, האט מען;״כיט ינעסאנט םארזעצן וױ״טע־ די פא-טטעלינגען. אין איצט איז מאגדא קא״־מען נ״־י״ט צו שטעלן זיך אין דיגםט בײ דעם י״דישן טעאטער. אבש־ די צרה איז, ■װן*ס טיר פארמאנ׳ן א־צט :ישט אין פ־ילן קײן איײן לײטישע טעאטער־דירעקציע מימ מעניעבק״טן םאר גארמאלער סצעני־טעד ארבעט, װו מען זאל סא־ :ען א״סגוצן אזא קינסטיע־ין מיט אזא דײ׳בן דעפעדטואר, מיט אזא ־זאי׳אםאלע ב״נע־־וטין, .מ־ט אזעלכע גרויסע אספיראציעכנ נעקומען איז מאגרא קא״־מען מ־טן שטארקן יוױלן ארי״נצו־ װא־פן זיך אין דעד סאיכ־קע־ סצעכי׳עער ארבעט. און אז זי מײכט עס ע־כסט, א־ז צו זען אין דעם, װי זי האט באהערשט ײדיש. זי האט זיך אויסכ־עלערכט צ־ לײעכען און צו שרײבן ײר״ש (װיפל ײד״כיע אדטיסטיכם, װאס ש&ילן יארכלאככ אויף רער ײדישער בי־;ע קימען נאך אלץ אן צום לאטײנישן אלף־בית בײ אויסלערכען זײע־ע ראלן!), ז• שדײבט ״^ין אלײן ײדיש און זי וױתמ אדויס פ־ל איכטעי־עס צו דעד ײד־ש־נר ביכע. זי האט א רײכן אי״רא&עישן מאדערכעם ־עפעדט־אד, און איז;ד״ט איר דײכע סצעיכישע ידעד־ פאד״גנ אװעייצוגעבן רער ײד״כ״ער ביכע. אבעד וײ ץ־ו דער אדרעס פון העם מעאטער־סאלעסטיװ, װאם זאל װעלן און סאגעין אויסנוצז אזא סיכסטלערישע סהאסט װי מאנהא סארםעין? ליםזראריסוע ברטסיטד וװו. 39 (438) נ ח ם ן ם ײ ז '?/ װ 8 ר ש ס ם א ג ד א כישט גאר מען לויסט אװעה םון אוגז. גאר אויך מען סומט צו אינז. אומעטום, אויף אלע װעלט־ביגעם, טי־עםן ם־ר קינסמ״עד יידן, אפט פאר םדעמדע, דערוױיטערטע םון אינז און זעלטענעד — א״ך מיט א טיסע בעגסשאפט אין;אנעכיש גאך ײדן. דײער צאל א־ז זײער נרו״ס. װ־סל װונדערבארע ײדישע מעאטערהאנסאםבלען זואלט םען דגסאגט אװפשטעלין סון די ײדן־קינססלער אויף די םרעמדע ב־נעם. מען װאאט אויך;עסאגט צייסויפשטעלן א;לעגצנדיקן אנ־ סאמגנל םון ײדךקיגססלעד, װאס װאלטן בײ ,חאציאגעלן םירן דאס ײדישע טעאמער גערן נעה־סען זמי דער ײדישער ביגע, און װאלטן זי או״פנעםרישט, באני״ט. מאנדא קא־מען — א םרעמד־נוײשעד :אמען פ־ן א באװום־ טער ײדיש־דיימיכשר ארטיסטין מיט א סטאדכ• םון צעין יאד שפילן אין דייטשן טעאמער אין װין, בעדלין, סהאגספ־רט א. א. זי איז אוימעמהאטן אין די בעסטע טעאמערן ט״ט אגנעדגעגע דיימיכיע קיגססלער און נעשפילמ ׳ה<,י8ט־ראלן. 1922 טרעט זי ארײז אין ײינעד יאזעפשטאמ־טעאמע־, ש3עטעד ש&ילט ז־ א־ן דער נײער װינע־ ביגע, אין װיגעד קאםעד־שפיל, אין בידנעד־מעאטעד. זרענן רעם אלעמען זאנן עדות די מעאטער־פראגראמען און די אויסצוכן םון דער הייטשע־ ס־עסע. זי האמ נעש9ילט אין קלאסישע פיעסעס, אין חראמען, סאמעדיעם, אויך אין מארעדנע דהאמאטישע װערק. פזן שעסםפה־, שילער, לעסיכג ביז מאלכאר אוין קיתער. אין איבעד 200 פיעםעם האמ זי זיך באמײליסט, א־ן ׳די דײט״כיע םרעסע האט שטארס נעלויבס איר ש&ילן. איז זי נעקוסען אין דעד רעהאסציע ״לימעדאר־שע בלעטיער״, זיך סא״־צושמעלן, זיך ציו באסענען. זי איז נאך גאר יױיגיק באסעגה אין דער ״דישער װעלס, הנם עם ותבט זיך שוין זינט עטלעכע יאר צװ־שן אייר און דעד ײדישעד בינע א שטילע,;עח״מע ליבע. זי א־ז ענערגיש, סול מ־ט מעמ&עראמענמ, םול מיט דראכ;, אגן ז■ זובמ רי מענלעכסײט איײסצורארן אירע יױנסטלעד״טע באנאבוג;, אירע בױיםע ב־נע־רעדפא׳היננען. א שײנע געשמארט, מיט פ״ער און לעבן אין ד• או־כן און כײמ;דויסער .־ום־ן און וױסן פין צען יאר ערכסטער ארבעט בײ די אגנעתעגסטע הײט־כת רעזש־סער;, איז ז• :דײט אװעקצוכעבן דאם אלץ דע־ ײדישער ב־כע. אײן באזוך און א צוױיסער, אי־ז עס וױקלט ז־ך םאנאגדער םון ד■ שמועסן אן איכטערעסאגמי; ביאכהאפ־ע פין א ײדישע־ טאב־ מעי־, מיט אויסמע־לישע, סעגמאיציאנעלע מאמעכטז. שסאיף פאד א ש&אגעגד״סן ראמאן. גישס אל׳ז הארף מען דערצײלן. נעבײרן איז ז• אין אדעדבע־נ (שלעיזיען), בײ יעלטערן, װאס זענען סרעמד איון װ״ט פון ײדן א־ון ײדישקי־ט. ידע־ פאטעד א—ע<־, עמיל ש&יצעד, א־ז ד־׳דעקמאר סון א גרויסער פאבדיק, רײטוכער דיבטעד און אויך אויטאר סון א די־אמע ״ראמע־ יכינדגרן״. אויפנעצײנן אין א ריײ בער שמיב מיט א םדאכצװזישער באנע, פארט זי ש3עטער איװעק ק־ין װין, צי דע־ ײדישע־ באבע, א װוילע, הא׳־ציקע ײדישע סדוי, פ־ט ליבע צ.י ײדן. אין װין נעענדיסט :׳•■מנאזיע און זיך געכ״ייט צו װײמע״ע־ בילדוננ. אפעד 9ליצים װערמ זי םארבלעכדמ ס־ן ד־ ב־גע־פיתרן אוי־ן ז־ טרעט אר־ין אין מעאמעד. ידער ע־שטעד בינע־ לע־ער — דיער בארימטער ד״טיכ־ע־ ׳נרויסעד סיכסטלעד יארכא, װאם א־ז ערשט גישט לאיננ;עשטארכן. אינסיע־ זיין שט־עכנע־ אויפזיכט איז ז■;עשטינן אויף די ב־נע־ומ-עפ א^ץ העכע־ און הע־ כעד, און נאד ניך דיגרנ-יבט נ־ויסע קינסטלע־יישע דערפאלגן. דע־ ׳כ־טרעננע־ פאמע־ ײארענמ דעד מאכטעד, שיסט אי־ ד• בארימטע פיעסע ״סין״ צו יװיתן א־ר, װי פארז־ארבן עס אױ ידי מעאטעד־ ױיעלט, או־ן דע־מיט א&צװוענדן די פדן דא־יט. אבער עס העלפמ ג־שט, די מאכמע־ ותרס אי־י״ננעצײנן א־ן מעאמע■־, װו ז• פאר־ געמט בסרוב אן אננעזעעגעם ארט. ותן דעד פאטע־ זעט אי־ דע— פאלג, בעמ ער זיך איבער און סומט ז• זעען אין שטאט־טעאטע־. עד איז לוםוף אײננעגאנגען א״ף אמ דעם בית, איבעד לעצמנם פאד־ יכאפט זי אים נ־יע יםוי־ים — מיט איר שמרעבן צו שפילן נאד אויף רער י״דישעד בינע. ד• ײנגע טאלאגספולע ארטיסטין ד אט חתונה, ײאנהעדמ איועס קײן דריום־אמעריקע, און םון איר מאן באסוטט זי דעם םאטיליע־