Literarishe bleter · 1932-09-23 · 39 (23.9.1932) · p. Seite 615

7 רי*ז<ןו*וריפו<ז!לעזעך 1\\ז. 39 1פ43\ זײס 615 ^יי• זײ, א פאדטרעטער פון דעד װיסנ׳טאסט, א פראםעסאר. עם נײס אװעס א זיצוגג םיט דר׳פות אוז וױכוחים. רי תובעים, די אויפכעשטאנעכע םאלדאט; זענעז אויך דא. זײ םארילאננעז א ריז־ וחימפון םון זײערע דעכירוגכען, זואם דזאבן זיי כעטון, אז דאס װאם איז געשען טימ זעכצן יאר צוריק, זכצ זי־ כי׳פט םער איבע־חזרן? די מיכיםטארן פ־װון בארואיסן ד• סאיזדאסן. מ׳חאט :עטון, װאס מ׳האט כאר כעפאבט. אבער, אז ד• סארדאטן פרעכן צו װאיס ד• בא׳ב־־םן ארבעטן נאד איצט קר־נם־םב׳ב־דים, כ־פטיקע גאזן, װאם קעכען חרוב םאכן די װעצט, חויבן אן ד• פארטרעטער פון איטאל־ •ע;, פראכסרײך און דײטיטלאגד זיך ארומצוקריכן, אײכער באיסור־ ד־סט דעם צוױיטן א־ן כע־ײמע מךחםח־פארברײטוככע;, •עדער פון די א־ז אױסן כאר דעם עזלום, די כאכצע קדיגם־־ככות זעכען כאר צוליב דעם צד ׳טנגגד. ד• עתםפערטן ק־מען אלע צום אױםפיר, הגם •עדער מחמת אכדערע מאט־װן, אז די סאצדאטן האבן בשום אוםן נײסט געהאט ק״ן ,־עבט אױםצויסטײן פון זײעדע קברים און צו באאומרואיקן די װעלט. דעד קאט״ײא־שעד גצח טעכהט, אמת, עד גלויבט אין תחית־ המתים, הװת װי ד• סאלדאטן זעכען אויםן :אד עולם הדהדיקע זאבן, פארלאכגען צוריק זײערע ,וײבער, װילן עםן און טרינקען און הכאה האבן םון דער װעלט, דע־םאר איז ער קעינן אזא תחית־ המת־ם. דער עװאככעליק א-ז מםב־ם מ־ט אים, און דער דב לאזט ז־ך אװעק מיט א דרשה יװעגן דעם עיכין השאדת־הכפש און ביאת־ משיח. אז דעד פדעזידעיכט פ־עגט אים, םון װאגען ער וױיסט, אל משיח אי.ז נאך כי׳טט געקומען? אװ עיד נ־שט םויל און ענטםערט מכ־ וב־ה, אויב מ׳עיח װאלט שױן דא נעװען, װאילטן זיי אלע, ד• נאנצע רודםי־׳טלומכיקעם נעװען אין נהינום און ניישט אטא־זהא. דעד ד״טשעד ם־ליטער־עיקםפע־מ שד״ט, אז דאם אװ ײדישע חוצפה, און א פ־אכצויז מײנס, אז דאם איז כאד ״באלשעוויזם״. לויט ד• וױסכשאפטלעבע מסקנה פונם פ־א׳םעסאר, קומט אױם, אז דעד אײנציקער ״פארד־כסט״ פון דיעו־ װעלט־סלחמה איז געװען, װאט ם׳זעכען כעםאלן איבעד 10 מיליאן מענטשן. איצט, איז די סויטע קומען צ.־ריק א־ז אויך דעד דאזיקעד פאזיטיזועד רװח םארלוירן. אויף דעד פ־אנע פוכם פ־עױדענמ און אלע עקםפעדטן, צו װאם אױגכטלעך ד• םאלדאטן זעכען אױפנעשטאכען, — װילן די םאלדאטן נישט נעכן קיין תשיובה. זײ זעען, אז די גאיכצע זועלמ א־ז קעגן זיי. םארצװײפלט, פארלאזן ז״ די זיצוננ םון םעלקער־ בוכד, און גײען צודיק א־ן זײער רו אר״ן, א־ן בש־תםותדיקן קבד בײ װערדען. ״דער נם םון װערדען״ איז דאס ארינינעלםטע טעאטער־ שטיק װאס ש־לדערט אויף אן אריניכעלן אוםן די גרויזאימלעכ־ קײטן םון דער װעלט־םלחמה. די ידיעה, אז די טויטע פון װעדדען זענען אויפגעשטאגען, האט זיך פארשפרייט אין אלע לעגדער. אומעטום איז םען איבער־ ראישט, םארחידושט און טען גלויבט נישגנ ״אט שוין יװידער א שװינדל פון דעד פרעסע, אן אויםגע־ טראכטע מעשה״. דער רײטשער מייניסטעד, װאס װעדט איבער־ ראשט םון רער ידיעזז, מאבט זיך וױ״ניק װאס דעידםון; ״װערדעזן, איז א פדאגצויזישער עגין, װאם איז אים גישמ גדגע." דאם זעלבע טענהט דעד עגגלישעד אױםעדךסיניסטער. די תחית־המתינד׳סאלדאטן זארגן זיך זײער יגאפ װאס די מי־ ניסטאדן שמעקט נישט דע־ גאנצער עגין. מען איז לעבעד־ק און םען זיוכס אדיף װעלכן אופן װאס ניכער קיסען אהײם. די פדאג־ צויזן נײען א־ן וײערע שמעטלעך און דערפעד און די ידײטשן אין דײערע פאר׳האזע־,ע הײמען. דער שוםטע־ מאדעל, דערקענט שוין םון דערװײטנס זײן הײדל. נדין האט ער עם באמאלט, און ב־ין איז עס נאך איצנכ אבער הרינען אין יזײן װערקשטאט, אויף זײן שוסטער־בענקל, זיצט אן אנרע־ער מא;. ער קאן אי־ם :•שט. עד קזקט זיך ארום; עפעס אװ עס •א ז״ן שטויב, עפעם נישט! ע־ םדעגמ נאכ״ פאשעלעך, צ• רא וווו־גט ידער שוסטער מאדעל? אגשמאט א תשובה, שרײט זײן טמהא־מקום, װאס האט גע־ ירשסט ױין זױיב אנן ױין הײם, אז דא וװיגט ע־, דע־ שוסטע־ זשאן, און נישט מארעל, װעלכער איז דערהרגעט געװאדן אין קרינ. א דערשלאגעגעד קערמ ער אפ צוריק אזוי איז עם טיט יעדן םון דיי א הײם־געק־מעגע םאלדאטן. די װײבעד האבן צריוב חחר״ה נעהאמ, און אכרעדע מענער ־אבן פארגוםען ױיערע פלעצער. פאר ױי, די צ׳וריק־נעקומעגע, אװ :ישטא טער קײן פלאץ, זײ זענען איבעריקע.. אכדע־ע טרעםן זײערע םשפחות אין נויט און עלנט. קייכעד זאד.ט נישט פאר זײ. אמת, בײ איטלעכעד נעלעכנה״ט דערםאנט יעדע מדיכה אידע נעפאלענע העלדן, װאם תאכן סקו-ב נעװען זײעד לעבן םארן פאטערלאנר, מ׳תאט אויפכעשטעלט שיייכע דעכקמאלן, אװעקכעשטעלמ קבר־ם פון או׳טבאקאנטן םאלדאמ, אכער אן די לעבעדיקע האט מען ילכטרי פארנעםן. און איצט װען זײ, די טויטע קומען צנריק — װיל מען פון זײ נישט װ־סן! מען יװיל יכיישט קעכען די על־פי־כס צוידיקכעקו־ טעכע. אבער מלחסה־סןולדאטן, פראכט־קעסםער ניבן זיך נישט אונ־ טער אזוי גיך. ס׳װערט א רעש א־ן דעד װעלנב דער פעלקער־בוכד קוסט זיך צונויף א-ײף א זיציונג, צג באמ־אכטן װאס מעין האט צו־ טון מיט די אכיפנעשטאכעכע סאלדאטן. אלם עקספערטן װענן דעד פדאנע פון תתית־המהים, זענען פארטרעמעד םון די דרײ װעלט־ רעליגיעס: א קאטוילישער נלח, אן עװאבגעלישער און א רב. א חוץ האלפעדז ■■ '■■■■■■■■■;••■■ םויט פיז םשה לײפ נאכז דור םון אויםשוװננ, פון םארטיםוננ, פ־ן דערקעכטעכיש, און אוי.ך — םון װײטאגדיקע װידערשפדוכן, ם,־ן םארצװײםלוננ, םון קאמף טי.ט װעלט און מ־ט ױך. סיט זיך נאך מער װי מיט װעי^ט. קאמף מיט זיך בװ צוזאמענב־וך. ־אלפעדן אװ געװען אײכעד םון די װ־כטיקסנדג טיטנלידער פון אונזעד דוד שדיפטשטעלעד. א כרױםער פאעט. דאם ליד דער־ הויבן צ.י א מעבט־קעד הויך, — אבער דאם אײנעכע לעבן כעשליי־ דערט, נעבדאבן, נעב־םן מ־ט די צײן. — מעבט״קײט און שכאה. אנצן יאד האבן מיר זיך נעקעכס. אבצן יאר גייו-אדק. אויסנע־ ועםן צװאמען בײ די קאםע־טישלע־ אויסגעדעדט אזויםיל רײד. אויםגעשװינן אװיפיל שט־לק״ט. זשורכאלן ארויםנענעבן. ביבעד ארויסנענעבן. א חלום םון א גדויסעד ליטעדאטוד נעחלוסט. פאדביםן געחלומט. םארצװײםלט געחלוסט. ׳ מיט שכאה נעחלזםט. עד האט נישט אײן םאל אויפנעחויבן א האנט און נעשאלטן. אכגענוסען א םול מויל און נעשפיגן. אין דער גװ־יארקע־ כאכט ארײן;עשפיגן און — געחלוסט. אגן אט — נישטא. ה.? יי װ י ק כישטא משה לײב האלפעדןן אין דער שטילקײט םון םפװואק־סא-אסאריע האט םיך די פלוצימדיקע כאבד־כט, אז משה לײב האלפעדן אװ סױט, — גע־ ט־אםן װי א שטיין איבערן קאפ. איך װײם כישט קײן אײכצלהײטן. קײן אגרזאבן. די װ״טקײט, װאם טײלט מיך אפ םון נװ־יארק, םיל איך װי א קללה איבער טיר. — אבער, יװאם אװ מיד דער אונטער־ שײד? — רצרוזאררפרם ג<װואר\ אײגנור פו\ אוװטרע גרמפסמו פא<זסי\. יא, — רערמארדעט געװארן. און או־זאבן? — איך קען איצט אין באגוםענעם פיין נישט נעםען רעבענען דעם נרױםן צעטל פון אורזאכן פאר מויט און זעלבםטמארד, װאם ריגגלען ארום דעם איצטיקן ײדישן שריפטשטעלער. דער דור שוײםמשטעלעד, ציו יװעלכן משה לײב האלפעדן האט נעהערט, אװ אוייך מײן ר\ר. קען אייך גוט דעם דור און קען טט סשה לײב האלופערן. סשה ל״ב אייז ינעװען אייגער פון די טרא־ גישסטע, אי״נער םון ד־ פארביקםטע פאעטן אונזערע.