Literarishe bleter · 1932-09-23 · 39 (23.9.1932) · p. Seite 614

4 ריםנורארױוזװ מ־גזסיטר וײו. 39 ו1438 ן װ ע ד ד ע ז דען, אפשד דאס גצוט־ססמע קאפיסל סון דעד םודאדיקעד זוערמ־ טהחטה. 1934. זעכצן י$ר נאך דע־ װעמדקרינ. אויף דעס סאלדאטן־ כית־עולם אין א׳־נאנען, איז נעקוטען אן אינמעדנאציאכאלע גע־ דעקדטאסט אין דעד באכלייטוננ פון א םפעציעהן פירעד, צו בנזקוקן די קברים, די חודבות סון די שלאכטן, װעזס זענען דארט ס#ורנע- קוסען. װי תונגעריקע נאשן זײ די מעשױת םון רעס ארטן ס־אנצוי־ ז־שן בית־עולם־װעבטעד. אײנע אן אטערייזאנערין, פאדדײםט די נאז, זי• האט שוין דאם נע־עדט, ז• װיל דק גײעם, נײע נרויזאםע פרט־ם. דאם פאדדריםמ עםצעכע אײדאפע־שע באזובער, און עס קומט צו א שט־קל םחלוקה צװישן די אמער־קמנעד ז*ון די סראנ־ צויזן. כדען װז*־סט זיך פאד תטאים: ד• ס־אנצוייזן שדײען: אמע־ דיקע האט נע־אמ דעם .;דעסטן פדאפיט סון ידער מלחטה, אגן די אמעריקאנער טענהן: װען נײעמ אמעדיקע, װאעטן די אינטאנטע נישט נעװונען דעם מ-ג. אזוי װארסט מען זיך אסתן אין די פנימער, ביז דעד אלמער בית־עולם־װעבטער הויבמ אן דערצײלן די פאםע ש&אנענדיקע םעשה: אט, דא, אויף דעם בית־עולם נע־ פ־נט זיך די גרעםטע סענסאציע, א מאסןײזבר — סון העכער צען טדזכט סאכדאטן, דײטשן און פו־אנצויז;, לינן אינא״כעם באכראבן. בעת א פאדב־מעדטע־ שלאבט, װען פדאכצויזן און דײטשן תאבן נעפירט א בא־אנעטן־קאמף, זענען די קעטפער באשאםן געװאדן סון הינטן און שפעטעד :ענען זײ באכראבן געװארן אין א נע־ מיעזאמען קבר. דער טוראז״קעד עפיזאר, האט שוין אםילו די אלץ־וױסנדיקע אטעדיקאכעד אויך באפד־ד־קט. פארט עפעם נײעס דערפארן... דע־ נם איז געשען! אין פ־נסטערן קבר תויבמ זיך אן בא־ װעגן. די טויטע קברים <תרן לעבעדיע דער הזױן סון יחזיאזל־הנביא װערט מקוים (אנב, װערט דאם דאזיקע קאפיטל םון יחזקא־ל, באנרצט אלם פדאלאנ אין טעאטע־). די אבדים שארן זיך צויזאסען, בא־ קלײדן זיך מיט תויט און װערן װידער לעבעדיק. די טויטע סאיל־ דאטן דערװאבן װי סזן א לאכנן שלאף. זײ הויבן אן זיך דערמאנען, װאם ם׳איז געשען םיט זײ. דער נם נעשענב אויגן זעעין. הענט בארוענן זיך,. פים שטעלן טריט, און נאך א נס איז נעשען: די םאלדאטן סון אמאל, זעען אין זײערע פדעמדע טױט־לעבעדיקע פײנט, נישט דעם שונא סון דעמאלט, נאר דעם ברורעד, וראם האט פונקט אזוי ׳װי זײ נעליטן זעבצן יאד דורבאכאנד אין םינצסערן נאםן קםר. הענמ פלעכטן זיך אין הענט, א״כעד העלסט דעם ארוכד ליגנדיקן שכן, ער זאל א״־יפשמײן, זיך שטעלן אויף די םיס. םען שרײמ צו רי געורעזענע םערזשאנטן זײ זא׳לז קאםאכדירן. נעמייב־ זאם װיל םען מארשירן א הײם, פארװאנידלען דעם חצוב אויף װאר... אין שטאט װערט א בהלה. םיליטער־לײמ קום־ען צרלויםן *ויף דעם בית־עולם, מען איז דערשראקן. נישט אכדערש, די ״רויטע״ און פאציםיסטן האבן אפנעטון א שפיצל. נאר אט זענען זײ די אויפנעשטאנענע טויטע באלדאמן, מארשירן אין טאקט, און זינ־ נען א ליד םון שלום און ברידערלעבקײט. דעד נענעראל שדײט אויף זײנע געװעזענע סאלדאטן, זײ זאלן בלי״בן שמ״ן. אבער זעלכעד, װאס זענען נעלענן זעכצן יאר אין דער עדד, תאבן נישט מעד דרך־ארץ פאד נעכעראלן, סאלנטירן :־שט. מען האלט זיך פעםט בײ די הענט, קײן נםקת מיכת כישט אױב דאם אייז א פדאכצוח אדער א רײטש. דער נארישעד אויסנע־ מדאכטער לינן אוין שװ־נדל, װאם הי״סט טלחמה יהאלטן, אוויסהרנע־ נען אנ־ע־ע פעלקער כלרנ ־שמ אין :אמען םון ראטעװען דאם אײ- :ענע לאנד פון ״שוכא״, איז נישט סער װי א סוסטע לעבערלעבע ס־אזע. כישטא אזא זאך אױף דער װעלוט, װאם זאל נעבן א רעכט צו שיםן מעכטשן אנן חדיוב צומאנן שטעט און לעכדער. א הײם װילן זײ, א חײם, צו פרוי און קינד, ארן א זוארעסע שטוב, שלאפן אויף א װארעמען כעלעגער, זײ װילן זעען, צי די ותלט איז אין מ׳עך פון די זעבצן יאר אנדערש כעװאדן, אויב די מעגטשן זענען קלינע־ נעװארן, םעכטשולעכעד נעורארן... __ זײם 614 * י. ח ט ר ם $ ן?ע77י/?ײ3זייק ד ע ד נ ס פ ו װערדע;! װער נעדענקט;ישט דעם נאמען פון דע־ םעסטונ:, אדום װעלבער ס׳האבן זיך הונדערמעד טויזנטער דײטען און פראנ־ צויזן קעננזײמיק אױסנעמארדעט, וװ יעדער ש&אן עדד א־ז דודכגע־ װײקט כױט טענטש־עך בלוט און ר־ פעלדעד זענען פארװאכדלט;עװאדן אין בית־עלמינכ און טאםן־קבדים ס־ן טו־זנטעד סאלראטן? איצט 14 ־אר ינאך ־עו־ נרויזאטער װעלט־שח־טת, א־ז װער־ דען און די ארוםיקע געננט נעװא״דן א טקום פאר טוריסטן און װעלט־ריחגדע, װאס קומען זען ד־ ״םענסאציע״, די חדוב נעװא־ רענע דעדפער און צעשאםענע פעלדער, און, װאם נרעםער די פאד־ װיסטוננ, אלץ נרעםעד די נײגעד־קייט. פיפיקע רײזע־אנעגטורן דער־ צײלן אין ׳ערײענדיקע רעקלאטע־פראםפעקט;, סון ״זענסװית— קײטן״, פון אדעלכע זאבן, װאם א־טלעכער מאדעדנער ,־ײזנדע־ ״מוז״ זען, מען רעכנט אוים די באקװעטלעכקייטן, די לויקסופ־ תאמעלן, ד־ נעשמאקפולע וױין, און שפײדהײזער, װאם נעפינען זיך ארום די שלאבמ־פעלדער פון װערדע;. דער ע־ק־, טען קען א־ן דעם זעלביקן טאכ, װאם פען פארט ארוים אויף די שלאכגד־פעל־ דער — א־־ך באזוכן די פאר־זעד אפע.־... עם זעכען געפאלן אין דעך װעלט־טלחמת איבער צען מיליאן מענט־ע;, און אד,ום אײן איון צװאנציק ס־ליאן זענען פא־װוכדעט נעװאר;. א;ישקשהד־קעד סך־הכל. װאפ װאלט נעװען, װען עם פאם־רט א נם, און, אט די טיל־א־ :ען דעדהדגעטע סאלדאטן װאלטן פלוצים אויפנעשטאנען תחית־ תמתים? פשוט, ס׳װאלט זײ דערעםן צו פו־לן אין די בשותפותדיקע מלחטה־קברים, ס׳װאלמ זיך זײ פארנלוסט א קוק טון אין די לענ־ דער פאר װעלכע זײ תאבן זיך מקריב געװען, זען װי ס׳זעט אויס אין דיעירע תיימען, װאס ם׳איז כעװאדן ם־ט ז״עדע כלוח, וױיובער, עלטערן ארן קינדעד, װי אזוי לעבמ זיך זײ דארט איצט. נו, טאקע, װאם װאלמ געװען, װען דער גם פאםירט, און צען מיליאן זעלנער קומען איצט צוריק? רי דאזיקע פאנטאסטישע און טש־קאװע פ,־אגע האט נעדינט אלם טעמע פאד א דראםע םון דעם באנאבטן ײננן דראמאטורנ ־אכט של׳וסבערג, װערכעד איז נעשטארבן פאר צוױי יאר צוריק, אין דעם זעלבן טאנ, זוען זײן דדאםע א־ז צום ערשטן מאל געשפילט :עװארן אין לײפציקער ״שזי־שפילתזיז״. בעת א פראבע איז דער מחבר א-ומנעפאלן אויף די ביגע־ טרעפ, זיך צעבראכן רעם שאדבן און נאך עטלעכע יםוריטדיקע מענ, איז ער כעשטארבן, נישט האבנדיק די זכיה צו זען דעם נדויםן דערםאלג סון ז״ן דראמע. עדשט איצט, צװ־י יאד גאך זײן טויט, האט דאם דײטשע טעאטער אין בערלין, נעשטעלט די דראמע ״דעד נס םון װעדדען״ און דערט־ט נעעפנמ דעם טעאטער־סעיזאן. דעד םארשטארבענעד תאנם שלווסבערנ שטאםמ פון א ײדי־ שער פאמ־ליע אין עסטדײך. דעד פאמעד איז געװען אן אפיציר, ער תאט;ע־ײסן, באדדאך. דעם אדליקן מיטל ״פאן״ תאט עד באקומען םאר זײן אפפעדקײט. אויך דעם זון זײנעם, תאט דער םאטער געװאלמ מאבן םאד א טיליטעדמאן. אבעד תאכם שליומבערט תאמ שוין נאך אלם ײנגל אנגעתויבן שרײבן אוכטעד פארשײדענע 6םעוה־אנימע1 און נישמ ארויםנעװיזן קײן נרויסן חשק צו ג״ן אין פאטעדם דרכים. ער האט זיך נענדײט צו א ל־טעראטךקאר־ערע. םוף 1917 איז ע־ געכופען נעװארן צום מיליטער און אװעקנעשיקט נעװארן אלם אפיציר אויפן איטאליעכישן פראכמ גאך דע־ םלהטה האט ער נעלעבט אין װין און פיצ נעשריבן. זײן דראמע ״אין אײן טאנ״ ־אמ באקומען דעם פאלקפ־טעאטעד־ פרײז אין װין, און די פ־עכע ״דאס בלויע םון הימל״ תאט אים נעבראכט א גרויםן דערפאל:, זי איז געשפילמ נעװארן אין נאנץ איײרא&ע. דער ריכטער ־אט פוחל :עװען אויף זײן אדציקן טיטל. האכם שלוסכערנ בא־אגדלט איין זײן רו־אמע ״דער נס סון װעדדען״ — :אר דעם קאמף, וואם האט זיך אסגעש6ילט בײ זוע,־־