Literarishe bleter · 1932-09-09 · 37 (9.9.1932) · p. Seite 592

4 די6י6ו38י<6<\ בר<ן6יוז3 3\גוי. ד3 (36<ן 9 זײם 592 דר. א. א. ר^באקס רױנכדרנב צדם אינטערנאצי^- נאלן פסיכ^לאבישן ק^כברעם אין קאפעכהאבען סוח או־סוםט איז פאדנעקומען א*ן סןיפעטזאנען רער 10־טער א־נשערעאע־ןונאאער פפ־כאיאגישער סאגגרעם, אויד וועלבן עם א־ז צװ־יען אנדע־ע אײגנעיאדן :עװארן דעד באװ־םטע־ פם־כאלאנ, דער א־־טא■־ פון א ר״ װיבם־סע װערק א־ן עגגאי־פ, אוובזער ס־טארבעטעד ד״ר א. א. ־אבאק פון באסטאן. דעד ח־שובער נעאערטער האט נישט;עראט ד־ מענלעבסײט צו פאדן אוי&ן קאוגנרעם, האמ ער איבער־;ע־ע־קט צום פרעזידױם םאצנבדיקע װעגדונג; ״צו די מיטגל־דער שוגם 10־טן פםיבא<א;ישן קאיננרעם א־ן פא&עגהאנען! חיטובע העדן, א־יר װא<ט געיואלט םאורלענן און א־ך האיױ, אז א מ־טנציד םון 10־׳טן פם־כא-צאוג־־םן קאגג־־עם װעט עןם ט־ן, אז או־ף ד־ צוררגםטיקע קאגגרעםן זאצ ־זײן םארטהאמן אויך א ײדישע דעצע־ :אצ־ע, װאים װעט דעפרעיזעונטירן די ס1 מיציאן ײדן, וװעצכע ישאיפן זײעד קויצס־ד אין ■ײדיש, א דעצעגאצ־ע, װאם א״ז די דע&רעזענטאכץ פון דער ־־ד־־מע־ נאצ־אגאיצ־טעט. עם האדױ אכעדיקעגט װעדן םון פב־באצא;;, אז א פאי׳ק — יםעינ עס ג־שט באזיצן ינץין פאןי־ג־־שע טעיר־טאדיע, קאן עם מיט זייך םאר׳םטעצן א פסיבאצאנ־ש־ כאראקטעד־יםט־־םע א״גדיײט. דעיר א־נטערגאציאכאלער פעךקיוב היאט ׳ןזוין אגערקעגט אט דעים םאקט צוד־ק מיט אײג־קע יאר, װען ער האט פארםעצ אנוכטעד־;עיםט־צט די;יד־יגדוגנ *־ן א י״ד־שין פען״קציחב סיט באזרגדערע םע׳ק־ צ־עם א־ן פאי־יםײדענע טײאן םון דער וועצט. הכם א באד־יטנד־קע צאא י״דן ׳געםוינען ז־ך אווי״פן פחאגחאם םון מאר׳םײדכארט־קע קאגנרעסן, אבער די־ ־•,ןןפדעדעגטירן נישט זײעד פאל?1 כא־ דאס לאכד, װאס האט זײ דוריך איון יחורך אס־םיצירט. ד־ ײד־־ג־ע קוילטור א־ז לנמד־ נ־׳םטםאירטדאטן או־םן קאגנרעס, נישט;עקוקט אויױ דעם, יװאם עס נעסוכען יזיך הו־׳כע ײד־׳ג־ע לע׳ד־ אכשטאלטן, װו פםיבאלאניע װע־ט נעלע־כטט אין ײד־ש, איון װאם עם זעכען דא פסיבאלאינן, זואם שדײבן אין ײדי׳ש, באיזוכדערם אין ד• שריסטן פונם ײדישן װיםכשאסטלעכן איכםטיטוט, װעלכעד האט א׳ויטכעטײאט א םפעצ״עלע סעיקציע פאד פסיכאלאג־ע. איך בעט דעריבער, אז די דאזיקע װענחוגנ זא׳5 נישט איננא- ד־רט װערן און עם ואל אדויםנעט־אטן װעדן א סאז־טױוער באישאוס, װי עס קומט א נאדמאלעד כאציאינאליטעט. סיט אבסוגכ א. א. ראבאס באסטאן, 11־טן ױלי 1932 ^כטײל םרן ײדן אריןת דעם איכטערכאבי^נאלן ק^נברעס םרן היסט^ריקער ױל• 1933 קומט פאר אין װאי־שע א איגטערגאציאנאלער קאכנרעם פון ׳היסטאריקער. דעד תאגגדעם איז פארגעקומען מיט צדרי ־אד צוריק א־ן אם־א. ביז־אהיעד האבן ײד־שע היסטאריקעיר אין די קאכגדעסן קײן אכטײר גישט נעגומען, װײל עם זעכען פארטיאט; דעלעגאטן פון מלובות, לעגדעד. ד• טענ האט ר״ד יעקב שאצקי, אין גאמען סון דער ה־םטארישעד םעקציע פין ײדישן װיסגיטאפט־ יעיבן א־כםטיטוט, נעהאט א לעגגערע קאגפעדענץ מ־טן;עכעראי־ םעקרעטאו־ פיגם ארגאגיז־ר־קאמיטעט סוגם קאכגדעכ א־ן װאױשע פדאפ. טאדעא־ש מאגטויפעל (דעד פאדז־צעד איז פדאפ. מ. האכ־ דעלשםאן), און עסאיז באישלאסן נעװארן, אז דעד ײנוא קאן אגטײי געסען א־גם קאיגנ־עס אין בא׳עטימע; ׳דעפע־עגט;, װעלבע װעלן ׳דעפערירן איײיפן קאגגרעם. אגב, אויף דעם קאכגדעס װעדן באגוצט רי 5 יבסדאבן: עג׳נליש, דײטש, פראכצו׳זיש, איטא־״עגײנ^ שסאכ-י׳ע. עם א־ז פארגעזען, אז ד״ד י. שאצקי זאל האילטן א דעפעהאס (אי; עגגליש) — ״די איגטװיקלוגג פון דער היםטאריאגדאפיע איין ײריש״. דער טר־מ•; פון צושטעלן רי געכיען פון דעפערעגמן און ׳די טעמעם פון די דעפעראטן איז — דער 10־טעד םעפטעמבער. אי־ן צוזאטענ־ האכנ מימ רעם איז סאדגעקיםען אין בערלין א באדאטוגג סון דע־ היםטאריימער איון עקאגאפיש״סמאטיםטישעד סיעקציעם פון ,וױחא, אניױ װעלכער עם דאירױ באשטעטיקט װעי־ן רער אנטי״ל סון ײדן איויפן קאכגרעם• און ר״בע קיגדער, װעלבע באדויעד;, װאם זײערע ע־טערן זענען פ־יעד נישט נעשטארבן״. ,א מאמע, אױ האלב טויט, װען זי האלט ב״ם געבזירן א סיגד; א טאטע א־ז א־גגאונצי טויט, זוען ע־ ד>>־ף איגקומע; צ• א ק־גד״. מ־ען געפ־גט א׳ײד ב־י א־ם א׳זעלכע װעדטלעך: ״פא־ אלע מעגטשן זעגען נעגונ צוױ־ הע׳גט. א ק־ע-מער מ.־ז אבע־ האבן ד־ײ העגט. דאם א־ז דעדפאי־, וריל מ־ט אײגער ניט ע־ און מ־ט צוױ־ :עמט עד״. ״װאם א־ז דעד א־גמעי־ש־־ד צװ־שן א ־אד און א׳ן אדװאקאט? ד• -אד קוױטשעט, יװײל ז־ װיל, אז מ׳זא־ זי אג־עמי,־;; און דעם אדװאקאט דא־ו־ מען ״שמ־רן״, א־־ב מען װ־ל, אז ער זאל קװ־טינדגן״. ״צװ־־ע־ר־־ בי־ח״־־ם גו־ט־קן ז־ך א־ן װײג־ק קאפ־טאל: א היעכד־ ־ע־ או־ף א שט־פ־װעגעלע אי־ן א ביעקלע■־ א־יף א שטעקעלע״. ״א שלעבטע־ דאקטאד לאזט א־בע־ מעד לעבעד־קע מעגטשן :אך ז־־ן ט־־ט, װ־ בא־ זײן ט־יט״• ״דדײ טדוסן האבן מיער מו־א צוזאמע;, װי א־ין העלד אל־י;״. ״ב״לדוגג ב־י א פאי־דא־בעגעם מעגםשן א־ז װ־ א מעםע־ א־ן דעד האגס־ פון א :זלן״. לאדזשער ״אדאראט״ אין ררארשע דע־ 'אדזשיע־ ־עיװ—און קוגכט־טעאסע־ ״אי־א־אט״, ,־ואם א־ז;עיכאיפ; א־ן װע־ס־ אכגעיפ־י־ט דו־ך מש־ה בי־אדע־זא;, א־ז א־צט װ־דעד צעאבט א־ן װאי־שע. ד־ ־וגנע חבי־ה האט אייצט געמאבס• א ט־־גע א־בע־ דע־ פ־־ל־ש־עד פ־אװ־גץ אי־;;עשראנן א־מעט־ב דעם ׳דעדפאלג־־עקא־ד. און ג־יבט א־מז־טט -- א פעסטע, צוזאימעג־ נעש&־רטיע אי־ן צ־זאמעגגעזוכגענע קאכפאג־ע מ־ס• פ־יעד אי־ן פלאם ב־אר א־ד ס־עאטער. א־ך ־אב שי־־ן נעזען דאס טעאטע־ א־ן װא־־גיע פא־א־א־ן, נעזען א־ן זײן פולן גדו־ם און אכםאומב־י אין לאדזש, א־ן א־צט־א •- װ־דע־אמאל א־ן װאידשיע. עס א־ז א מח־רז ציו קוקן אי,; צ־ הע־ן. מענ דע־ אדע־ ־ענע־ נומע־ ארע־ א־ט־סט ז־־ן שװאיבעד, עדגע־, אבע־ א־גנאכצן נעכומען — א־יז עס א ציבם־ק, ־ײן, ־עבעדיק און ביע־קד — א קולטוי־על ס״עאטעדל. מיען ז־צט א־ן טעאטער, איון מען האט הגאה, עס שאקיחט :ישסי — איון דאס א־ז דאך בײ אוגז, שוין אזװ׳• פיל װעדט! טאקמ און מאס, און איבעד אלעם מעדקט מען — א פי־נדיקע האכט.;־שט הפקד א װעלט,;ישמ צעפיאסנקייס• איין ־אז־מיך־ניעמאיך שפיל און איבע־שפיל, װאפ עס ט־עסט אפט אין ײדישן טעאטעד. אין דעם פראכדאים ״מ׳לאיבס־ ס־ן דעד װעלט״ זעכען דא א פא־ צעצװנעכע :ומע־ן, אבעד דאם ־וב - ־ פײכיע, לעבעיד־קע און קול־ טוידערע. ״דע־ מעכטשיעבעד נעדאכנל״ איז שוין נא־ בי־ן א פײנעד מדי;ה, מיט ־שם אין מ־ט א טעמפא. — עם שפ־לן שײנע מ־ים און חש־ינאן, דאלכקא און דײכנלאס, און די נײ־צונעצ״ײנעכע םמדיו־;אטש אין פאוטיאשיכסק• און די ױננעטשקע לילינא. *ון אי־ום זײ— ביינעימאן מ־ס• זײן ־עבעד״קעיד, ־יאי־ציקער ײדישער מוזיק. — אי'ז טאיקע :ישט איומז־יםט האבן די• פאי־שטעלוכינען איזא דעדםאל:, אן־ז ־עם הע־ט ז־- בעית דעים ש־פ־לן א געזוגטעד;עיעסטעי־ און אזיעי־ בע באגײםס־עי־טע א&לאד־םמ׳עגטן נאך יעדן :ומעד. אײן זאך;אר: דער ״אראידאט״, װאש האט באוױזן זיך ב־ז דער יעצטעד צ״מ אויפצוהאילטן אין איין פעסטן, אדגאכישן אג־ םאמבל, האס זיך שו־ן אויך אכגעשטעקט אן דער שרעקלעכער פעםג־, װאס עם הע־שט א־ן ײד־שן טעאטעי׳־. עם איז דאי־ט פארגעקומען א ־םפאלטונג — אי־ג־קע פון ד־ מ־טביויעחמ־טשאיפע־ פוגם טעאטער ש־מאכע־ אי־ן;א־׳דשמײן זעגען דערװײל איװעק. עם פעלן :אך א צװיי־ז״דײ מיטשפילעד. און דאס איז א גהו־סעד יעאד! אפצאפ; פון ״אדאידאט״ סי־יש, געזיוגט בלוט איז ז״ער שעדלעך. די אװעק־ געגאכגעכע רארפן ציידיקגעציוינן װערן צוס איגםאמבי. דער ״אדא־ ־אט״ דאדף פא־שטאידקט יװערן און שטרעבן צו װייטעחדיקע דעד־ גדײבונגען. — ער האט אלע מעגלעכקײטן סאיד וױיטערדייקן וװקם. .6 .1