Literarishe bleter · 1932-09-09 · 37 (9.9.1932) · p. Seite 589

9 ױסיסיראךישגז בל(\3י<זר גגיז. ד3 ן436,) 1■■■■^■■■■■^ ז״ם די נאגצע צייס זעט םען פאר זיך לעבעדיױע מא׳ע־נען און אעבע־ דייזע זאםטיקע םענגדען, יעדעד מ־ט זייז פנים און האדץ, יעדער מיט זיין באזונרע־ז שכי״דערישן גא״ או; טענצא. די דעזשי בון וזעיה הלױ א־ז געװען אי״נפא;־ אוז טדיי און ז• פארדינט אויב. אויח דע־ איניע םון פשטות איז אויך :עגאננען ד• מאלעדיש־דעהאראטי־ װע ארבעט םון וז. בװזירסי. דעד מאשינען־טאנץ רעזשיס־דט פון דער םרוי וז. ארזפװזײ\ ראט מיױ דערשיטערט. 3. אזוי איינםאך און טריי — און דאך טיך־דע,-פ'טע.־נדיס איז :עװען דער ש&יצ. איך װאאט באדא־פט אויסדעבענען באזונדער און זיך אפ־ ישטעאן אויך דעם *טפיא פון די אאע ארטיסטן. אבע־ ס׳װאאט צו־ װייט פארםירט און םינ־ערװייטנם, װען מ׳האט ד• פא׳־יטטעא׳יננ נישט געזען, זאגט עם װייניק. איך וױא נאר צוגעין, אז ״שאפ״ האט גרויס ערפאאנ. אוי־ פון סאםע־שטאנדפונתט. אינזער פיב-ק־ם האט א :עזונטן מא;ן. האט עם דעדםיאט, אז דא ניט מען אים א נוט יטטיק ראזאות ברויט, א.ין רערצו — דער יםוד פון אונזער פ־ידיק־ם איז אן אר־ יעטער־פובאיקום, איז א װונדער, װען א ארבעטער־דראמע איז אים אזוי צום הארצן?! און — ד• ״אהר״־שוישפיאעד זענען אר־ בעטם־מענטשן, איז א װונדער, װען אדביעטער־דאאן זענען זיי צום פנים און צום הארצן? װען א זאך איז פון אינהא־ט״עטאינדפונקט אזוי נאנט רעם שוי״ניפיאע־ און פובא־תום — איז יעמ שוין א נעזיבערמער עחפא־ל:. און װען דע־צ• איז צונעקיטען אן אײנפא־ בער, אבער הארצ־קער, א קינטטיעדישע־ אבע־ נײי-יט נעקינצאטע־ יטפירן, א ניין א־יף א נאייבער ערד אין א נ״בט קריבז אוי־ ניאטע װענט — האט נעמיזט רער ערפאר; ז־ין א פורע־ — און אזי־ איז עס טאקע. איבע נישט נעװען א&נעזונדערט םון אעבן. טעג מינע איב האיבן װואױ, — אבעיר ער איז נעװארן א באם, רײםט זי א־ם אדוים םון הארצן, מענ באדקאן זײן ד• אעצטע איבעט־האםענויננ פין רא־א, ץ,־עד עד איז נעװארן א ״םקעב״ — און נישט קאנזמדיק אים אדויםרײםן םון תארצן, רי״סט ז• זיך אדוים דאם תארץ און בא־;ייט זעאבסטסארד — און שיעיוד־שיעור האט זיך אםיאו די אי־ דיאיע אײבאתוידי, צעשאטן צואיב אן אוסשואדיקער ׳עטיםעד״ פין נוידען, װעים האט נישמ אנמשפדאכן דער שטרענגער מא>ראא םון א ״קאאסן־בא.װוסטזינ״קן אדבעטער״. יענע תקוםה איז נעותן אין אײנקאאננ מיט דעם עםנטאעכן אעבן, און איבע קאן גאר זײן צװישן מענטשן פין אײן אױעאי;איקאעבע נאױרע־יעבע צײט;. צוערשט מײן דאנקבארקײט דעם א־בערזעצע־ א סיראװזןי. װאם ער האט נישט ׳גיעענדערט דעם גאמען און םאידבטאנען צו א- ביערזעצן ״שא&״ מיט ״שא&׳/ און איבערנעאאזמ די צעזײמע ״ענגאיש־ײדישע״ װערטעד און װערטעאעך, װעאכע האבן צוגע־;עבן א קאאאםאאן — אמע־יקאנישן קאאאריט. אזו• אז אין דער העבריעישער איבערזעצונג איז נישמ פאראוירן נעגאנניען דאם בא־ ראקטעריסטישע, װאם ם׳פא־מי,גנט אין זיך די ײדישע שפראך, איך האב יעדנםאאם :עסיאט, אז מ׳רעדט די שפראך םון ״שאפ״, מירעדט די שפראך םון :ױ־יארקער שנײדער און דאם איז דאם װיכטיקסטע. ד• רעזש• האט נאר נישט צונענעבן ״טעקםט״ און בסעט נא־־ נ־שט אראפנעינומען. א־ז פאדבא־בן א־גנאנצן אײװיק. בײם אײע־ :ען זעען או־ם א ־ײ ב־אדער מאנאטא;. ם׳איז :ישט ד• שואד יםון איױויקן, ס׳איז ד• שואר פון ״שא&״, װעסען דער מחפ־ איז טרײ נעבאיבן. ם׳זענען מער םאסן־םצענעם וױ פערזאנען־ד־אאאנן. ר• רעזש• האט נעאאזט נישט גא־ ד• םאש־נען א־ן נאנ;, נא־ אויך די מאש־ךטענטשן, און זײ אננעם־אט מ־ט מא־ך און באוט. מײנונגעז ױעגן ד. פערגעלסאנס ״בײם דגיעפעד״ \א\יגזצ\ג\ 9\\ עו. \יגמרג\ א\ ארוזיןל אי\ גיױיארבבר ״סיאג־•.) ניעק״ א ױי\. ״פענעק״ איז עפעם א םין אכט-״נאך איעטען״. במעט אײנע א■; ד• זעאב־קע אעבנם־םביבה װערט קינסטאע־ ,־יש באאו־בטן א־ן דעם נרעםטן טייא קאפ־טאעך פ־ן בײדע ־אמא־ נען, — די םביבה פונם באאעבאטישן א־ן ננידישן קאאם ײדן, — אבעד אין ״נאך אאעמען״ איז די באאויבמוננ א באויע, א שטי־- ־אמאנט־שע, א פארבענקטע; א־ן ״פענעק״ איז ז• א דויטע, א בע׳םד־קע, א הוזק־מאבנד־קע. די אויפנעקוכדננע;ביד־ם, די טאראבײם, זענען נישט א־בע־ ריק ם־מפאט־ש אויך אין ״נאך אאעסע;"; די זענען נאנטע קדובים פון די ננירים, מ־ט ותאבע מיר באקענען זיך אין ״פענעק׳/ אבער די תויפט־פאדשו״נען םון ״נאך אאעםען״, — ר׳ גדא־ה, דער ױרד, און זײן טאבטער מירא — םאדנאײכט זײ אד־בה, מיט פ׳־העקם םאטער, מ־באא אעװין, און זײן טאכטעד שײנדא, װעט אײך קאא־ װערן, װאם פאר א צװײ היפובים עם זענעין דער אפאא־קע־ בעד־ געאםאן און דער איצטיקעד... און װען איך זאנ עם, מײן איך דעדמיט נ־שט אויפצװואדפ; ־עם דיבטער זיין נישט־או־סנעהאאטנקײט. א מענטש (און א דיכ־ טער איז אויך א מענטש) מעג ענז״עדן זײן אריענמאציע. ע־ פענ עס אאעמאא, בפ־ט;אך א־ן אזעאכע אויםנעברויזטע און אומ־ויקע צײםן, װי אונזעדע. דאס א־ז — עױסטנס. צוױיטנ־, א־ז ד• א־בערקערעניש, ותאבע איז פארגיעקומען א־ן בעדנ־עאםאנען, מער א נעזעאשאםטאעך־פאאיטישע, װי א קינטטאעדישע. דײן־קינםטאע־ ריש א־ז צװישן ״נאך אאעמען״ און ״בײם דנ־עפע־" דא טער עגאעכקײט, װ• םארשידנקײט... אאזא, נישט כדי צו תאבן טענות צום דיכטעד,;אר, פאדקעדט, כדי ען פא־שטײן און ק׳ננען בעםע־ דעם װענ פון זײן אינטװיקאוננ, װ״ז איך אן אויך דעם א־נטיעי,—נ־ד, װאם איז דא צװישן דעם בערגיעאםאניען פון ״גאך אאעמיען״ און דעם איצטיקן בערנעאםאנען. דעד אונגזעױשײד, װ#וס איז תו צװישן זײ, איז באמת נדויס. א-ן ... ם־ט זײנע מעשים א־נם בוך ״פענעק״ — דעם עדשטן טייא םחנב -וןאמאן ״באם תיעפ־" — אײממ ב־עדנאםאן אפ זײנע אמאנ־קע טעאריעם םון דעװאאוציאנע־יער איטעדאטור. אויט -ענע ױעא־״עש יאן ״אן 4#פ;ענאננענע ׳עפאביע׳/ אן ע&אכיע, יוי*ם א־ז ״?•קױ־ד־דט כאציאא און עקאנאמ—ע׳/ נישמ ותרן די טיזיי:?׳: א לע ואית״אנערן ק־נםטאעד. אבע־ אם שטאסט דעד מאטעד־אא און ־• •־אננע םביבה א־ז ״פ־עכעק״ סון אן ״אפנענאגגענע־ עפא• ביעי/ — ״א ״אר דדײםיק םאי דע־ דעװאאוציע״ (ז. 5). אאע פא־־ שוינע; װי אויך אריע אומשטענדן, װעאכע .־•כגאען ארום פיעכעקן, דעם הוייפט־באו-שוין, א־ן טשך פון די םינף יאר םון זײן ־יננ־שן אעב,, ייאכ •יעדן נעשילדעדט אינם בוך, נעיהעדן צ\ אן עפאכע, װעלבע א־ז 6•קװיד־רט םאציאא און עקאנאמיש... ״פענעק״ א־ז א םוסטער סון א װערק, וװ היסטןודישעד שטאף ותרט בןזנוצט או־ף צו באשײנען;ישס די ״רעאקציאכערע״ פואדגאננעסהײמ א־ פאדקעדט, ד• ״רעװאאוצ־אנערע״ קעגבװארמ. ס׳אװ א מוסטער סון א ותדק וװ ער־נערונגען, װעאכע זע־ נען אפט דע־ אויםנאננם־פיגקט םון ראמאנט־ק, בענקעניש, ותרן, מאדקעדט, א מ־טא אויםצוראטן •עדן פ־ן ,־אמאכטיזם, א׳ויםצוראבן •עדע אידעאאיזירוננ םון םארצײטן און אױםצודעקן די שאנד, נישט ד• שענקײט םון *מאא... — א חו־פה, א שטיק העסלעכקײט, צביעות און שקר איז נ-עזוען דאם באאעבאטישע ־ירישע אעבן, עם .האט נישט נעהאט אין ױך קײן בדעקא חן,;•שט נאד נישט קײן אמת און קײן ױשר זאנט אוננז בעדנעאסאן אין זײן;יתם בוך. דערטיט סאדאײקנט עד שוין, אגב, זײן אײנן איםעראדיש יעאםן *ין די ס־-עד־קע ־אדן, רערהויפט זײן דאסאן ״נאך אאעמען׳/ נישט נאר זײנע איטעדאדישע טעאדיעס םון ״אין שפאן״. אויף יעדן יא םון בערנעאסאנם ערשטן ראמאן חאט ״&ע־